09 Октябр, 2026, 28 Рабиъус сони, 1448
09 Октябр, 2026, 28 Рабиъус сони, 1448
Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:“Бир куни Расулуллоҳ солаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Бирдан устимизда оппоқ кийимли, сочлари қоп-қора одам пайдо бўлди. Унда сафарнинг асари кўринмас эди. Бизларнинг бирортамиз уни танимадик ҳам. У келиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тўғриларига ўтирди. Икки тиззасини У зотнинг тиззаларига тиради. Икки кафтини сонлари устига қўйди ва “Эй Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи васаллам) менга Ислом ҳақида ҳабар бер”, деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам; “Ислом – Лаа илаҳа илаллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ”, деб шаҳодат келтирмоғинг, намозни тўкис адо этмоғинг, закотни бермоғинг, Рамазон рўзасини тутмоғинг, агар йўлга қодир бўлсанг байтни ҳаж қилмоғинг, дедилар”. “Тўғри айтдинг”, -деди. Биз унинг ишидан ажабландик. Ўзи сўрар ва ўзи тасдиқ қилар эди.
“Менга иймон ҳақида ҳабар бер”-деди. “Иймон – Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига ва охират кунига иймон келтирмоғинг”, дедилар. “Тўғри айтдинг”, деди.
У “Менга эҳсон ҳақида ҳабар бер”, деди. “Эҳсон – Аллоҳга ҳудди уни кўриб турганингдек ибодат қилмоғинг. Агар сен уни кўрмасанг У сени кўриб турибди”, дедилар.
“Менга қиёмат ҳақида ҳабар бер”, деди. “Бу борада сўралинаётган киши сўраётган кишидан билгувчи эмас”, дедилар. “Унда унинг аломатлари ҳақида хабар бер”, деди. “Чўри ўз хожасини туғмоқлиги, ялангоёқ, яланғоч, камбағал чўпонларни бино қуришда бир-биридан ўзишга уринишларини кўрмоғинг”, дедилар.
Сўнгра у қайтиб кетди. Бир муддат туриб қолдим. Сўнг У зот менга “Эй, Умар, сўровчи кимлигини билдингми?”, дедилар. “Аллоҳ ва унинг Расули билгувчи”, дедим. “Албатта У Жаброилдир. Сизларнинг динингизни ўргатиш учун келибди”, дедилар (Имом Муслим ривояти).
Ибн Дақийқ ал-Ийд айтади: “Бу ҳадис жуда муҳим ҳадис бўлиб, у барча зоҳирий ва ботиний амалларни ўзида мужассам этган. Шариат илмларининг барчаси бу ҳадисдан тўйинган. Чунки, бу ҳадис барча суннат илмларини жамлаган. “Фотиҳа” сураси Қуръоннинг онаси деб номлангани каби бу ҳадис ҳам суннатнинг онасидир”.
“Жибрил ҳадиси” номини олган бу ҳадис мутавотир ҳадис ҳисобланади. Зеро, бу ҳадисни Абу Ҳурайра, Умар, Абу Зарр, Анас, Ибн Аббос, Ибн Умар, Абу Омир Ашърий, Жарийр Балхий каби буюк саҳобийлар ривоят қилганлар.
Ҳадисдан олинадиган фойдалар;
Кийим бош ва кўринишни чиройли тутиш. Масжид ва илм мажлисларига бориш учун покиза кийимларни кийиш ва ҳушбўйликларни суриш мустаҳаб саналади. Шунингдек илм мажлисларида олимлар билан одоб доирасида муомилада бўлиш. Зеро, Жаброил алайҳиссалом инсонларга гаплари ва холатлари билан илм ўргатиш учун ташриф буюрган эдилар.
Эҳсон нима? Эҳсон – бирор ишни пухта ва ихлос билан қилишликдир. Яъни, Аллоҳ таолога ибодат шу даражада холис бўлиши керакки, гўёки банда ибодат вақтида Аллоҳни кўриб тургандек бўлиши керак. Агар бунинг уддасидан чиқа олмаса, шуни ёдига тутсинки, Аллоҳ таоло уни кўриб турибди ва ундан содир бўлаётган барча катта ва кичик амаллардан хабардор эканини ҳис қилиб туришидир.
