09 Феврал, 2026, 21 Шаъбон, 1447
09 Феврал, 2026, 21 Шаъбон, 1447
Жаҳон фани учун Мовароуннаҳрда фаолият олиб борган олимлар қаторида фақиҳларнинг меросини ўрганиш ҳам катта аҳамиятга эга. Бугунги кунда ислом ҳуқуқи тарихий-маънавий мерос сифатида баҳоланиб, уни илмий ўрганиш жараёни бошланган. Мазкур жараёнда мовароуннаҳрлик фақиҳларнинг жаҳон ҳуқуқий тафаккури тараққиётига қўшган ҳиссасини нечоғлик аҳамиятли эканини атрофлича чуқур тадқиқ қилиш давр талабига айланди. Бу борада Марказий Осиёдаги фақиҳлар фаолияти, ҳанафий мазҳабининг юртимизда ривожланиш тарихи ҳамда уни ўрганишга бағишланган айрим комплекс ишларни кўрсатиб ўтиш мумкин. Ҳақиқатан ҳам, фақиҳларнинг ҳуқуқий қарашлари фақат улар яшаб ижод этган давр учунгина хос бўлиб қолмасдан, ҳозирги даврда ҳам ўз илмий қийматини йўқотган эмас. Мовароуннаҳрлик фақиҳлар ислом оламининг бошқа минтақаларида ҳам эътироф этилган бўлиб, улар томонидан таълиф этилган фиқҳий асарлар ҳозирги кунда ислом оламининг нуфузли илм даргоҳларида ҳуқуқшунослик бўйича асосий қўлланма вазифасини ўтамоқда. Бу эса ўз навбатида Мовароуннаҳр фиқҳ илмининг юзага келиши, ривожланиш босқичлари, йўналишлари, ўзига хос жиҳатлари ва анъаналарини ўрганишга жиддий ёндашув лозимлигини кўрсатади.
Юртимизда фиқҳ илми ривожланган марказларни минтақавий жиҳатдан тадқиқ этиш ўзига хос бир йўналиш бўлса, йирик фақиҳлар ҳаёти ва илмий меросларини махсус ўрганиш яна бир бошқа сермаҳсул ёндашув ҳисобланади. Мовароуннаҳрлик йирик фақиҳлардан бири Маждуддин ал-Уструшаний (577-637/1180-1240 йилдан кейин)нинг ҳаёти, ижоди ва аллома яшаган даврни илмий ўрганиш долзарб масалалардан биридир.
Мовароуннаҳр минтақасида фиқҳ илми тарихи ва фақиҳлар фаолияти бўйича Ўзбекистонда ва хорижий давлатларда қатор илмий тадқиқотлар олиб борилди. Минтақанинг нуфузли марказларидан бири бўлган Самарқанддаги мазкур илм ривожини ёритишда асосан унинг кўзга кўринган вакили Бурҳонуддин ал-Марғиноний ҳаёти ва ижодига эътибор қаратилади. Унинг шогирди Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшаний фаолияти ва илмий мероси ҳам тадқиқотчилар эътиборидан четда қолмади. Бир қатор олимлар фақиҳнинг таржимаи ҳолини тарихий-биографик асарлар маълумотларига таянган ҳолда бир оз ўрганганлар. Аммо Маждуддин ал-Уструшанийнинг ўз асарларида берилган қимматли автобиографик маълумотлар эса тадқиқотчилар диққат эътиборидан четда қолди.
Алломанинг кўп сонли асарларидан биргина «Жомиъ аҳком ас-сиғор» чоп этилган бўлса-да, у ҳозиргача етарлича тадқиқ қилинмаган. Шуни ҳам айтиш лозимки, ушбу нашрларни амалга оширишда маълум текстологик хато ва камчиликларга йўл қўйилган. Бир гуруҳ саудиялик тадқиқотчилар алломанинг «Китоб ал-фусул» асаридан муайян бўлакларни илмий жиҳатдан чегараланган, фақат замонавий шариат илмлари доирасида таҳлил этиб, тадқиқот олиб бордилар. Мовароуннаҳр фиқҳ илми тарихига бағишланган умумий хусусиятдаги тадқиқотларда Маждуддин ал-Уструшаний ҳаёти ва баъзи асарларигина зикр этиб ўтилади. Аммо юқорида кўрсатилган ишларда Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшаний ҳаёти, илмий мероси ва алломанинг Мовароуннаҳр маданияти тарихида тутган ўрни масалалари комплекс равишда махсус тадқиқ этилмаган.
