MUNOSABAT: HISSIYoT BILAN EMAS, TAFAKKUR ILA ISh TUTAYLIK!
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu salomlar bo'lsin.
Butun dunyoda Hazrati Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam tavallud topgan Rabi'ul avval oyi boshlandi. Jome masjidlarda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning siyratlari tarannum etilmoqda, qorilarning Qur'on tilovatlari-yu nashidalari yangramoqda va mavlidi shariflar o'qilmoqda. Bunday fayziyob kunlar musulmon ummatiga katta quvonch bag'ishlamoqda...
Ayni shu kunlarda ayrim bosma nashrlarda, turli internet saytlari va ijtimoiy tarmoq safihalarida Payg'ambar alayhissalomga nisbatan nomunosib, haqoratomuz karikatura chop etilishi va uning ortidan kelib chiqqan turli ko'ngilsiz holatlar ayrim bahs-munozaralar, ixtilof va tushunmovchiliklar hamda noto'g'ri xatti-harakatlarga sabab bo'lmoqda.
O'z navbatida, O'zbekiston musulmonlari idorasi mo'min-musulmonlarning hissiyotini qo'zg'ash, fitna chiqarish va diniy qadriyatlar, muqaddasotlarga nisbatan haqoratni ifodalovchi har qanday holatni jiddiy qoralashini hamda Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning sha'nlari mo'min-musulmonlar uchun eng oliy qadriyat ekanini qat'iy ta'kidlaydi.
Shuningdek, bu kabi munosabatlar xalqlar o'rtasidagi o'zaro totuvlikni buzishga qaratilgan fitna hamda odamlarning diniy e'tiqodi bilan bog'liq his-tuyg'ularini haqoratlash, diniy qadriyatlarni oyoq osti qilish, millatlararo va dinlararo adovat uyg'otish, deb baholaydi.
Ta'kidlash kerakki, kim bo'lishidan qat'iy nazar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni har qancha kamsitishga urinmasin yoki musulmonlar yo Islom diniga tosh otmasin bu bilan dinimizga yoki musulmonlarga zarracha ham ziyon etkaza olmaydi.
Kezi kelganda aytib o'tamizki, ushbu holatga nisbatan yurtdoshlarimiz turli munosabat bildirayotganlarini kuzatyapmiz. Bu holatdan ularning imon-e'tiqodlari jo'sh urgani, o'y-kechinmalari tinchlik bermayotgani va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga bo'lgan muhabbatlari tug'yon qilayotganini guvohi bo'lmoqdamiz. Endi bir faraz qilib ko'raylik, mana shunday holatga Nabiy alayhissalom qanday yo'l tutar edilar..? Albatta, siyrat va tafsir kitoblarida bunday holatlarning batafsil bayoni kelgan, aksariyatimiz ularni mutolaa qilganmiz.
Bu borada Payg'ambar alayhissalom butun ummatga ibratdirlar. Bir johil kishi «Menga o'lja bermading», deb yoqalaridan olib bo'g'ganida ham, bir ayol zaharli go'sht berganida ham u zot ularni so'kmaganlar yoki duoibad qilmaganlar, balki Allohdan ularga insof va hidoyat so'raganlar. Islom dini hatto la'natlangan shaytonni ham so'kishdan qaytargan, so'kish o'rniga uning yomonligidan panoh so'rab, Allohga yolborishga buyurgan. Chunki uni so'kish ojizlikdan, Allohdan panoh so'rash esa imon mustahkamligidandir. Shunday ibratli so'z bor: «Qorong'ulikni so'kib o'tirmay, shamni yoqaqolsang-chi...». Haqiqatan, qorong'ulikni qancha so'kmaylik, u baribir o'zgarmaydi, yorishib qolmaydi. So'kish o'rniga uni yoritish yo'lini axtarganimiz ma'qul va avlodir.
Mo''tabar tafsir kitoblarida, din dushmanlariga qo'pol muomalada bo'lib, ularning «iloh»lari va peshvolarini so'kishdan qaytarilgani bayon etilgan. Agar haqoratga biz ham haqorat bilan javob qaytarsak, bunday jirkanch ishning ikkinchi to'lqiniga sabab bo'lish ehtimoli juda katta. Bu foydadan ko'ra, ko'proq zarar keltiradi. Qur'oni karimdagi quyidagi oyati karimani eslatib o'tamiz: «Ularning Allohdan o'zga ibodat qiladiganlarini so'kmangiz. Bas, bilmasdan zulm ila Allohni so'kib yurmasinlar. Shunday qilib, har bir ummatga amalini ziynatlab qo'ydik. So'ngra esa, qaytib boradigan joylari Robbilarigadir. Bas, U, qilib yurgan ishlarining xabarini berur»,(An'om surasi, 108-oyat).
