05 Октябр, 2026, 24 Рабиъус сони, 1448
05 Октябр, 2026, 24 Рабиъус сони, 1448
Рўзанинг шаръий маъноси ейиш, ичиш ва эр-хотин жинсий яқинлик қилишдан тийилиш демакдир. Рўзанинг фарзлигига Қуръон, суннат, ижмоъ ва маъқул далиллар мавжуд. Қуръондаги далил:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
яъни: “Эй, имон келтирганлар! Сизлардан олдинги (уммат)ларга фарз қилингани каби сизларга ҳам рўза тутиш фарз қилинди, шояд (у сабабли) тақволи бўлсангиз”. (Бақара, 183). Шунингдек:
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ
яъни: “Бас, сизлардан ким бу ойда (ўз яшаш жойида) ҳозир бўлса, рўзасини тутсин”, ояти ҳам Рамазон рўзасининг фарзлигига далилдир. (Бақара, 185).
Суннатдаги далил эса Пайғамбар с.а.в.нинг қуйидаги ҳадиси муборакларидир:
بني الإسلام على خمس : شهادة أن لا إله إلا الله ، وأن محمدا رسول الله ، وإقام الصلاة ، وإيتاء الزكاة ، وصوم رمضان ، وحج البيت من استطاع إليه سبيلا
(رواه البخاري ومسلم) .
яъни: “Ислом беш нарсага бино қилинган: Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлиги ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бериш, намоз ўқиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш, йўлга қодир бўлган киши ҳажга бориши”. )Бухорий ва Муслим ривояти). Шунингдек,
عن أبي إمامة الباهلي رضي الله عنه قال: سمعت رسول الله صلي الله عليه وسلم يخطب في حجة الوداع فقال: (( اتقوا الله، وصلوا خمسكم، وصوموا شهركم، وأدوا زكاة أموالكم، و أطيعوا أمراءكم، تدخلوا جنة ربكم
(رواه الترمذي)
яъни: Абу Имома ал-Боҳилий р.а. айтадилар: Мен Расулуллоҳ с.а.в.ни Ҳажжатул Вадоъдаги хутбада шундай деганларини эшитганман: “Аллоҳга тақво қилинг, беш вақт намозингизни ўқинг, бир ой рўзангизни тутинг, молларингизни закотини беринг, амирларингизга итоат қилинг, Раббингизнинг жаннатига дохил бўласизлар” (Термизий ривояти).
Рамазон ойи рўзасининг фарз эканлигига ва уни фақат кофир кимсагина инкор қилиши мумкинлигига мусулмон уммати бир овоздан ижмоъ қилганлар.
Маъқул далил қуйидагиларда кўринади, биринчидан: рўза неъматга шукр келтириш учун василадир. Чунки, рўза неъматларнинг ичида энг қадрлиси ва зарури бўлмиш ейиш, ичиш ва жимоъ қилишдан нафсни тийиш бўлиб, маълум вақт ўзини бу неъматлардан тийган киши унинг қадрига ета бошлайди. Зеро, неъматнинг қадри ундан бебаҳра бўлгандагина билинади. Бу эса, кишини неъматга шукр қилишига сабаб бўлади. Неъматга шукр қилиш ҳам ақлан ва ҳам шаръан фарздир. Шунинг учун Қуръони каримдаги рўзага оид оятнинг сўнгида:
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
яъни: “шукр қилишингиз учундир”, дейилмоқда. (Бақара, 185).
Иккинчидан, рўза тақвога василадир. Чунки, киши Аллоҳнинг розилигини истаб, унинг аламли азобидан қўрқиб ҳалол неъматлардан нафсини тияди. Бунда нафси унга итоат қилади. Бас, шундай экан, нафснинг ҳаромдан ҳазар қилиши янада осонроқ кечади. Шундай экан, рўза нафсда Аллоҳ ҳаром қилган амаллардан тийилишга кўникма ҳосил бўлишига сабаб бўлади. Ҳаромдан сақланиш эса фарздир. Шунинг учун ҳам Қуръони каримдаги рўзага оид оятда:
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
яъни: “шояд (у сабабли) тақволи бўлсангиз”, дейилган (Бақара, 183).