Алломанинг тўлиқ номи Абул-Фатҳ Муҳаммад ибн Маҳмуд ибн Ҳусайн ибн Аҳмад Маждуддин ал-Уструшаний бўлиб, у XII асрнинг охири ва XIII асрнинг биринчи ярмида Мовароуннаҳрда яшаб, юксак илмий салоҳияти билан фиқҳ илмининг ривожига муносиб ҳисса қўшган алломалардан биридир. Олим Уструшанада туғилиб, кейин оиласи билан Самарқандга кўчиб ўтади ва шу ерда ижодий фаолият олиб боради. Маждуддин ал-Уструшанийнинг ҳаётлик даври Самарқанд фиқҳ мактаби ривожининг сўнгги даври ва мўғуллар истилосининг дастлабки босқичига тўғри келади. Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг илмий меросини ўрганиш орқали мўғуллар истилосидан кейинги дастлабки йиллар жамиятда фақиҳларнинг ўрнини белгилашга тааллуқли масалаларга ойдинлик киритишга имкон яратилади.
Шарқ мусулмон мамлакатларида яратилган табақот туркумидаги манбаларда Муҳаммад ибн Маҳмуд Маждуддин ал-Уструшаний илмий-маънавий мероси ҳақида умумий маълумот бериб ўтилган. Жумладан, Абдулқодир ибн Аби-л-Вафо ал-Қураший (ваф. 775/1373 й.), Ҳожий Халифа (ваф. 1067/1657 й.), Муҳаммад Абдулҳай ал-Лакнавий (ваф. 1304/1886 й.) ва Хайруддин аз-Зириклий каби биографларнинг асарларида Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг таржимаи ҳоли ва унинг икки асари ҳақида маълумотлар келтирилган.
Туркиялик Аҳмед Узел ўз тадқиқотида Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшаний илмий мероси тўғрисидаги қисқа маълумотларни баён этган. Яна бир туркиялик олим Холит Унал эса Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг қисқача таржимаи ҳоли ва унинг «ал-Фатово» асари бўйича дастлабки маълумотларни келтирган.
Хорижий Шарқ мусулмон мамлакатлари замонавий тадқиқотчилари Абдулҳамид Абдулхолиқ ал-Байзалий, Абу Мусаб ал-Бадрий ҳамда Маҳмуд Абдурраҳмон Абдулмуним кабилар Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асарини янгидан нашр қилганлар. Саудиялик Фаҳд ибн Носир ибн Фаррож ал-Фаридий, Абдурраҳмон ибн Усмон ал-Муршид, Сулаймон ал-Хамис каби тадқиқотчилар алломанинг «Китоб ал-Фусул» асари асосида тадқиқот иши олиб борганлар.
Тадқиқотчи А.Мўминов ўзининг номзодлик диссертациясида Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг илмий меросига қисқача тўхталиб ўтган. Ўзбекистонлик тадқиқотчи олимлардан М.Комилов, О.Қориев, А.Ш. Жўзжоний, Н.Ж.Юсупова кабилар ўз тадқиқотларида Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг отаси ҳақида қисқа маълумот берганлар.
Аммо юқорида зикр этилган ишларда Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг ҳаёти ва унинг илмий мероси комплекс равишда тадқиқ қилинмаган. Уларнинг изланишларида алломанинг исмигина таъкидлаб ўтилган бўлиб, уларнинг бош илмий мақсади Маждуддин ал-Уструшанийнинг асари матнини нашр этишдан иборат бўлган.
Европалик шарқшунослар томонидан Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшаний ҳаёти ва илмий меросига оид тадқиқотлар амалга оширилмаган. Фақат биргина Карл Броккельман (Германия) Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг илмий мероси ҳақида умумий тарздаги мухтасар маълумотларни келтириш билан кифояланган, холос.
Кўриниб турибдики, Маждуддин ал-Уструшаний ҳаёти ва мероси ҳақидаги маълумот етарли эмас. Аммо тадқиқот жараёнида олимнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзмалардан бирида унинг замона илмий жамоатчилиги эътиборидан четда қолиб келаётган «ал-Асъила ва-л-ажвиба» («Саволлар ва жавоблар») асари мавжудлиги аниқланди. Бу асар ҳанузгача ҳеч бир табақот жанрига оид асарларда қайд этилмаган. Асар бизга аллома ҳаёти ҳақида тамомила янги маълумотларни берди. Натижада аллома ҳақидаги айрим фикр-мулоҳазалар бир томондан ойдинлашса, иккинчи томондан, янада чигаллашди. Гап шундаки, мавжуд манба ва тадқиқотларда Маждуддин ал-Уструшаний 632/1234-35 йилда вафот этган, деб қайд этилиб, туғилган йили эса зикр этилмаган эди. Аммо олимнинг ўзи «ал-Асъила ва-л-ажвиба» асарининг хотима қисмида шундай ёзган: «...Лекин кунлар 60 ёшли оқсоқ кампир сингари ўз ёпинчиғига ўралиб, мендан юз ўгириб кетди. ...Китобни тамомлаш тонги ҳижрий 637 сананинг зу-л-қаъда ойининг олтинчи куни пешиндан олдинроқ ёришди».
Агар мазкур ахборот инобатга олинса, олим ҳижрий 637/1240 йилда ҳали ҳаёт, ёши эса 60 да бўлгани ҳақида хулоса чиқариш мумкин. Демак, Маждуддин ал-Уструшанийнинг бошқа мавжуд манбаларда кўрсатилган 632/1234-35 йилдаги вафоти нотўғри бўлиб чиқади. Агарда олим ушбу асарини 637/1240 йил 28 майда 60 ёшида тугатган бўлса, демак, унинг туғилган санасини 577/1180 йил атрофида деб фараз қилиш мумкин. Яъни асар ёзиб тугатилган санадан 60 ёшни чегириб ташланса, олимнинг туғилган йили ойдинлашади. Аммо олимнинг вафот санаси номаълумлигича қолмоқда. Биз юқоридаги маълумотларга таяниб, Маждуддин ал-Уструшаний тахминан 637/1240 йилдан сўнг вафот этган дейишимиз мумкин.
Аллома ўзининг ёшлик йиллари ҳақида шундай дейди: «Ўзимни мураккаб масалаларни мутолаа қилишга ва дақиқ (нозик) далилларни мушоҳада этишга ўргатиб, тасниф этилган ажойиб китоблардан баҳраманд бўлишга ва аҳком соҳасида таълиф этилган ҳалол ва ҳаром нималиги баён қилинган асарлардан тўғри йўл излаб топишга ҳимматимни жалб қилдим».
Муҳаммад ибн Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн Маждуддин ал-Уструшанийнинг илмий-маънавий меросини «Китоб ал-фусул», «Жомиъ аҳком ас-сиғор», «ал-Фатово», «ал-Қуруд ва-д-дуюн» ва «ал-Асъила ва-л-ажвиба» каби асарлари ташкил этади.
Маждуддин ал-Уструшанийнинг илмий дунёқараши шаклланишида оилавий муҳитнинг аҳамияти салмоқли бўлган. Олим бир неча авлод фақиҳлар сулоласининг давомчиси бўлган, дейиш мумкин.
Зеро, манбалар унинг бобоси Маждуддин ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний ўқимишли ва зиёли оилада тарбия топганлиги ҳақида гувоҳлик беради. Аллома XII асрда Уструшанада яшаб, фиқҳ илмининг ривожига муносиб ҳисса қўшган. Отаси Маҳмуд ўз замонасида «Жалолуддин» («Дин улуғлиги») деган шарафли унвонга сазовор бўлади. Амакиси Бурҳонуддин Аҳмад ибн ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний ҳам фақиҳ бўлиб, «Китоб ал-фатово» номли фиқҳий асар таълиф этган. Аллома ўзининг амакиси ҳақида «Китоб ал-фусул» ва «ал-Асъила ва-л-ажвиба» асарларида маълумотлар келтиради. Муаллиф ўз асарларида амакисининг фикрларидан кенг фойдаланган.
