22 Сентябр, 2026, 11 Рабиъус сони, 1448
22 Сентябр, 2026, 11 Рабиъус сони, 1448
803-САВОЛ: Сизлардан битта нарсани сўрамоқчиман. TikTok ижтимоий тармоғида битта видео кўриб қолдим. Унда сайловда қатнашиш овоз беришни куфр амал деган. Шу қанчалик асосли? Шу сайловларда иштирок этишга динимизда қандай қаралади? Жавоб учун олдиндан раҳмат.
ЖАВОБ: Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим. Сайловда иштирок этиш куфр ёки ширк, деган гаплар мутлақо асоссиз. Бундай гап-сўзларни асосан диний илмлардан узоқ, шаръий ҳукмларга бир томонлама қарайдиган кишилар кўтариб юришади. Аслида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам иккинчи Ақаба байъатида етмиш кишидан иборат ансорлар жамоасига ўз ичларидан гуруҳ раиси тайинлашни буюрганлар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам гуруҳ раисларини ўзлари танламай, буни сайловчиларга қолдирганлар. Бу билан одамлар ўзларининг маълум ишларини амалга ошириш, раҳбариятга етказиш учун масъул шахсларни ўзлари танлашлари кераклигини ўргатганлар. У зот алайҳиссалом бу услубни кейинчалик ҳам қўллаганлар. Бу ҳақда имом Бухорий ўз “Саҳиҳ”ларида алоҳида боб очиб, “Одамларга бошлиқ бўлганлар ҳақида” деб номлайдилар ва унда одамлар маълум ишларда юқори раҳбарга кичик бошлиқлар орқали ўз сўзларини етказишлари тавсиясига доир ҳадисни келтирадилар (“Олтин Силсила”, 8-жуз, 7176-ҳадис).
Шунингдек, тарихда “Хулафойи рошидинлар”нинг тўрттаси ҳам ўзига хос услубда сайланган. Абу Бакр разияллоҳу анҳуни бир гуруҳ мусулмонлар сайлаган, сўнг қолганлари унга байъат қилишган. Умар разияллоҳу анҳуни Ҳазрати Абу Бакр мусулмонларнинг розилиги билан тайинлаган бўлсалар, Усмон разиллоҳу анҳуни Умар разияллоҳу анҳу тайин қилган ўнта саҳоба сайлаган, сўнг мусулмонлар у кишига байъат қилишган. Али разияллоҳу анҳу Мадина аҳлининг талабига кўра халифа бўлганлар. У зот қабул қилдилар ва бошқалар эса у кишига байъат қилишган.
Демак, мусулмон инсон жамият манфаати кўзланган, адолат ва яхшилик йўлида бутун инсоният билан ҳамкорлик қилиши мумкин экан. Бу ҳақда Шайх Юсуф Қарзовий ҳафизаҳуллоҳ ўзларининг “Ал-Ислам вад- демоқратийя” номли мақолаларида шундай дейдилар: “Исломда сайловларга гувоҳлик сифатида қаралади. Яъни, раҳбарликка сайланаётган одамнинг салоҳиятига гувоҳлик беришдир. Салоҳияти йўқ одамга салоҳиятли, деб гувоҳлик берилмайди. Агар салоҳиятли кишига ўз ўрнида гувоҳлик берилмаса, бу гувоҳликни яшириш бўлиб қолади”.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилади:
مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا
яъни: “Ҳақни ҳимоя қилган ўз насибасини олади. Ноҳақликни ҳимоя қилган ҳам ўз улушини олади. Аллоҳ ҳамма ишга баҳо берувчи зотдир” (Нисо сураси, 85-оят).
Демак, номзодлар ичида энг лойиғига, жамиятда адолатни ўрнатадиган кишига овоз берса, албатта бу яхши ишининг ажрини олади. Аксинча бўлса, маломатга қолади.
Бошқача айтганда, агар мусулмон киши ҳар жиҳатдан лойиқ номзодга овоз берса, элу юртни тараққиётига катта ҳисса қўшган бўлади. Энг асосийси охиратда улкан ажрга эга бўлади. Аксинча, эътиборсизлик, лоқайдлик ёки турли қинғир йўллар билан нолойиқ номзодга овоз берса, охиратда бундан масъул бўлади. Валлоҳу аълам.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
фатво ҳайъати. @diniysavollar
Ижтимоий тармоқлар орқали диний, ижтимоий ва сиёсий мавзулардаги турли фикрлар кенг тарқалади. Айниқса, жамиятдаги долзарб воқеаларни диний нуқтаи назардан шарҳлайдиган видеолар ва материаллар аудиторияга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.
