02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
Мазҳабимизни ўрганамиз
Якка тартибда ривоят қилган ҳадисларга фуруъий масалаларда амал қилиш борасида Имом Абу Ҳанифа ва асҳоблари ҳамда улардан кейинги ҳанафий олимлар Рай – фикр билдириш масаласида бошқа фақиҳлар (ислом ҳуқуқи олимлари) ва барча муҳаддислар қўйган шартларга амал қилишган. Бу ровийнинг адолати ва забти, яъни ҳадисни хотирасида мустаҳкам сақлашидир. Ҳанафий фақиҳлар “забт” маъносининг тафсирида бошқаларга қараганда қаттиқроқ бўлишди. Фахрул ислом Имом Баздавий ўзининг “Усул” китобида буни жуда дақиқ баён қилган. У шундай дейди: Забт – мукаммал билишдан мурод ровий ҳадисни жуда яхши эшитган бўлиши ва ундан ирода қилинган маънони яхши фаҳмлаши ҳамда эшитганини мукаммал ҳолда ёдида сақлаши ва эшитган ҳадисни батафсил ҳифзида сақлашида собит туриши, ҳадисни ривоят этгунга қадар ўзига талабчан бўлишида бардавом бўлишидир. Бу ҳолат икки хил бўлади:
биринчиси, ҳадис матни тартиби ва луғавий маъносини тўла билиши;
иккинчиси, бунга қўшимча равишда мазкур ҳадисни фиқҳ ва шариат нуқтаи назаридан яхши билиши ҳам қўшилади. Бу мукаммаллик бўлиб ҳисобланади.
Мутлоқ яхши билиш ўз ичига камолотни олади. Шунинг учун ҳам ровийнинг хилқий ғафлати, яъни билмаслиги ёки билимсизлиги ровий забтида ҳадис таркиби ва маъносини мукаммал билиш мавжуд эмаслигига ҳужжат бўлади. Натижада қайси ҳадис кучлироқ ёки ундан мурод нима эканини билишда фиқҳни яхши билган ровийнинг ривояти фиқҳни яхши билмаган ровийнинг ривоятидан устун бўлади.
Юқоридаги мазмундан маълум бўладики, ҳанафий мазҳаб фуқаҳолари “забт” яъни яхши билиш ва англашни нозик қирраларини яхши билган ва ровийнинг фақиҳ бўлишида “забт” маъносини батафсил баён қилишган. Аммо улар ровийнинг ривоятини қабул қилишда уни олиш шарт эканига эътибор қилишмайди. Балки ровийнинг ҳадиси ишончлироқ бўлишини шарт қилишади. Агар икки ривоят бир-бирига зид бўлса: биринчи, фақиҳ, яъни билимдон ровий ривоят қилган бўлса, иккинчисини эса фақиҳ бўлмаган ровий ривоят қилган бўлса, ҳанафий мазҳаби фуқаҳолари фақиҳ ривоятини афзал биладилар, зеро бу забтлироқдир, билишда кучли, динни кўпроқ билади ва англайди. Биз бу ҳолатни яъни ровийнинг фақиҳ бўлиши муҳим эканлигини Имом Абу Ҳанифа, Имом Абу Зоий раҳимаҳуллоҳ билан баён қилган мунозарасини ўзининг тилидан ривоят қиламиз.
“Суфиён ибн Уина ривоят қилиб, бундай деди: Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ Маккада тикувчилар ҳовлисида Имом Авзоий раҳимаҳуллоҳ билан бирга бўлди. Имом Абу Зоий Имом Абу Ҳанифага деди: “Нима учун сизлар намозда рукуга борганда ва ундан кўтарилганда қўлларингизни кўтармайсизлар?” Имом Абу Ҳанифа айтди: “Шунинг учунки намозни бошлаш вақтидан ташқари руку ва ундан туришдан ташқари Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қўлларини кўтарганлари ҳақидаги ҳадислар саҳиҳ эмас”. Имом Авзоий: “Бу қандай? Менга Зуҳрий у Салимдан, у отасидар ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ қўлларини кўтарганликларини баён қилинган-ку?” деди. Шунда Абу Ҳанифа айтди: Бизга Ҳаммод у Иброҳимдан, у Алқама ва Авсдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилган ҳадисдан Расулуллоҳ алайҳии васаллам намозни бошлашдан бошқа бирон бир ҳолатда қўлларини кўтармаганликлари ҳақида ривоят қилингани ҳақида баён этилган.