Онасининг бобоси «Шамс ал-аимма» («Имомлар қуёши») шарафли унвонга ва тоғаси Муҳаммад ибн Аҳмад эса «Шамсуддин» («Дин қуёши») лақабига эга бўлганлари ҳақидаги маълумотлар манбалар асосида аниқланди. Шунингдек, Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг ўзи муфтий бўлган ва ўз замонасининг мужтаҳид олимларидан ҳисобланган.
Олимнинг илк устози – ўз отаси фақиҳ Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний бўлган. Мавжуд манбаларда унинг исми «Соҳиб ал-фусул»нинг отаси ёки Бурҳонуддин ал-Марғинонийнинг шогирди сифатида зикр этилиши, унинг шаънига қисқача мадҳ битиш талабга айлангани унинг илм аҳли орасида катта обрў-эътибор ва ҳурматга сазовор бўлганидан дарак беради. Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшанийнинг «ал-Фавоид» номли фиқҳий асар ёзганлиги маълум.
Тадқиқотчи Одил Қориев «Ал-Марғиноний – машҳур фиқҳшунос» рисоласида алломага қуйидагича таъриф беради: «Жалолуддин Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний Фарғона вилоятида таваллуд топган. Фиқҳ илмида Бурҳонуддин ал-Марғинонийдан таълим олган. Кейинчалик ўзи ҳам Шайхулислом, Жалолуддин ва Бурҳонуддин каби шарафли номларга эга бўлган». Тўғри, Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний фиқҳ илмида Бурҳонуддин ал-Марғинонийдан таълим олган. Лекин Одил Қориев таъкидлаганидек, Фарғонада эмас, балки Уструшанада таваллуд топган.
Аллома ҳақида А.Ш. Жўзжоний, Н.Ж. Юсупова «Бурҳониддин Марғиноний: ҳаёти ва илмий мероси» рисоласида Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний Бурҳонуддин ал-Марғинонийнинг авлодларидан бўлган, деб таъриф берилган. Аммо манбаларда Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний Бурҳонуддин ал-Марғинонийнинг фақат шогирди сифатида тилга олинади, холос.
Музаффар Комилов ўзининг «Мовароуннаҳрда фиқҳ илмининг ривожи ва фақиҳ Алоуддин ас-Самарқандий» тадқиқотида «Мовароуннаҳр фақиҳи Бурҳонуддин Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний вафоти тахминан XII аср» деб таъриф беради.
Маҳмуд ибн ал-Ҳусайн ал-Уструшаний ҳақида аниқ маълумотни унинг ўғли қаламига мансуб «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асарининг хотимасидан олиш мумкин: «Отам Шайх ал-имом ал-муттақий Жалол ал-милла ва-д-дин муфтий ал-умма Маҳмуд ибн шайх ал-имом ал-ажал ал-кабир мажид ал-милла ва-д-дин ал-Ҳусайн ибн Аҳмад, отамнинг умрини узоқ қилсин ва отасини раҳмат қилсин...».
Юқоридаги маълумотга таяниб, Маждуддин ал-Уструшанийнинг бобоси Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний олим ўз китобини ёзиб тугатганида вафот этган, отаси Маҳмуд ибн Ҳусайн эса ҳаёт бўлган, деб хулосалаш мумкин.
Муаллиф «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асарининг тугалланган санасини асарнинг хотима қисми сўнгида ёзиб қўйган: «Ушбу китоб таълиф ва таҳриридан 625 ҳижрий йил шаъбон ойининг 24-кунида фориғ бўлдим. Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло билувчироқдир ва Унинг ҳузурига қайтишлик ҳақдир».
Демак, Маждуддин ал-Уструшаний ўзининг бу асарини 625/1228 йил 28 июлда тугатган вақтида бобоси Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний вафот этган ва отаси Маҳмуд эса ҳаёт бўлган. Юқоридаги маълумотларга таяниб, биз Маҳмуд ибн Ҳусайн 625/1228 йилдан кейин Самарқандда вафот этган, деб хулоса қилишимиз мумкин.
Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг оиласи Самарқандга қачон кўчиб келгани тадқиқотчиларнинг назаридан четда қолиб келган. Ушбу масала ҳақидаги муҳим маълумотни Ҳожи Халифа ўзининг «Кашф аз-зунун» асарида қуйидагича келтиради: «аш-Шайх ал-имом аз-зоҳид Жалолуддин «Фусул» ва «Жомиъ аҳком ас-сиғор» муаллифининг отаси Маҳмуд ибн шайх Маждуддин ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Уструшаний Носируддин Муҳаммад ибн Юсуф ал-Ҳусайний ас-Самарқандий (ваф. 556/1161 й.)нинг «Мултақат фи ал-фатово» асарини 603/1207 йилда Уструшанада тажнис қилиб (яъни тартибга солиб қисмга ажратмоқ), 616/1219 йилда Самарқандда имло қилди».
Бу маълумотдан шундай хулоса қилиш мумкинки, Маждуддин ал-Уструшанийлар оиласи 603/1207 йилгача Уструшанада яшаган. Самарқандга эса 603/1207 ва 616/1219 йиллар орасида кўчиб келиб, шу ерда муқим яшай бошлаган. Бу вақтда Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшаний 27 ва 39 ёш оралиғида бўлган.
Муслим Атаев,
тарих фанлари номзоди,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво бўлими ходими
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
Буюк даҳо Низомиддин Алишер Навоий раҳматуллоҳи алайҳни бизга таништирган ва севдирган падари бузрукворимиз Яҳёхон қори домла улуғ шоирни ҳофизи Қуръон бўлган, деб таърифлар эдилар. Бизларни Қуръон ёдлашга қизиқтириб, «Ҳазрати Навоий 7–8 ёшида Қуръонни ёдлаб бўлган эканлар, сизлар кеч қоляпсизлар», деб қўярдилар. Катта эҳтимол билан, у киши бу маълумотни ўша даврдаги устозлардан, хусусан, Навоий, Фузулийга фикри каманд бўлган, Анисий, Улфат ва Ҳабибий домлаларнинг адабиёт фанидаги устози, бобомиз Абдулмажид қози домла ҳузурларида эшитганлар. Бироқ манбаларда Навоийнинг Қуръони Каримни тўлиқ ёд олгани ҳақида бирорта аниқ маълумот учрамайди. Аммо ҳазрат Навоийнинг ҳаёти ва ижодини ўрганган одам у кишини Қуръон ҳофизи ва олими бўлган деган хулосага келиши табиий. Кўплаб навоийшунос олимларнинг Алишер Навоийни Қуръон ҳофизи дея таъриф этмаса-да, унинг Қуръон илмида билимдон бўлганини таъкидлаши ҳам шундан. Жумладан, профессор Исматулла Абдуллаев бу ҳақда шундай ёзади: «Алишер Навоий 28 ёшида Қуръон, ҳадис ва бошқа диний билимларни пухта ўрганиб, араб, форс тиллари ва адабиётини, Ислом давлатлари тарихини мукаммал эгаллаган».
Очиғини айтганда, Навоийнинг Қуръон маъноларидан холи йирикроқ асарини топиш мушкул. У кишининг бутун ижоди Қуръон ва Суннат ҳамда исломий тасаввуф ирмоқларидан сизиб чиққанини ҳар қандай зийрак одам яхши билади. Бироқ бунинг ўзи Навоийни Қуръон ҳофизи бўлган дейишга етарли асос бўла олмайди.
Алишер Навоий ўзининг «Мажолисун-нафоис» асарида қуйидагича ҳикоя қилади: «Мавлоно Шарафиддин Алий Яздийдур – Мавлононинг соҳибкамоллиғи олам аҳли қошида мусалламдур (эътироф этилгандир). Шоҳрух султон бузуғлиғида фақирнинг волиди (отаси) жамоати касир (кўпчилик) била рўзғор ҳаводиси (ҳодисалари) фитнасидин Хуросондин қочиб, Ироққа борурда Тафтғаким Мавлононинг мавлидидур (туғилган жойидир), ярим кеча етиб тушдилар. Иттифоқо манзил аларнинг хонақоҳи эшикида воқеъ эрди (жойлашган эди), тонг отқонда, андоқким, ўюни атфол даъби бўлур (болаларнинг ўйнаш одати бўлади), ул жамоатнинг атфоли (болалари) ул хонақоҳға ўйнағали кирдилар ва фақир ҳам алар била эрдим, тахминан олти ёшимда бўлғай эрдим ва Мавлоно бир раҳбада (кенглик жойда) ўлтуруб эрмишлар, тушган жамоатнинг кайфиятин маълум қилмоқ учун атфолдин бирини тиладилар (чақирдилар). Фақир алар сори борурға муваффақ бўлдум. Ҳар неким сўрдилар, жавоб айтдим. Табассум қилиб, таҳсин қилдилар, дағи сўрдиларким, «Мактабға борибмусен?» Дедимким: «Борибмен». Дедиларким: «Не ергача ўқибсен?» Дедимки: «Таборак» сурасиғача». Дедиларким: «Бу жамоат атфолидин биз тилаганда, сен келиб, биз била ошно бўлдунг, сенинг учун фотиҳа ўқули», деб ўз фотиҳалариға мушарраф қилдилар».