Қиёмат ва унинг аломатлари. Қиёмат қачон қоим бўлиши фақатгина Аллоҳ таолонинг ўзигагина маълум бўлган ғайбий ишдир. Бироқ ҳадисда унинг аломатлари зикр қилинмоқда.
Илм ҳақида сўрашнинг зарурлиги. Мусулмон инсон ўзининг дунёси ва охирати учун фойдали нарсалар ҳақида сўраб ўрганиши ва бефойда нарсаларни тарк қилиши лозим. Шунингдек, бир илм мажлисига борса ва бу ердагилар бирор масалага мухтож эканликларини кўрса-ю, бироқ бу масала ҳақида ҳеч ким сўрамаётган бўлса, агарчи ўзи бу ҳақда билса ҳам ҳудди билмаган одам сингари бу ҳақда олим одамга савол бериши керак. Чунки унинг саволи натижасида шу масаладан бехабар бўлганлар унинг моҳиятини билиб оладилар.
Кимки ўзи билмайдиган нарсалар ҳақида савол берилса унга “билмайман” деб жавоб қайтариши вожиб бўлади. Бу унинг тақвоси ва илмини тўғри йўналтирганининг далилидир.
Савол жавоб ҳам тарбия бериш усулларининг биридир. Бу услуб қадимда ҳам ҳозирда ҳам оммалашган усулдир. Шунингдек, бу усул Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуда кўп ҳадисларида ҳам такрорланган. Зеро, бундай услуб тингловчиларнинг назарини ўзига жалб қилади ва уларни жавобга ташна холатга келтиради.
Жалолиддин Ҳамроқулов
"Новза" жоме масжиди имом-хатиби,
ТИИ ”Таҳфизул Қуръон” кафедра мудири
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида ислом тарихи, қўлёзма мероси, манбашунослик, рақамлаштириш ва маданий ёдгорликларни замонавий илмий усуллар асосида ўрганишга қаратилган қатор йирик тадқиқот лойиҳалари амалга оширилмоқда. Уларнинг умумий хусусияти — тарихий меросни фақат сақлаш ёки намойиш этиш эмас, балки уни бирламчи манба сифатида қайта ўрганиш, турли фондларда тарқоқ ҳолда сақланаётган материаллар ўртасидаги илмий боғланишларни аниқлаш ва янги тадқиқот масалаларини шакллантиришдир. Марказда амалга оширилаётган “114 Қуръон” лойиҳаси ана шу ёндашувнинг энг ноёб ва методологик жиҳатдан муҳим намуналаридан бири ҳисобланади, хабар бермоқда iccu.uz.
Лойиҳанинг янгилиги 114 та нодир мусҳафни бир жойга жамлаш билан чекланмайди. Унинг асосий илмий концепцияси Қуръони каримнинг 114 сурасини турли асрлар, ҳудудлар ва қўлёзма мактабларига мансуб 114 тарихий нусха орқали ягона тизимда тақдим этиш ва қиёсий ўрганишга асосланган. Шу орқали бир хил муқаддас матннинг қарийб ўн тўрт аср давомида турли маданий муҳитларда қандай китобий шаклларга киргани, хат услублари, безак тизими, материаллар, китоб тайёрлаш технологияси ва таржима анъаналарида қандай ўзгаришлар юз бергани кузатилади. Илк Қуръон қўлёзма анъаналаридан Сомонийлар, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар, Олтин Ўрда, Темурийлар, Бобурийлар, Сафавийлар ва Туркистон хонликлари давригача бўлган манбаларнинг бир корпусда қиёсланиши лойиҳани анъанавий каталог ёки экспозиция доирасидан чиқаради.
“114 Қуръон” доирасида ҳар бир қўлёзма мустақил тарихий-илмий манба сифатида ўрганилади. Палеография унинг хат хусусиятлари ва ёзув услубларининг ривожини, кодикология қўлёзманинг қоғоз ёки пергаменти, ҳажми, муқоваси ва китоб тузилишини, санъатшунослик тазҳиб, орнамент ва композиция мактабларини, тарихий тилшунослик эса таржима қатламлари ва лексик хусусиятларни таҳлил қилиш имконини беради. Колофонлар, бағишловлар, эгалик қайдлари ва бошқа белгилар орқали қўлёзманинг яратилган муҳити, хаттоти, буюртмачиси ва кейинги ҳаракат тарихи тикланади. Шу жиҳатдан мусҳаф бу лойиҳада фақат диний ёдгорлик эмас, балки бир вақтнинг ўзида тарих, тил, санъат, китобат технологияси ва маданий алоқаларни ўрганиш учун кўп қатламли манбага айланади.