Ҳар бир ибодатда бўлгани каби рўзанинг ҳам фарз бўлишининг ҳикмати бор. Рўза инсонни тарбиялашда, унинг ахлоқини гўзаллашувида катта аҳамият касб этади. Зеро, тарбия маёғи бўлмиш рўза туфайли киши нафақат жисмонан, балки маънан ва ахлоқан покланади. Ибн Можа ўзларининг “Сунан” китобларидан қуйидаги ҳадисни келтирадилар:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةٌ وَزَكَاةُ الْجَسَدِ الصَّوْمُ
яъни: Абу Ҳурайра р.а.дан ривоят қилинади, Расулуллоҳ с.а.в. айтдилар: “Ҳар бир нарсанинг закоти бор, жасаднинг закоти рўзадир”. Маълумки, закотнинг маъноси тозалаш демакдир. Демак, рўза туфайли киши жасадини ундаги ортиқча ва зарарли моддалардан тозаласа, ахлоқини зарарли одат ва хулқлардан тозалаб олади. Чунки, аъзоларни гуноҳ ишларни қилишдан тийиш рўзанинг мақбул бўлишининг асосий шартларидандир. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ с.а.в. ҳадисларининг бирида марҳамат қилдилар:
عن أبي هريرة رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم من لم يدع قول الزور والعمل به فليس لله حاجة في أن يدع طعامه وشرابه
(رواه البخاري).
яъни: Абу Ҳурайра р.а.дан ривоят қилинади, Расулуллоҳ с.а.в. дедилар: “Ким гуноҳ гапни ва гуноҳ амални қўймаса таоми ва шаробини тарк этганига Аллоҳ муҳтож эмас”. (Бухорий ривояти).
Демак, рўза кишида инсоний фазилатларни мужассам бўлишлиги ва номуносиб иллатлардан қутилишига кўмак берадиган улуғ ибодатдир.
Ҳомиджон Ишматбеков.
Муҳтарам Президентимиз ташаббуси билан барпо этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Қуръони карим зали марказида VII асрга мансуб қадимий Қуръон қўлёзмаси — Усмон Мусҳафи намойиш этилмоқда. Аммо бу нодир қўлёзманинг бугунги манзилига етиб келгунига қадар босиб ўтган йўли қарийб ўн тўрт асрлик Қуръон китобати тарихи, Самарқанд, Санкт-Петербург, Уфа ва Тошкент билан боғлиқ мураккаб тарихий жараёнларни қамраб олади. Бу тарихни англаш учун аввало Қуръони каримнинг илк бор Мусҳаф шаклида жамланиш жараёнига назар ташлаш, хабар бермоқда iccu.uz.
VII аср: Қуръоннинг Мусҳаф шаклида жамланиши
Қуръони каримнинг Мусҳаф шаклида жамланиши икки муҳим босқичда амалга ошган. Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаётлик даврларида Қуръон оятлари саҳобалар томонидан ёд олиниб, ваҳий котиблари томонидан турли ёзув материалларига қайд этилган. Бироқ улар ҳали ягона Мусҳаф ҳолида жамланмаган эди.
Пайғамбар вафотларидан кейин Абу Бакр Сиддиқ халифалиги даврида юз берган Ямома жангида кўплаб Қуръон қориларининг шаҳид бўлиши Қуръон матнини бир жойга жамлаш заруратини кучайтирди. Имом Бухорий Зайд ибн Собитдан ривоят қилган ҳадисга кўра, Умар ибн Хаттоб Абу Бакрга Қуръонни жамлашни таклиф қилган. Бу вазифа Зайд ибн Собитга топширилган. Зайд Қуръон оятларини ёзма манбалар ҳамда саҳобаларнинг ёдидаги қироатлар билан солиштириб жамлаган. Натижада Қуръон суҳуф — саҳифалар мажмуаси ҳолига келтирилган. Бу саҳифалар дастлаб Абу Бакрда, кейинчалик Умар ибн Хаттобда, ундан сўнг эса Ҳафса бинти Умар ҳузурида сақланган.
Усмон ибн Аффон даври: расмий Мусҳаф нусхалари
Усмон ибн Аффон халифалиги даврида ислом давлати ҳудуди кенгайиб, турли ўлкалардаги мусулмонлар орасида Қуръон қироатига оид тафовутлар сезила бошлади. Имом Бухорий Анас ибн Моликдан ривоят қилган ҳадисга кўра, Ҳузайфа ибн Ямон Армания ва манбаларда 'Азарбайжон' деб аталган тарихий ҳудудларга юришларида Шом ва Ироқ аскарлари орасидаги қироат фарқларини кўриб, Усмон ибн Аффонни бундан огоҳлантирган.