Демак, Алишер Навоий болалигида мактабда Қуръон ёдлашга киришган бўлиб, олти ёшида Қуръондан икки жуз ёд олиб бўлган экан. Аммо бу унинг кейинчалик Қуръон ҳофизи бўлганини англатмайди. Бироқ шу ёшда Қуръондан икки порани ёдлаган киши, айниқса, Низомиддиндек фавқулодда ақлу хотира соҳиби бўлган одам кўп ўтмай Қуръонни тўлиқ ёд олган бўлиши эҳтимоли юқори. Унинг улғайиб, бир умр асосий вақтини Қуръон тиловати ва унинг тафсирларини ўқишга бағишлагани фикримизни янада қувватлайди.
У «Назмул-жавоҳир» асарида шундай ёзади:
«Ложарамким, кўпрак авқотим Каломуллоҳ иштиғоли ва анинг тафосири қийлу қоли била ўтар эрди, то аҳодис дарёсиға ғавс қилур эрдим ва андин гаронмоя гавҳарлар иликка кивурур эрдим».
Ўгирмаси: «Ҳеч шубҳа йўқки, кўп вақтим Каломуллоҳга машғуллик, унинг тафсирида айтилган сўзларни ўқиш билан ўтар эди. Кейин ҳадислар дарёсига шўнғир эдим. Улардан қимматбаҳо гавҳарларни қўлга киритар эдим».
Бу ерда Қуръон тафсири мутолаасини фарқлаб айтишдан «Каломуллоҳга машғуллик» деганда унинг тиловати назарда тутилганини англаш қийин эмас. Кўп вақтини Қуръон тиловати билан ўтказиш эса одатда Қуръон ҳофизларига хос ҳолатдир. Бундан Навоийнинг ҳофизи Қуръон бўлгани эҳтимоли ортади. Бордию у киши Қуръонни ёшлигида ёд олмаган тақдирда ҳам, ўзи эътироф этганидек, кўп вақт Қуръон тиловати ва тафсири билан машғул бўлиш натижасида кейинчалик Қуръонни тўлиқ ёд олгани, лоақал ёд олаёзганини тахмин қилиш мумкин.
Алишер Навоий ўзи ҳақида насрий асарлардан ташқари назмларида ҳам айрим маълумотларни бериб ўтади. Ғазаллардан бирида у киши Қуръондан ёдлаган айрим сураларига ишора қилади:
Ўйла қилдим дафтари ишқингда ҳар дастонни ҳифз
Ким, қилур атфол сура-сурае Қуръонни ҳифз.
Шоми зулфи қайдию меҳри узорин кўргали
Айламишмен сураи Вал-лайлу вар-Раҳмонни ҳифз.
Навоий бу байтларда ўша даврдаги Қуръон таълимидаги ҳолатни ҳам тасвирлаб ўтади. Унга кўра, у пайтда кўпчилик Қуръонни сура-сура қилиб ёд оларкан ва Навоий ҳам ўз замондошлари қатори Қуръонни суралаб ёд олган экан. Бироқ у бошқалардан фарқли равишда ушбу сураларни шунчаки эмас, балки Ëр ишқида ёд олганини урғулайди. У Ëрнинг «чаккадаги бурама қора сочи» ва «Қуёшдек порлоқ юзи»ни «кўриш» учун «Лайл» (Тун) ва бешинчи оятида Қуёшнинг ҳисоб-китобли яратиб қўйилгани баёни келган «Раҳмон» сурасини ёдлаган экан.