Шунда Имом Авзоий раҳимаҳуллоҳ деди: “Мен сизга Зуҳрийдан, у Салимдан, у отасидан ривоят қилган ҳадисни айтсам, сиз Ҳаммоддан, у Иброҳимдан ривоят қилган ҳадисни келтирдингиз-а?” деди. Имом Абу Ҳанифа деди: Ҳаммод Зуҳрийга қараганда фақиҳроқ, Иброҳим Салимга қараганда фақиҳроқ, Алқама ҳам Абдуллоҳ ибн Умардан кам эмас, агарчи Абдуллоҳ саҳоба бўлса ҳам Асваднинг фазилати кўп.
Бошқа бир ривоятда шундай келади. Иброҳим Салимга қараганда фақиҳроқ. Абдуллоҳ ибн Умар саҳобалик фазилати бўлмаганда Алқама Абдуллоҳ ибн Умардан кўра фақиҳроқ дердим. Абдуллоҳ эса ибн Масъуддир. Унинг даражасига эса зикр этилганларнинг биронтаси ҳам етолмайди.
Мазкур мунозара шунга далолат қиладики, Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ ҳадис устиворлигида ровийнинг фақиҳ билимдонлигини мулоҳаза этган. Шунинг учун ҳам фақиҳроқ билимдонроқ ровийнинг ривоятини юқори даражага қўйган. Бир сўз билан айтганда, Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ, ўз асрида ҳадисни бошқаларга қараганда яхшироқ билган ва тушунган. Ҳадис забтига доир шартларига риоя қилганлиги учун ҳам ҳадис ривоятлари кўп эмас.
Илмий мунозарада номлари зикр этилган фақеҳларнинг мухтасар сийратлари:
Имом Зуҳрий Қуръони карим илмлари, араблар насабини яхши билар эди. Унинг хотираси жуда ўткир ва мустаҳкам бўлган. Шунинг учун у хотирани заифлаштиради деб нордон олма емас, доим асалли шарбат ичарди. Унинг устоз ва шогирдлари зиёда кўп бўлган.
У етук фақиҳ, муфассир, муҳаддис, олим сифатида ўзига ўхшаган етук илмли кўплаб Умар, Усмон, Али, Салмон, Абу Дардо, Холид, Хузайфа, Оиша, Саъд, Аммор раҳимаҳуллоҳ каби саҳобалардан ҳадис ривоят қилган.
Алқама ҳижрий 62 санада 90 ёшда вафот этган. Вафоти олдидан шундай васият қилган эди: “Вафотим яқинлашса олдимда менга “Ла илаҳа иллаллоҳ”ни айтиб турадиган кишини ҳозир қилинглар, вафот этсам мени дарҳол қабримга дафн этинглар, зеро, вафотим хабари жоҳилият хабарига ўхшашидан қўрқаман.
Манбалар
Абдулҳамид ТУРСУНОВ,
ЎМИ раиси маслаҳатчиси
Ҳижрий III аср ислом илмлари, хусусан, ҳадис илми тараққиётида юксак босқич ҳисобланади. Бу даврда ҳадисларни жамлаш, уларни саралаш, ривоятларнинг санад ва матнини ўрганиш, турли мавзулар асосида таснифлаш борасида катта илмий ишлар амалга оширилди. Имом Бухорий, Имом Муслим, Имом Доримий, Абу Исо Термизий каби буюк муҳаддислар ана шу илмий муҳитда етишиб чиқди. Шу боис ҳижрий III аср ҳадис илмининг “олтин асри” сифатида эътироф этилади.
Ана шу даврда Мовароуннаҳр заминида илм-фан ва маънавий тафаккур ривожига муносиб ҳисса қўшган алломалардан бири Ҳаким Термизий эди. Унинг илмий мероси ҳадисларни тўплаш ва ривоят қилиш билан чекланиб қолмай, уларнинг мазмун-моҳиятини англаш, маънавий қирраларини очиб бериш ва инсон ҳаёти билан боғлашга қаратилгани билан аҳамиятлидир.