Психологияда манипуляция инсонга унинг мақсадларини яширин тарзда ўзгартириш ёки муайян ҳаракатга ундашга қаратилган таъсир сифатида тавсифланади.
Ахборот соҳасида манипуляция турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин. Масалан, воқеанинг фақат бир қисмини кўрсатиш, контекстни ўзгартириш, ҳис-туйғуларни кучайтириш, далилсиз хулосалар чиқариш ёки аудиторияни “биз” ва “улар”га ажратиш шулар жумласидандир.
Деструктив тарғибот деганда жамиятда ишончсизлик, адоват, кескин қарама-қаршилик ёки ижтимоий беқарорликни кучайтириши мумкин бўлган ғоя ва ахборотларни тарқатиш усуллари назарда тутилади.
ЮНЕСКО ахборот манипуляцияси, дезинформация ва фитна чиқарувчи контентни рақамли муҳитдаги муҳим муаммолар қаторида кўрсатади. Ташкилот медиа ва ахборот саводхонлигини ривожлантириш орқали одамларни маълумотни танқидий таҳлил қилишга чақиради.
Контентда жамият доим икки гуруҳга ажратилса: “ҳақиқат бизда, бошқалар адашган”, “халқ ва улар”, “мўминлар ва душманлар” каби қарама-қаршиликлар мунтазам такрорланса, бу нафрат ва адоват уйғотувчи маълумотнинг билгисидир.
Муайян шахс ёки ташкилотга жиддий айблов қўйилади, аммо ишончли манба, ҳужжат ёки текшириладиган далил келтирилмайди. Бундай ҳолатда ҳам ижтимоий беқарорликни кучайтирадиган ахборот узатилаётган бўлади.
Муаллиф фақат ўз қарашини тасдиқлайдиган воқеаларни танлаб, унга зид бўлган фактлар ёки бошқа нуқтаи назарларни эътиборсиз қолдириши ҳам деструктив тарғибот белгиларидан ҳисобланади.
Қўрқув, ғазаб, нафрат, айбдорлик ёки адолатсизлик ҳиссини кучайтириш орқали аудиторияни далилни текширишдан кўра эмоционал реакцияга ундаш ҳам манипулятив усуллардан биридир.
Диний мавзудаги контентда оят ёки ҳадис келтирилиб, кейин ундан муайян сиёсий ёки ижтимоий хулоса чиқарилса, манбанинг асл маъноси ва бу ҳақдаги уламоларнинг хулосаларини ҳам ўрганиш зарур.
Диний матндан фойдаланишнинг ўзи манипуляция эмас. Муаммо матннинг маъносини ўзгартириш, контекстдан узиш ёки унга мавжуд бўлмаган маънони юклаш ҳолатида юзага келади.
Деструктив ахборот контентида баъзан турли, бир-бирига боғлиқ бўлмаган воқеалар ягона режанинг қисмлари сифатида талқин қилинади.
Масалан, “аввал шу воқеа бўлди, кейин бу қарор қабул қилинди, демак, иккаласининг ортида ҳам битта мақсад бор”.
Бундай хулоса учун воқеалар ўртасидаги боғлиқликни тасдиқловчи ишончли далиллар зарур. Акс ҳолда бу фақат тахмин бўлиб қолади.
Дезинформация одам ёки гуруҳни алдаш ёки манипуляция қилиш мақсадида атайлаб ёлғон ёки чалғитувчи ахборот тарқатишдир. Эътибор қиладиган жиҳати ҳар қандай хато маълумот дезинформация бўлмайди.
Маълумотнинг нотўғри экани билан бирга, уни тарқатган шахснинг нияти ва ахборотни қандай тақдим этгани ҳам муҳим.
Ахборотни танқидий қабул қилиш фикрни рад этиш эмас, аксинча, далилни текшириш, контекстни ўрганиш ва хулосани мустақил равишда шакллантиришдир.
Медиа ва ахборот саводхонлигини ахборотни танқидий баҳолаш ва рақамли муҳитда онгли қарор қабул қилиш кўникмалари шакллантиради.
Шермуҳаммад Болтаев,
Хоразм вилояти Шайх Қосим бобо
масжиди имом-хатиби
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 