...Хондамир ўзининг «Макоримул-ахлоқ» асарида ёзишича, Алишер Навоий раҳматуллоҳи алайҳ Ҳиротда ва мамлакатнинг бошқа шаҳарларида бир неча мадраса, қирқта работ, ўн етти масжид, ўн хонақоҳ, тўққиз ҳаммом, ўн учта кўприк, йигирмага яқин ҳовуз қурдирган ёки таъмирлаттирган. Айтишларича, Навоий қуйидаги рубоийсини ўша қорихоналардаги қориларга атаб ёзиб, у ерга илдириб қўйган экан:
Бу даврада йўқ сен кеби хушхон ҳофиз,
Ҳуффоз аро сарҳалқаи даврон ҳофиз,
Қуръонга сен ўлган каби яксон ҳофиз,
Бўлсин санга ҳар борада Қуръон ҳофиз.
Насрий баёни: «Эй Қуръон ҳофизи! Бу дунёда сен каби гўзал нағма этувчи ҳофиз йўқ. Сен ҳофизлар, яъни ёд олувчилар ичида энг сараси, бошлиғидирсан. Сен Қуръонни тўлиқ муҳофаза қилганинг каби Қуръон сени ҳар жиҳатда муҳофаза этсин!»
Шоирнинг Қуръон ҳофизлари мақтовида айтилган ушбу мазмундаги фикрлари ғазалларида ҳам учрайди:
Чекти булбул кеби минг лаҳн ила достон ҳофиз,
Йўқ анингдек яна бу даврда хушхон ҳофиз.
Давр ўқир чоғда ажаб фитналар айлар изҳор,
Йўқ анингдек яна сарфитнаи даврон ҳофиз.
Ҳофиз эткан кеби Ҳақ лутфи ани Қуръонда,
Бўлди онинг доғи ҳар ҳолида Қуръон ҳофиз.
Жон олур нағмаси ул руҳ ғизоси бирла,
Халқ жонин қилур ўз базмида меҳмон ҳофиз.
Гар унунг жон олур они деса бўлғайму дариғ
Ким, фидо боштин аёғингға сенинг жон ҳофиз.
Сендадур нағмаи Довуд ила анфоси Масиҳ,
Бордурур йўқ эса давронда фаровон ҳофиз.
Эй Навоий, дема лаҳниға недин бўлдунг сайд,
Халқ сайдиға қони ўйла хуш алҳон ҳофиз.
Ҳазрат Навоий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг бир ғазалида Қуръондан кундалик вазифаси борлиги, яна ҳам аниқроғи, Қуръон ила Ëрни зикр қилиш орқали жисму жони учун офият топганини айтади:
Эй хуш улким, офият кунжи манга эрди мақом,
Сураи «Ваш-шамс»у «Вал-лайл» эрди вирдим субҳу шом.
Ҳазрат Навоий раҳматуллоҳи алайҳ нафақат оддий Қуръон қориси, балки қироат ва тажвид илмларидан бохабар олим бўлганини у кишининг айрим ғазалларида ҳам кўриш мумкин. У киши ўзининг Ëр ишқида тортган оҳини тажвид илмидаги мад қоидаси ижросига менгзайди:
Зикринг айларда чекармен ҳар дам оҳ, эй сарвқад,
Ўйлаким, Қуръонға нотиқ тортғай ҳар лаҳза мад.
Алишер Навоийнинг баъзи шахслар ҳақида маълумот беришда қўллаган баёнида ҳам у кишининг тажвид ва қироат илми борасидаги билимлари намоён бўлган. У киши «Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад» асарида шайх Паҳлавон Муҳаммадни шундай таърифлайди:
«Дағи қироат илмин ҳам яхши билур эрди ва хўб махраж ва тажвид била Қуръон ўқур эрди ва гоҳи ҳуффоздин қироат бобида сўрар эрдиким, алар жавобидин ожиз бўлур эрдилар, Паҳлавондин истифода қилур эрдилар»...