Шундан сўнг халифа Ҳафса бинти Умар ҳузуридаги саҳифаларни олиб келишни буюриб, Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибн Ос ва Абдураҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомдан иборат ҳайъатга расмий Мусҳаф нусхаларини тайёрлашни топширган. Тайёрланган Мусҳафлар мусулмон дунёсининг йирик марказларига юборилган. Шу тариқа Абу Бакр даврида Қуръон бир жойга жамланган бўлса, Усмон ибн Аффон даврида мазкур матн асосида расмий Мусҳаф нусхалари тайёрланиб, мусулмон ўлкаларига тарқатилган.
Мусҳафнинг Марказий Осиёга келиш тарихи
Мусҳафнинг Марказий Осиёга айнан қачон ва қандай йўл билан келгани масаласи ҳануз илмий тадқиқотлар мавзуси бўлиб қолмоқда. Кенг тарқалган маълумотларга кўра, “Усмон Мусҳафи” XIV асрда буюк бобомиз Амир Темур томонидан Ироқдан Самарқандга олиб келинган. Шундан сўнг ушбу нодир қўлёзма узоқ йиллар давомида Самарқанддаги Нодир Девонбеги мадрасасида эъзоз билан сақланган.
1868-йил: Самарқанддан Санкт-Петербургга
Усмон Мусҳафи тарихининг ҳужжатлар билан аниқроқ кузатиладиган даври XIX асрдан бошланади. Мусҳаф 1868-йилда (айрим манбаларда 1869-йилда) Самарқанддан Санкт-Петербургга олиб кетилган ва аввал Россия халқ маорифи вазирлигига, кейинчалик эса Салтиков-Шчедрин кутубхонасига топширилган.
1905-йил: Мусҳафнинг факсимиле нусхалари
Санкт-Петербургда Мусҳаф нафақат сақланган, балки илмий ва нашрий жиҳатдан ўрганилган. 1905-йилда унинг 50 дона факсимиле нусхаси тайёрланган. Бу нашр қадимий қўлёзмани бевосита кўриш имконига эга бўлмаган тадқиқотчилар учун унинг матни ва ёзув хусусиятларини ўрганишда муҳим манбага айланган.
1917-йилдан кейин: Мусҳафни қайтариш талаби
Сиёсий ўзгаришлардан сўнг мусулмон жамоатчилиги қадимий Мусҳафни ўз тасарруфига қайтариш масаласини кўтарди. Натижада қўлёзма Санкт-Петербургдан чиқарилиб, дастлаб Уфага олиб борилди. Шундан кейин унинг йўли яна Туркистон томон бурилди.
1924-йил: Тошкентга қайтиш
1924-йилда Усмон Мусҳафи Тошкентга қайтарилган. Қўлёзма Ўзбекистон давлат тарихи музейида сақлана бошлаган. Шу тариқа Мусҳафнинг қарийб ярим аср давом этган Самарқанд — Санкт-Петербург — Уфа — Тошкент тарихий йўли якунланган.
1989-йил: диний идора тасарруфига топширилиши
Мусҳаф бир неча ўн йил давомида музей фондида сақланди. 1989-йилда Ўзбекистон ҳукумати қарори асосида қўлёзма Ўзбекистон мусулмонлари идорасига топширилди. 1989-йил 14-март куни Тошкентда бўлиб ўтган мусулмонларнинг тўртинчи қурултойида Мусҳаф мусулмонлар тасарруфига қайтарилгани эълон қилинди. Кейинги йилларда у Ҳазрати Имом мажмуасидаги Мўйи Муборак мадрасасида сақланди.
1996–2000-йиллар: ЮНЕСКО эътирофи
Усмон Мусҳафининг халқаро миқёсдаги тарихида 1990-йиллар алоҳида ўрин тутади. Ўзбекистон қўлёзмани ЮНЕСКОнинг “Memory of the World” — “Жаҳон хотираси” халқаро реестрига киритиш учун 1996-йилда тақдим этди. 1997-йилда Усмон Мусҳафи ушбу халқаро реестрга киритилди. 2000-йил 28-августда эса мазкур эътирофни тасдиқловчи махсус сертификат тақдим этилди. Шу тариқа қўлёзма халқаро даражада муҳим ёзма тарихий мерос сифатида эътироф этилди.