Ҳаким Термизийнинг илмий қарашларини ўрганиш орқали ўша даврда ҳадис илми қандай шакллангани, муҳаддисларнинг ривоятларга муносабати, ҳадисларнинг зоҳирий ва ботиний мазмунини англашга бўлган интилишлар ҳақида тасаввур ҳосил қилиш мумкин.
Илм муҳитида камол топган аллома
Ҳаким Термизийнинг илмга бўлган қизиқиши унинг оилавий муҳити билан чамбарчас боғлиқ бўлган. Манбаларда унинг отаси муҳаддис бўлгани ва ҳадис ривоят қилгани қайд этилади. Алломанинг ўзи ҳам ёшлигидан илм аҳли орасида камол топгани ҳақида маълумот қолдирган.
У отасидан 80 дан ортиқ ҳадис ривоят қилган. Шунингдек, онасидан ҳам ҳадис олгани ҳақида маълумотлар мавжуд. Ота ва она томонидан боболарининг ҳам ҳадис ривояти билан шуғуллангани алломанинг илм муҳитида тарбия топганини кўрсатади.
Ҳаким Термизийнинг ҳадис илми бўйича устозлари ва ровийлари доираси ҳам кенг бўлган. Тадқиқотларда унинг 170 га яқин устози номи келтирилади. “Наводир ал-усул” асарида эса 223 нафар ровий қайд этилгани кўрсатилади. Шу боис табақот асарларида Ҳаким Термизий номи “ал-Ҳаким” билан бир қаторда “ал-Ҳофиз” унвони билан ҳам тилга олинади.
Бу маълумотлар алломанинг ҳадис илмига жиддий тайёргарлик билан кириб келганини кўрсатади. Бироқ унинг илмий қиёфасини фақат ровийлар ва ҳадислар сони билан белгилаб бўлмайди. Ҳаким Термизийнинг ўзига хослиги, аввало, ҳадисга ёндашуви ва уни талқин қилиш услубида намоён бўлади.
Ҳадисни ривоят қилишдан уни англашгача
Ҳаким Термизий асарларида Қуръони карим, қудсий ва набавий ҳадислар, саҳобийлар, тобеийлар ва табаа тобеийлар ривоятлари, зоҳидлар сўзлари ҳамда бошқа манбалардан фойдаланган. Бироқ унинг мақсади уларни шунчаки бир жойга тўплаш эмас эди.
Аллома ҳадиснинг мазмунига, унда ифодаланган ғоя ва ҳикматга, инсон ҳаётидаги аҳамиятига эътибор қаратган. Шу жиҳатдан унинг асарларида ривоят ва талқин бир-бирини тўлдириб боради.
Тадқиқотларда Ҳаким Термизийнинг ҳадисга ёндашувида бир нечта ўзига хос услуб ажратилади. Жумладан, тасаввуфий мазмундаги ҳадисларни жамлаш ва уларнинг маъносини шарҳлаш, муайян мавзуга оид ҳадисларни бир жойга тўплаш, шунингдек, ҳадисларни шарҳлаб, улардан амалий хулосалар чиқариш унинг илмий услубига хос жиҳатлар сифатида кўрсатилади. Бу хусусиятлар “Ар-Радд ала-л-муаттила” ва “Ал-Манҳиёт” каби асарларида яққол кўринади.
Демак, Ҳаким Термизий учун ҳадиснинг қиммати фақат унинг ривоят қилинганида эмас. Унинг мазмунини тушуниш, ундаги маънавий сабоқларни англаш ва ҳаётда қўллаш ҳам муҳим эди.
“Наводир ал-усул” — маъно ва мазмун талқини
Алломанинг ҳадис илмидаги ўзига хос ёндашувини “Наводир ал-усул” асари мисолида янада яққол кўриш мумкин. Мазкур асар ҳадисларни ирфоний талқин қилиш анъанасининг муҳим манбаларидан бири сифатида қаралади. Унда ҳадислар келтирилиши билан бирга, уларнинг мазмуни, маънавий аҳамияти ва инсон ҳаётига дахлдор жиҳатлари ҳам очиб берилади.