Айнан Қуръон ҳофизлари шахсларни таништиришда уларнинг қироат ва тажвидга алоқадорлик жиҳатларини ёритишга кўпроқ эътибор қаратадилар. Фалакиётшунослиги билан донг таратган олимнинг аввало Қуръон қироатларида моҳирлигини беихтиёр таъкидлаш муаллифнинг ушбу соҳага кўпроқ боғлиқлигини кўрсатади. Ҳар гал Қуръонни тилга олганда «мажид» (улуғвор) деган сифатни қўшимча қилиш эса ҳазрат Навоийнинг қалбида бу илоҳий каломга нисбатан ниҳоятда юксак муҳаббат ва эҳтиром шаклланганидан дарак беради.
Қалам аҳли яхши биладики, ҳар қандай ижод, айниқса, шеър онгу шуурда мавжуд маълумотлардан беихтиёр отилиб чиқади. Қидирув ёки талабларга кўра тортиқ қилинган асарда ҳеч қандай руҳият, жозиба бўлмайди. Навоийнинг ижодидек дунёни ҳайратга солган бадиий бойлик қалб қаъридан юксак руҳиятда юзага келганида шубҳа йўқ. Қуръону Суннат мазмунини ўз ижодига бу қадар қориштириш учун ижодкор уларни хотирасига мустаҳкам жойлаган бўлиши, қалби шу маънолар билан тўйинган бўлиши лозим. Нафақат мазмун, балки матнларни шеърий байтлар орасида келтириш учун эса уларни ёддан билиш янада зарур. Навоий ўзининг шеърларида жуда кўп Қуръон оятларидан бевосита иқтибос келтиради...
«Бадоеъул-бидоя» девонидаги айрим ғазалларни мисол тариқинда кўриш жоиз:
Эй, мусҳафи рухсоринг азал хаттидин иншо,
Дебочайи ҳуснунгда абад нуқтаси туғро.
Бу байтда Ҳадид сурасидаги «У Аввалдир ва Охирдир» оятининг маъноси акс этган (3-оят).
Заррот аро ҳар зарраки бор, зикрингга зокир,
Амтор аро ҳар қатраки бор, ҳамдингга гўё.
Бу байт Ҳашр, Тағобун сураларининг илк оятларидаги, Исро сурасининг 44-оятидаги маънолардан олинган.
Ўрни келганда шуни ҳам айтиб ўтиш жоизки, Алишер Навоий раҳматуллоҳи алайҳнинг Қуръони каримга муносабатини, унинг маъноларини тараннум этиш иштиёқини унинг Қуръон таржимаси ва тафсирини яратишга бўлган эътиборидан ҳам билса бўлади. Ҳусайн Воиз Кошифий ўзининг форс тилидаги «Жавоҳирут-тафсир» номли машҳур асарини айнан ҳазрат Навоийнинг таклифи ва ҳомийлигида ёзган.
Хулоса қилиб айтсак, Низомиддин Алишер Навоий раҳматуллоҳи алайҳнинг Қуръон ҳофизи бўлгани борасида манбаларда очиқ далил учрамади. Бироқ келгуси изланишларда бу борада қатъий сўз айтишга асос бўладиган маълумотлар топилиши умиди бор. Ҳозирча эса у кишининг ижоду фаолиятлари Қуръон ҳофизи бўлганига ишонишга асос бўлиши мумкин. Зеро, Қуръони карим маъноларини насру назмда бу қадар кенг тараннум этиш, оятларидан бу қадар равон иқтибос келтириш учун шоир ёки ёзувчи Қуръон ҳофизи бўлиши шарт. Қолаверса, Навоийдек закий инсон, минглаб байтларни ёд билган фавқулодда хотира эгаси, илму фан тараққиёти авжида турган даврда яшаб, ижод қилган, ўттиз минг байтни ёд билмаган кишини шоир санамайдиган илмий муҳитнинг биринчи рақамли вакили ҳисобланган олим Қуръон ҳофизи бўлиши табиийдир.
Аллоҳ таоло Ҳазратни Ўз раҳматига олиб, қолдирган бой меросларидан тўғри истифода қилиш бахтини барчамизга насиб айласин!
Ҳасанхон Яҳё Абдулмажид
«Ҳилол» журналининг 6(75) сони
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 