E'tibor berilsa, ushbu oyati karimada mushriklarning butlarini haqorat qilmaslik buyurilmoqda. Zero, musulmon kishi mushrikning sanamini so'ksa, bundan g'azablangan mushrikning ham bunga javoban Alloh taoloni haqorat qilishiga sababchi bo'lib qoladi. Demak, biz ham mo'min-musulmonlar Muhammad alayhissalomni haqorat qilishga sabab bo'ladigan har qanday ishdan hazar qilmog'imiz kerak.
Fazilatli Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari ushbu oyati karimaning «Shunday qilib, har bir ummatga amalini ziynatlab qo'ydik», degan qismiga “Tafsiri Hilol” kitoblariga shunday izoh berganlar: – “Inson tabiati shunday. Qilayotgan amali o'ziga go'zal va ziynatli ko'rinaveradi. Hatto butun insoniyat qabohat deb ittifoq qilgan ishni maqtashga so'z topadi. Shuningdek, mushriklarga ham shirklari juda ham ziynatli bo'lib tuyuladi. Ana shu e'tibordan, ularning butlari haqoratlangan chog'da g'azablanishlari mumkin. Musulmon odam odobli bo'lgani uchun ham bu ishni qilmasligi kerak. Allohga havola qilib qo'yaversa, u yog'ini Allohning O'zi biladi”.
Aslida, bu kabi fitnalar musulmonlarni yomonotliq qilish yoki bir yurtda turli din vakillarining emin-erkinlikda, o'z dinlariga bemalol amal qilib, tinch va osoyishtalikda, o'zaro bag'rikenglikda yashayotganini ko'ra olmayotgan g'arazli kuchlar tomonidan uyushtirilayotganini yoddan chiqarmaslik zarur.
Shu o'rinda Islom dinini terror bilan yonma-yon qo'yadigan ayrim kimsalarga Misr bosh imomi, al-Azhar majmuasi shayxi Ahmad Muhammad Toyyib hazratlarining quyidagi so'zlarini keltiramiz: “Islomni terrorizm deb atash ushbu sof din haqida hech narsa bilmaslikni anglatadi. Yana bu ish o'zgalar e'tiqodiga hurmatsizlikni ifodalovchi mulohazasizlikdir. Adovat va zo'ravonlikka ochiq chaqiruv, o'rta asrlar vahshiyligiga qaytish va ikki milliardga yaqin musulmonlarning tuyg'ularini qo'zg'atuvchi fitnadir”.
Ushbu holatlar haqida keng fikr qilib, chuqur mushohada yuritishimiz kerak. Biz ham mo'min-musulmonlarni hissiyot bilan emas, tafakkur ila ish tutishga chaqiramiz. Din dushmanlari fitnasiga zamin yaratib, vaziyat yanada keskin tus olishiga sababchi bo'lib qolmaylik. Bu bo'layotgan ishlar hammasi fitna, g'animlar tomonidan rejali amalga oshirilmoqda, bunday vaziyatda o'ylab ish tutish kerak. Hazrati Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamni ardoqlash tajovuzkorona xatti-harakatlar bilan emas, balki aql ila bo'ladi.
Yana bir muhim masalani aytmoqchimizki, g'animlar musulmonlarga bo'lgan fitnalarini aynan juma, hayit kunlari yoki Ramazon oyi yo ayni kunimizdagi kabi mavlid oyida amalga oshirishni zimdan reja qilganlari aniq. Shunday ekan, muborak mavlid oyining haqiqiy zavqi – siyratni tarannum etish, salavot aytish, mavlidi sharif o'qish, Qur'oni karim tilovat qilish va zikrulloh bilan ongu shuurlarimizni band qilaylik, ulug' oyning ilohiy fayzidan nasibador bo'lishga intilaylik. Sevikli Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning siyratlariga bag'ishlangan suhbatlar orqali Rasulimizni yaxshiroq tanishga oshiqaylik.
Aziz dindoshim, barchamizning Rasulimizga muhabbatimiz cheksiz, jonimiz fido. Shunday ekan, fayzli kunlarni behuda o'tkazib yubormang, siyrat kitoblarini mutolaa qilib, “Allohumma solli a'la sayyidini Muhammad” kabi salavotlarni ko'p ayting, ushbu kalimalar ila hech kim yordam berolmaydigan Qiyomat kunida shafoatga erishing!
Hulosa, musulmon kishi hadislarda keltirilganidek, doimo hushyor, ziyrak bo'lishi, atrofda sodir bo'layotgan har xil fitna va qaltis jarayonlarga teran nazar ila boqishi lozim. Ta'kidlaganimizdek, bunday harakatlarga nisbatan tajovuzkorona emas, balki Payg'ambar alayhissalomga xos bosiqlik va zukkolik bilan munosabat bildirishimiz kerak.
Alloh taolo barchaga insofu tavfiq bersin, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shafoatlarini nasib etsin.
O'zbekiston musulmonlari idorasi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »