29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
Савол: “Салам байъ” дегани қандай байъ? Шу ҳақда маълумот берсангиз.
Жавоб: Байъ салам ва унинг шартлари:
Салам савдоси – насия молни нақд баҳога сотиш ёки зиммасига вожиб бўлган нарсани нақд баҳога сотишдир. Яъни, молнинг нархи аввалдан берилиб эвазига бериладиган молни кейинчалик муайян бир муддатда олишга келишишдир. Гўёки бир шахс бошқасига "Мана юз минг сўм. Эвазига фалон жойнинг, масалан, Сурхондарёнинг фалон навли буғдойидан фалон муддатда, айтайлик, июль ойида менга етказиб берасиз" дейишига ўхшаш. Бу савдо умумий савдолардан фарқ қилади. Аслида қоида шуки ҳали мавжуд бўлмаган ёки мулкига кирмаган нарсани сотиш жоиз эмас.
Лекин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам одамларни байъ саламга бўлган эҳтиёжларини кўриб бунга рухсат берганлар. Бу савдо ҳам бошқа савдолар каби ижоби-қабул яъни "Менга шунча нарса етказиб беринг!" ва "Шунча сўм эвазига шу нарсани етказиб бераман" дейиши билан тамом бўлади. Ижоби-қабул ҳанафийлар наздида битмнинг рукни ҳисобланади.
Шариатда жоизлигига далил:
1. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
«Эй иймон келтирганлар! Маълум муддатга қарз олди-берди қилган вақтингизда уни ёзиб қўйинг...» (Бақара сураси, 282-оят).
Абдуллоҳ ибн Шаддот ибн Илҳод ва Абу Мусо Ашъарийнинг ўғли Абу Бурда ўртасида салам савдоси борасида ихтилоф пайдо бўлди. Ибн Шаддот салам савдоси жоиз бўлмаса керак, чунки унда сотиладиган нарса йўқ-ку, деган хаёлга борди. Абдуллоҳ ибн Абу Мужолид айтади: «У икковлари мени Ибн Абу Авфонинг хузурига жўнатишди. Мен бу борада ундан сўрадим. Ибн Абу Авфо: «Биз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам, Абу Бакр ва Умар замоналарида буғдой, арпа, майиз ва хурмода салам савдосини қилар эдик», деди. Ибн Абзодан ҳам сўраган эдим, у ҳам шундай деди».
Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо «Муайян муддатда етказиб беришликни зиммага олиш савдосини Аллоҳ Ўзининг китобида ҳалол қилгандир ва мен бунга изн берганига гувоҳлик бераман» деб юқоридаги оятни ўқиди. Суннатдан далил эса Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо келтирган қуйидаги ҳадисдир. «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинаи мунавварага келганларида Мадина аҳли бир, икки, уч йилга салам савдосини қилишар эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким бирор нарсада салам савдосини қилса, маълум бир ўлчов, маълум кило ва муайян муддатга қилсин!» дедилар». Имом Бухорий раҳимаҳуллоҳ салам савдосига тегишли ҳадисларни жуда кўп санадлари билан ривоят қилган бўлиб, хулосасини айтганда, салам савдоси кайлий ёки вазний нарсаларда бўлсин ва бериладиган муддати тайин бўлсин!
Салам савдосининг ҳукми:
Раббис саламга (буюртмачи) насия тарзда етказиб берилиши керак бўлган нарсанинг мулки собит бўлади. Етказиб берувчи эса, дастмояга (молнинг қиймати) эга бўлади.
Бизнинг юртда салам савдосининг кўринишлари:
“Менга бир тонна картошка уруғ берсангиз, кузда (фалон ойнинг фалончи куни) ҳосилни йиғиштириб олганимда сизга 4 ёки 5 тонна картошка қайтараман”, дейди.
Бу савдо шаръан дуруст эмас. Чунки бир жинсли молни бир-бирига айрбошлашда бир-биридан кам ёки кўп қилиб бўлмайди. Демак, бир тонна картошка уруғлик олса, уни қайтаришда ҳам бир тонна бўлиши керак. Қолаверса, бир жинсли молни ўзаро айрбошлашда насия қилиш ҳам дуруст эмас. Шунинг учун бирор нарсанинг уруғлигига муҳтож бўлса, айрбошлаш йўли билан эмас балки, нақд пул олиб савдо молини насия қилиш мумкин. Унинг кўриниши қуйидагича бўлади. “Ҳозир картошкани килоси 1000 сўм, менга бир тонна картошка пулини, яъни 1000000 сўм бериб турсангиз. Кузда сизга 4 тонна картошка берар эдим”, дейди. Кузда картошканинг нархи қанча бўлишидан қатъи назар келишувга мувофиқ 4 тонна картошка беради. Шу ҳолатда кузда 4 тонна картошканинг пулини олиш мумкин эмас ёки картошканинг ўрнига сабзи, пиёзга ўхшаш бошқа савдо моли олиши ҳам мумкин эмас. Акс ҳолда рибо бўлади. Чунки рибовий молларни жинси бошқа бўлса ҳам насия савдо қилиш мумкин эмас.
2. Савол: Нақдга 10 сўмга сотиладиган буюмни кредитга ўхшатиб 12 ойда бўлиб тўлаш шарти билан 12 сўм деб баҳолаб ойига бир сўмдан тўловни шарт қўймоқда. Агар ойига шарт бажарилмаса буюмни қайтариб олади. Шу тўғри насия савдосими? 12 ойга байлашиб шу муддат ичида қурби етканча тўлаб бориши насия савдоси дейилмайдими?
Жавоб: Савдо молига нақдга фалон сўм, насияга фалон сўм деб икки хил нарх белгилаш мумкин. Уни ойма-ой тўлашга ёки охирида бирданига тўлашга келишиш ҳам мумкин.
“Агар ойига шарт бажарилмаса буюмни қайтариб олади...” савдода бунга ўхшаш шартларни қўйиш мумкин эмас. Чунки савдо бундай шартларни тақозо қилмайди. Агар шундай шарт қўйилган бўлса ҳам у бекор қилинади. Лекин пулни вақтида тўламагани сабабли, дарҳол ақдни бузмасдан, балки иложини қилиб, бир оз муҳлат бериш ҳам тавсия қилинган. Чунки Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадиси шарифда бундай дейилган: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким ночорга муҳлат берса ёки ундан бир қисмини кечиб юборса, Қиёмат куни, Унинг соясидан ўзга соя бўлмаган кунда Аллоҳ таоло уни Аршининг сояси билан соялантиради”, дедилар” (Имом Термизий ривоят қилган). Агар муҳлат берса ҳам, муддат тугаса ҳам қарзини тўлай олмаса, мазкур нарсани тортиб олмасдан, балки эгаси билан келишган ҳолда сотиб, қарзини ундириб олса бўлади. Бу каби масалалар икки томон бирга бўлган ҳолатда фатво олинадиган масала бўлгани учун бирор илмли кишига юзма-юз мурожаат қилинглар.
“12 ойга байлашиб шу муддат ичида қурби етканча тўлаб бориши насия савдоси дейилмайдими?” Йўқ, бу савдо тақсит савдоси дейилади. Насия савдосида эса пул белгиланган муддат етганида бирданига берилади. Агар бўлиб-бўлиб берилса тақсит савдоси дейилади. Қуйида тақсит ва насия савдоси тўғрисида баъзи маълумотларни тақдим этамиз.
“Тақсит” савдоси; насия савдо турлардан биридир. Унда савдо моли нақд берилиб, унинг пулини бериш кечиктирилади. Бундай савдо тури билан ҳозирги кунда ёлғиз шахслар ва ширкатлар ҳам шуғулланмоқда. Бугунги кунда исломий банкларнинг кўплари ўзларининг молиявий муомалаларини мазкур савдо тури билан олиб боради.
“Тақсит” савдоси “салам” савдосининг аксидир. Яъни салам савдосида пул нақд берилиб савдо моли насия қилинади. Тақсит савдосида белгиланган пулнинг барчасини ёки баъзисини ҳам насия қилиш мумкин. Кўпинча белгиланган маблағ бир неча қисмга ёки бир неча босқичларга бўлиб адо этилади. Агар белгиланган маблағ белгиланган муддатнинг охирида бирданига адо этилса, бу насия савдо бўлади. Агар белгиланган маблағ бир неча босқичда адо этилиши билан биргаликда савдо моли уни олувчининг мулкига ўтиши ҳам батамом бўлса, бу тақсит савдоси дейилади.
Юқоридаги таърифлардан келиб чиқиб тақсит савдоси қуйидаги хусусиятларга эга бўлади деб айтишимиз мумкин:
- савдо моли нақд бўлади;
- пули насия бўлади;
- пулни адо этиш бир неча бўлакларга бўлинади.
Тақсит савдосининг жоизлигига ижмоъ қилинган. Чунки у насия савдонинг бир туридир. Лекин икки жиҳатига кўра ундан фарқ қилади:
биринчиси, тақситда пул бўлиб-бўлиб адо этилади, насияда эса бирданига адо этилади;
иккинчиси, тақситда насия қилинган қиймат, нақднинг қийматидан ортиқроқ бўлади. Савдо молига одатда икки хил нарх белгиланади. Нақдга фалон сўм, насияга фалон сўм, ҳар иккаласи ҳам жоиз. Бу савдонинг жоизлигига китоб ва суннатдан ҳам далиллар етарлидир, Лекин гап чўзилиб кетмаслиги учун улар келтирилмади.
Исҳоқжон домла Бегматов
ЎМИ масжидлари бўлими ходими
ЎМИ матбуот хизмати
Бухорода асрлар аввал яшаб, адолат мезонларини илм билан уйғунлаштирган фақиҳлар — “ал-қузот ас-сабъа”, яъни “Етти қози” номи билан тарихда қолган алломаларнинг ҳаёти ва илмий мероси Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккур қандай шаклланганини англашда муҳим манбалардан биридир. Уларнинг илмий силсиласи эса Бухоро билан бир қаторда Уструшана, Самарқанд ва Фарғона каби қадимий илм масканларининг ўзаро узвий боғлиқ бўлганини кўрсатади.
Тарихда айрим шаҳарларнинг номи муайян илм-фан йўналишлари билан чамбарчас боғланиб кетган. Бухоро ана шундай шаҳарлардан бири. Асрлар давомида бу заминда ҳадис, тафсир, фиқҳ, калом, тасаввуф ва бошқа илмлар ривожланди. Шу билан бирга, жамиятда адолатни таъминлаш, низоларни ҳал этиш ва ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга қаратилган бой тафаккур мактаби ҳам шаклланди.
Бу мактабнинг ёрқин намояндалари қаторида “ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози” номи билан машҳур бўлган фақиҳларни алоҳида тилга олиш мумкин.
“Етти қози” — Бухоронинг ҳуқуқий тафаккур рамзи
Ислом цивилизациясида қозилик институти оддий маъмурий лавозим эмас, балки жамиятда адолат ва ҳуқуқий тартибни таъминлашга хизмат қилган муҳим ижтимоий институтлардан бири бўлган. Қози низоларни кўриб чиқиш, шариат қоидалари асосида қарор қабул қилиш ва инсонларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш каби масъулиятли вазифаларни бажарган.
Марказий Осиёда ислом динининг кенг тарқалиши билан бу институт ҳам такомиллашиб борди. Бухоро эса ҳанафий фиқҳи тараққий этган асосий марказлардан бири сифатида танилди.
Манбаларда Бухорода яшаган, юксак илми, тақвоси, ҳалоллиги ва адолатпарварлиги билан халқ орасида обрў қозонган бир қатор фақиҳлар “Етти қози” номи билан тилга олинади.
Улар бир вақтда яшаган етти нафар қози эмас, балки турли даврларда фиқҳ ва қозилик фаолияти билан шуғулланган, ўзидан бой илмий мерос қолдирган алломалар силсиласидир. Уларнинг қабрлари Бухородаги тарихий “Чор Бакр Бухоро” мажмуасида жойлашгани ушбу масканнинг тарихий аҳамиятини янада оширади.
Шу сабабли мажмуа халқ орасида “Мазорот ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози мозорлари” номи билан ҳам машҳур.
Силсила бошида Уструшана фарзанди
“Етти қози” тарихининг энг диққатга сазовор жиҳатларидан бири — силсила бошида Уструшана минтақасидан етишиб чиққан буюк фақиҳ Абу Жаъфар ал-Уструшаний номи туришидир.
Унинг тўлиқ исми Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Амр (Умар) ибн Сулаймон аш-Шуъабий (аш-Шаъбий) ал-Уструшаний бўлган. Олимнинг таваллуд санаси аниқ маълум эмас. Манбаларда унинг вафоти 400/1010 ёки 404/1013 йиллар сифатида келтирилади.
Абу Жаъфар ал-Уструшаний дастлабки илмларни ўз ватани Уструшанада эгаллаган. Кейинчалик Бухорога келиб, бу ерда қозилик фаолияти билан шуғулланган ва ўз даврининг етук фақиҳларидан бири сифатида танилган.
Унинг илмий шаклланишида Уструшана, Бухоро ва Бағдод каби йирик илм марказларининг ўзаро алоқаси муҳим аҳамият касб этган. Олимнинг дастлабки устози ўз амакиси Луқмон ибн Шаъбий ибн Сулаймон ал-Уструшаний бўлган.
Кейинчалик у Бухоронинг машҳур фақиҳи Абу Бакр Муҳаммад ибн Фазл Каморий Бухорийдан ва Бағдодлик буюк ҳанафий олими Абу Бакр Аҳмад ибн Али ар-Розий ал-Жассосдан таълим олган.
Бир олимнинг устозлари силсиласининг ўзиёқ ўша даврда Мовароуннаҳр ва Ислом оламида илм алмашинуви қанчалик кенг йўлга қўйилганини кўрсатади.
Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг илмий мероси ҳам салмоқли. Унга “ал-Жомиъ ал-кабир”, “аз-Зиёдот” ва “Кифоят аш-Шаъбий” каби фиқҳий асарлар нисбат берилади.
Айниқса, “Кифоят аш-Шаъбий” Мовароуннаҳрда ҳанафий фиқҳи тараққиётини ўрганишда муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Ушбу асарнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзма нусхалари ҳам унинг илмий қийматини намоён этади.
Абу Зайд ад-Дабусий: ҳуқуқий фикрлашда янги йўналиш
“Етти қози” силсиласининг яна бир машҳур вакили — Абу Зайд ад-Дабусий. Унинг тўлиқ исми Абу Зайд Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Исо ад-Дабусий бўлган.
Бухоро ва Самарқанд оралиғидаги Дабусия қишлоғида туғилган аллома Қорахонийлар даврида қозилик лавозимида фаолият юритган. Шу боис манбаларда у “Қози Зайд” номи билан ҳам тилга олинади.
Ад-Дабусийни машҳур қилган жиҳатлардан бири — фиқҳий қарашлар ўртасидаги фарқларни тизимли таҳлил қилишга бағишланган “илм ал-хилоф” йўналишидаги илмий фаолиятидир.
Бугунги ҳуқуқшунослик нуқтаи назаридан қараганда, турли ҳуқуқий қарашларни таққослаш, уларнинг далилларини таҳлил қилиш ва муайян масала бўйича асосланган хулосага келиш тамойиллари ниҳоятда қизиқарлидир.
Олимнинг “Таъсис ан-назар” асари ҳам шу жиҳатдан алоҳида аҳамиятга эга. Унда фиқҳий масалаларни назарий асосда таҳлил қилиш ва турли қарашларни қиёслашга эътибор қаратилган.
Абу Зайд ад-Дабусий 430/1039 йилда вафот этган ва “Қузоти сабъа” мақбарасига дафн этилган.
Бир силсила — бир неча илмий мактаб
“Етти қози” таркибида тилга олинадиган бошқа алломалар ҳам Мовароуннаҳр ҳуқуқий тафаккури тараққиётида муҳим из қолдирган.
Улар орасида Абу Иброҳим Исмоил ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Мустамлий ал-Бухорий алоҳида ўрин тутади. 358/968–434/1043 йилларда яшаган бу олим фиқҳ ва тасаввуф илмларини чуқур билган. Унинг “Шарҳ ат-Таарруф” асари илмий меросининг муҳим қисмларидан бири ҳисобланади.
Бадиъуддин Аҳмад ибн Умар ал-Бухорий XII асрда яшаб, “Фатовои Бадиъ ад-дин” асари билан танилган.
Заҳируддин Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Бухорий эса Бухоро қозиси ва муҳтасиби сифатида фаолият юритган. 619/1222 йилда вафот этган олим “ал-Фавоид аз-заҳириййа” ва “ал-Фатово аз-заҳириййа” каби асарларни ёзган.
Аҳмад ибн Амр ибн Мусо ал-Бухорий ҳам Самарқанд ва Бухорода қозилик қилган олимлардан бири сифатида тилга олинади.
Силсиланинг еттинчи вакили сифатида эса аз-Завзаний номи учрайди. Бироқ бу нисба билан бир нечта олимлар машҳур бўлгани сабабли, айнан қайси шахс “Етти қози” таркибига кириши масаласи қўшимча манбашунослик тадқиқотларини талаб этади.
Бу ҳолат мавзунинг ҳали тўлиқ ўрганилмаган жиҳатлари мавжудлигини кўрсатади.
“Етти қози”дан “Тўққиз қози”гача
Қизиғи, тарихий манбаларда “Етти қози” таркибига кирувчи олимлар сони ҳақида ҳам турлича маълумотлар учрайди.
Муъин ал-фуқаронинг “Тарихи Муллазода” асарида Бухоронинг “Етти қози” қабристони ва у ерда дафн этилган алломалар ҳақида маълумотлар келтирилади.
Кейинги тадқиқотларда эса ушбу рўйхат яна кенгайтирилиб, “қузот тисъа” — “Тўққиз қози” тушунчаси ҳам илмий муомалага киритилган.
Араб тадқиқотчиси Субҳий Жамил ал-Хайёт Шайх Шоҳ Валийюллоҳ Деҳлавийнинг “ал-Инсоф” асарига таяниб, Бухоронинг буюк ҳуқуқшунослари қаторига Абул Юср ал-Баздавий, Фахрул-ислом ал-Баздавий, Абул Маолий Аҳмад ал-Баздавий ва Қозихон Узгандий каби алломаларни ҳам киритади.
Уларнинг ҳар бири Мовароуннаҳрда фиқҳ ва усулул-фиқҳ тараққиётига катта ҳисса қўшган.
Демак, “Етти қози” атамаси қатъий ёпиқ рўйхатдан кўра, Бухоро ҳуқуқий-илмий муҳитида шаклланган тарихий анъанани ифодаловчи тушунча сифатида ҳам намоён бўлади.
Бухородан кенгроқ илмий макон
“Етти қози” тарихини ўрганиш яна бир муҳим ҳақиқатни очиб беради: ўрта асрларда илм-фан муайян шаҳар ёки ҳудуд доираси билан чекланмаган.
Уструшана, Бухоро, Самарқанд, Дабусия ва Фарғона каби ҳудудлар ўзаро боғланган ягона илмий-маданий маконни ташкил этган.
Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг Уструшанада таълим олиб, Бухорода фаолият юритиши; Абу Зайд ад-Дабусийнинг Дабусиядан чиқиб, Бухоро илмий муҳитида танилиши; Баздавийлар ва Қозихон Узгандий каби алломаларнинг мазкур силсила билан боғланиши — бу илмий ҳаракатчанликнинг ёрқин мисолларидир.
Шу маънода “Етти қози” феномени Бухоронинг ўзи ҳақидагина эмас. У бутун Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккурнинг қандай шакллангани ва ривожланганини кўрсатади.
Адолат анъанасининг тарихий илдизлари
Биринчи Ренессанс даври ва ундан кейинги асрларда Мовароуннаҳрда илм-фаннинг турли соҳаларида юксак натижаларга эришилди. Бу жараёнда фиқҳ ва ҳуқуқий тафаккур ҳам ўзининг мустаҳкам илмий асосларини яратди.
“Етти қози” силсиласи ана шу жараённинг муҳим кўринишларидан биридир.
Уларнинг ҳаёти ва асарларида адолат, ҳуқуқий тартиб, инсонлар ўртасидаги муносабатларни меъёрлаштириш ва низоларни илм асосида ҳал этиш каби масалалар муҳим ўрин эгаллаган.
Шу боис “Етти қози” меросини ўрганиш — фақат тарихий шахслар ҳаётини тадқиқ этиш эмас. Бу орқали Марказий Осиёда ҳуқуқий маданият ва адолат тушунчаларининг илмий асослари қандай шаклланганини англаш мумкин.
Бугунги кунда мазкур алломаларга оид қўлёзмаларни чуқур ўрганиш, уларнинг устоз-шогирд силсилаларини тиклаш, турли манбалардаги маълумотларни қиёсий таҳлил қилиш ва илмий меросини кенг жамоатчиликка етказиш муҳим аҳамият касб этади.
Зеро, Бухоронинг “Етти қози”си — бир давр ёки бир шаҳар тарихи эмас. У Мовароуннаҳрда асрлар давомида шаклланган адолат, илм ва ҳуқуқий тафаккур анъанасининг ёрқин ифодасидир.
Муаллиф: Муслим Атаев, Тарих фанлари доктори (DSc), iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 