Ҳаким Термизий ҳадиснинг зоҳирий маъноси билан кифояланиб қолмай, унинг ботиний мазмунига ҳам эътибор қаратган. Бу ёндашув унинг фиқҳий қарашларида ҳам намоён бўлади. У ҳадисдан келиб чиқадиган ҳукмни келтириш билан бирга, унинг ахлоқий ва маънавий моҳиятини ҳам очишга ҳаракат қилади.
Тарих фанлари номзоди Иброҳим Усмонов Ҳаким Термизийнинг ушбу хусусиятини шундай изоҳлайди:
“Ҳаким Термизий ушбу асарида фақат ҳадисларни жамлаш билан чекланмай, ҳар бир ҳадисни муфассал шарҳлаб, унинг ботиний ва зоҳирий маъноларини, ҳикматини кўрсатиб, ҳадиснинг мазмун-моҳиятини ҳар томонлама таҳлил қилади ҳамда ҳадиснинг асл мағзига етиб боришга, уни тўлиқ идрок этишга ҳаракат қилади. Унинг ҳар бир шарҳида тасаввуфий талқин сезилиб туради. Асарда ҳадисларни инсон маънавий-руҳий ва маиший ҳаётида қандай татбиқ қилиш мумкинлиги кўрсатиб берилган”.
Олимнинг бу фикри Ҳаким Термизийнинг илмий услубидаги муҳим жиҳатни очиб беради. Яъни аллома учун ҳадисни ўрганиш уни ёдлаш ёки ривоят қилиш билан якунланмаган. Ҳадисдаги маънони англаш, унинг ҳикматини тушуниш ва инсон ҳаётидаги ўрнини кўрсатиш ҳам илмнинг муҳим қисми сифатида қаралган.
Шу нуқтаи назардан, “Наводир ал-усул” Ҳаким Термизийнинг илмий дунёқарашини намоён этувчи муҳим асарлардан бири ҳисобланади.
Санад ва матн масаласи
Ҳадис илмида санад (ҳадисни ривоят қилган кишиларнинг бир-бирига боғланган ровийлар силсиласи)нинг аҳамияти беқиёс. Ҳадиснинг кимлар орқали ривоят қилинганини аниқлаш, ровийларни ўрганиш ва уларнинг ишончлилик даражасини белгилаш муҳаддислар фаолиятининг асосий йўналишларидан бири бўлган.
Ҳаким Термизий ҳам санад масаласига эътибор қаратган. Бироқ унинг қарашларида ҳадис матни ва мазмунини англашга ҳам катта ўрин берилган. У ҳадиснинг маъносини очиш, унинг Қуръон ва суннатга мувофиқлигини кўриб чиқиш, зоҳирий ва ботиний жиҳатларини таҳлил қилиш зарурлигини таъкидлайди.
Аллома муҳаддисларни “рувот”, “вуот” ва “наққолун” каби тоифаларга ажратади. Бу тасниф орқали у ҳадис илмида фақат ривоятни етказиш эмас, уни англаш ва мазмунини идрок этиш ҳам муҳим эканини кўрсатади.
Шу билан бирга, Ҳаким Термизийнинг айрим ривоятлари кейинги муҳаддислар томонидан танқид қилингани ҳам маълум. Хусусан, “Наводир ал-усул”даги айрим ҳадисларнинг санади ва ровийлари борасида баҳслар мавжуд. Муҳаммад Тақий Усмоний мазкур асарни ҳадис тўпламларининг тўртинчи табақасига киритиб, унда заиф ҳадислар ҳам учрашини қайд этган.
Шунинг учун аллома меросини ўрганишда унинг ҳадисларни талқин қилиш услуби билан айрим ривоятларнинг ҳадисшунослик нуқтаи назаридан баҳсли жиҳатларини алоҳида кўриб чиқиш муҳимдир.
“Манҳиёт” — ҳадиснинг амалий аҳамияти
Ҳаким Термизийнинг ҳадис илмидаги ёндашуви “Манҳиёт” асарида ҳам яққол намоён бўлади. Асарда 170 дан ортиқ қайтарув мазмунидаги ҳадис жамланган.