Лойиҳанинг алоҳида аҳамиятли йўналишларидан бири — туркий ва форсий сатрма-сатр таржимали Қуръон қўлёзмаларини тадқиқ этишдир. Хусусан, Қорахонийлар ва Хоразм муҳити билан боғлиқ таржимали нусхалар Қуръоншуносликдан ташқари тарихий тилшунослик учун ҳам муҳим маълумот беради. Уларда сақланган лексика, грамматик шакллар ва таржима усуллари туркий ёзма тилнинг қадимги босқичларини, исломий тушунчаларнинг маҳаллий тил муҳитига қандай кириб келганини ва кейинги тил жараёнларини ўрганиш имконини яратади. Бу эса “114 Қуръон”ни фақат қўлёзмалар тарихи эмас, балки Марказий Осиёда диний тафаккур, тил ва китобат маданиятининг ўзаро таъсирини тадқиқ этувчи кенг илмий платформа сифатида намоён қилади.
Тадқиқотнинг яна бир муҳим хусусияти — унинг халқаро манбалар географияси билан боғлиқлигидир. Ўзбекистон ва тарихий Мовароуннаҳр билан боғлиқ кўплаб нодир Қуръон қўлёзмалари бугун Истанбул, Париж, Лондон, Дублин, Машҳад, Нью-Йорк ва бошқа шаҳарлардаги йирик музей ва кутубхоналар фондларида сақланмоқда. Шу боис лойиҳада қўлёзманинг ҳозирги сақланиш жойи эмас, балки унинг келиб чиқиши, яратилган илмий-маданий муҳити, хаттотлик анъанаси ва тарихий алоқалари асосий мезон сифатида қаралади. Лойиҳа Ўзбекистон, Франция, Туркия ва Австриянинг Қуръоншунослик, қўлёзмашунослик, палеография ва ислом санъати соҳаларидаги олим ҳамда мутахассисларини ягона илмий жамоа атрофида бирлаштирди. Уларнинг иштирокида дунёнинг турли музей ва кутубхона фондларида сақланаётган мингдан ортиқ нодир мусҳафга оид илмий маълумотлар ва рақамли тасвирлар кўриб чиқилиб, тарихий, матншунослик ва бадиий аҳамияти юқори бўлган намуналар саралаб олинди. Бундай халқаро ҳамкорлик турли мамлакатларда тарқоқ ҳолда сақланаётган қўлёзмаларга оид манбаларни ягона методология асосида қиёсий ўрганиш имконини бермоқда.
Лойиҳанинг илмий натижалари Ислом цивилизацияси марказининг Қуръони карим залида ҳам ўз ифодасини топади. Ҳазрати Усмон Мусҳафи марказий ўрин эгаллаган мазкур маконда турли даврларга мансуб Қуръон нусхаларининг тарихий кетма-кетликда тақдим этилиши ташрифчига алоҳида нодир асарларни кўришдан кўра кенгроқ имконият — Қуръон китобати маданиятининг асрлар давомидаги ривожини яхлит жараён сифатида англаш имконини беради. Шу маънода “114 Қуръон” лойиҳаси Ислом цивилизацияси марказининг илмий моделини аниқ намоён этади: дунё фондларига тарқалган манбаларни излаш, аниқлаш, қиёсий таҳлил қилиш, илмий тавсифлаш, рақамлаштириш ва замонавий музей талқини орқали жамоатчиликка етказиш ягона тадқиқот жараёнига бирлаштирилмоқда. Лойиҳанинг ҳақиқий ноёблиги ҳам ана шунда — 114 қўлёзма бир жойга эмас, бир илмий ғоя ва ягона тадқиқот тизими атрофига бирлаштирилмоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 