2007-йил: махсус сақлаш тизими
Қадимий қўлёзмани замонавий талаблар асосида сақлаш мақсадида 2007-йил 8-июнда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 115-сон қарори қабул қилинди. Германияда ишлаб чиқарилган махсус ҳимоя қурилмаси олиб келиниб, Мусҳафни муайян ҳарорат ва намлик шароитида сақлаш тизими яратилди. Бу қўлёзманинг узоқ муддат сақланишини таъминлаш йўлидаги муҳим босқичлардан бири бўлди.
2025-йил 13-ноябр: янги манзил
Усмон Мусҳафи тарихидаги навбатдаги муҳим сана — 2025-йил 13-ноябр. Шу куни қўлёзма Ҳазрати Имом мажмуасидаги Мўйи Муборак мадрасасидан Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига олиб келиниб, Қуръони карим залидаги махсус ҳимояланган витринага жойлаштирилди. Шу кундан буён қарийб ўн тўрт асрлик тарих билан боғлиқ ушбу нодир ёдгорлик Марказнинг Қуръон залида намойиш этилмоқда.
338 варақдан иборат Мусҳаф
Бугунги кунда ушбу Мусҳаф 338 варақдан иборат бўлиб, ҳар бир варақнинг ўлчами 53 × 68 сантиметрни ташкил этади. Қуръон матни кийик терисига Ҳижоз хатида битилган. Қўлёзма ёзувида ҳаракат ва нуқталар қўлланмаган, ҳар бир саҳифада эса 12 қатор матн жойлаштирилган. Қуръони каримдаги 114 сурадан 89 таси ушбу Мусҳафда сақланиб қолмаган. Қолган 23 та суранинг айрим қисмлари бизгача етиб келган. Фақат иккита сура — Анъом ва Тоҳа суралари тўлиқ ҳолатда сақланган.
Бугун: 65 метрлик гумбаз остидаги Мусҳаф
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Қуръони карим залига кирган меҳмон аввало унинг кўламини ҳис қилади. Саккиз қиррали залнинг диаметри 45 метр, умумий майдони 1 638 квадрат метрни ташкил этади. Нигоҳ юқорига кўтарилганда 65 метр баландликдаги улкан гумбаз кўринади. Унинг безакларида 1 миллион 600 мингдан ортиқ Сваровсий кристаллари фойдаланилган. Залда замонавий мультимедиа технологиялари асосида махсус Қуръони карим маппинг-шоуси ҳам намойиш этилади. Унда Қуръони каримнинг нозил бўлиш жараёни ёруғлик, тасвир ва овоз уйғунлиги воситасида таъсирчан ва бадиий шаклда гавдалантирилади. Ана шу маҳобатли ва рамзий маконнинг марказида эса VII асрга мансуб Усмон Мусҳафи жойлашган.
Бир Мусҳаф атрофида 114 Қуръон қўлёзмаси
Қуръон залининг экспозицияси фақат Усмон Мусҳафи билан чекланмайди. Марказий экспонат атрофида жами 114 та Қуръон қўлёзмаси жамланган. Бу сон рамзий жиҳатдан ҳам муҳим: Қуръони карим 114 сурадан иборат. Экспозицияда Сомонийлар, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Ғазнавийлар, Темурийлар ва Шайбонийлар даврига оид Қуръон нусхаларини кўриш мумкин. Шу тариқа залга ташриф буюрган киши фақат битта қадимий қўлёзмани эмас, балки Марказий Осиёда асрлар давомида шаклланган Қуръон китобати, хаттотлик ва қўлёзмачилик маданиятини бир маконда кўради.
8 та ипак гилам ва 8 та шамс
Қуръон залининг яна бир муҳим бадиий қисми — Қуръон оятлари туширилган йирик ипак гиламлардир. Залнинг 4 равоқ қисмида жами 8 та йирик ипак гилам жойлаштирилган. Уларга Қуръони каримнинг турли сураларидан танланган оятлар битилган. Шу тариқа меъморчилик, хаттотлик, қўлёзма мероси ва замонавий музей технологиялари ягона маконда уйғунлаштирилган. Бундан ташқари, гиламлар устига доира шаклидаги 8 та шамс жойлаштирилган бўлиб, уларнинг ҳар бирига махсус дуолар битилган.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 