Муаллиф ҳар бир масалани фақат ҳадис билан чекламайди. Унинг мазмунини очиш учун Қуръон оятлари, бошқа ҳадислар, саҳобийлар, тобеийлар ва уламолар фикрларидан фойдаланади. Зарур ўринларда ўз қарашларини ҳам баён қилади. Кейин эса ҳадиснинг мазмуни шарҳланиб, ундан тегишли хулосалар чиқарилади.
Асарда савдо-сотиқ, қарз, олтин ва кумуш билан боғлиқ муомалалар, сувдан фойдаланиш каби турли масалаларга мурожаат қилинади. Бу эса Ҳаким Термизийнинг ҳадисни инсоннинг кундалик ҳаётидан ажратмаганини кўрсатади.
Унинг ёндашувида ҳадис инсоннинг эътиқоди ва ибодатигина эмас, балки ахлоқи, муомаласи ва жамиятдаги муносабатлари билан ҳам боғлиқ ҳолда намоён бўлади.
Ҳаким Термизий мероси — Марказ экспозициясида
Асрлар давомида илмий қийматини сақлаб келаётган Ҳаким Термизий мероси бугун Ўзбекистонда ҳам кенг ўрганилмоқда ва тарғиб этилмоқда.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс даври экспозициясида юртимиз заминида етишиб чиққан буюк алломаларнинг илмий мероси кенг ёритилган. Ана шу экспозициядан Ҳаким Термизийнинг илмий мероси ҳам муносиб ўрин олган.
Экспозицияда Биринчи Ренессанс даврида Мовароуннаҳрда илм-фан, маърифат ва тафаккур юксалишида муҳим ўрин тутган алломалар фаолияти ҳақида маълумотлар тақдим этилган. Ҳаким Термизий меросининг ҳам ушбу маконда намоён этилиши алломанинг ҳадис илми ва маънавий тафаккур тарихидаги ўзига хос ўрнини кенг жамоатчиликка етказишга хизмат қилади.
Айниқса, Ҳаким Термизийнинг асарларида илм билан маънавият, ҳадис билан фиқҳ, ривоят билан талқин ўртасидаги уйғунликка эътибор қаратилгани унинг меросини Биринчи Ренессанс даври илмий муҳитининг муҳим таркибий қисми сифатида кўриш имконини беради.
Шу жиҳатдан Марказ экспозициясида аллома меросининг ўрин олиши фақат тарихий маълумотни намойиш этиш эмас, балки аждодларимиз яратган илмий ва маънавий бойликни бугунги авлодга етказишнинг замонавий кўринишидир.
Меросдан маърифат сари
Ҳаким Термизийнинг илмий мероси Мовароуннаҳрда ҳадис илми билан бир қаторда фиқҳ, ахлоқ ва тасаввуф тафаккури ҳам юксак даражада ривожланганини кўрсатади. Алломанинг асарларида ҳадисни ривоят қилиш ва уни англаш, унинг мазмунини шарҳлаш ва ҳаётга татбиқ этиш бир-бири билан узвий боғланган.
Унинг “Наводир ал-усул” ва “Манҳиёт” каби асарлари орқали ҳадисларнинг инсон маънавий ҳаёти, ахлоқи ва кундалик муносабатларидаги аҳамиятини кўриш мумкин.
Энг муҳими, Ҳаким Термизий мероси бизга илмнинг фақат маълумот тўплашдан иборат эмаслигини англатади. Илмни англаш, ундан тўғри хулоса чиқариш ва уни инсон камолотига хизмат қилдириш ҳам унинг муҳим вазифаларидан биридир.
Бугун алломанинг илмий мероси Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс даври экспозициясида намойиш этилаётгани эса ана шу бой илмий анъананинг давомийлигини кўрсатади. Термиз заминидан етишиб чиққан Ҳаким Термизийнинг асрлар олдинги илмий қарашлари бугун замонавий музей ва илмий-маърифий макон орқали яна бир бор кенг жамоатчилик эътиборига ҳавола этилмоқда.
Шу маънода, Ҳаким Термизийнинг мероси — нафақат ҳадис илми тарихининг муҳим қисми, балки юртимиз заминида шаклланган юксак илмий ва маънавий тафаккурнинг ёрқин намуналаридан биридир.
Муаллиф: Дурдона Расулова, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 