12 Июл, 2026, 27 Муҳаррам, 1448
12 Июл, 2026, 27 Муҳаррам, 1448
Отанинг ҳаққи, меҳри, муруввати онаникидан кам эмас. Буни ота бўлгач биламиз, фарзандимиз бемор бўлгач, сезамиз. Болаларимиз очликдан бироз қийналганда, отани эслаймиз. Оила бошлиғи бўлиш машаққат эканини рўзғор ташвишлари бўйнимизга тушгач, ҳис этамиз. Ота бўлиш ҳам шараф, ҳам масъулият, ҳам бурчдир.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ота ҳақида бир гўзал ҳадис айтганлар:“Ота жаннатнинг ўрта эшикларидан. Хоҳласанг, уни очиб кириб ол, хоҳласанг, зое қил, яъни юзингга қарши ёпиб ол”, дедилар(Имом Термизий ривояти).
Набиййи муҳтарам соллаллоҳу алайҳи ва саллам жаннатда энг олий даражадаги эшик ўрта эшик экани, шу боис отанинг шу эшикка қиёслаяптилар.Ота – азиз зот, боласи учун жонини беришга тайёр.
Жобир ибн Абдуллоҳ розийаллоҳу анҳудан ривоят қилинади:«Саодат асрида бир йигит Пайғамбаримиз алайҳиссаломга отасидан шикоят қилиб келди. (Ажабланманг, азизлар. Афсуски, бугун отасидан шикоят қиладиганлар кўпайиб қолди. Бизнинг олдимизга ҳам баъзан падаридан норози нодонлар келиб туради.)Шикоятга қаранг: “Ё Расулуллоҳ, отам ментопган ҳамма молимни ишлатиб юборяпти. Бунга унинг ҳаққи борми?” деди. Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “Отангни чақириб кел”, дедилар. Ота бечора ўғли Расулуллоҳга шикоят қилганини сезди.(Тасаввур қилинг-а, дунёларга раҳмат Пайғамбаримиз алайҳиссаломга ўғил отасидан шикоят қилса-я?! Бу ота учун қанчалик ор).
Отаўғлига: “Сен кетавер, мен ортингдан етиб бораман”, деди. Ота шоиртабиат инсон экан. Йўл-йўлакай ўғлидан қаттиқ ранжиганидан шеър тўқиди. Лекин у фарзандини эҳтиёт қилиб, шеърни тилига ҳам чиқармади. Дилидан ўтказди, холос. Шу пайт Жаброил алайҳиссалом Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг олдиларига тушиб: “Ё Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам, сизга Аллоҳ таоло салом айтди. Ҳозир олдингизга бир мўйсафид одам келяпти. Ундан ичида тўқиган, аммо тилига чиқармаган нарсани айтиб беришини сўранг”, деди.
Ҳалиги одам келгач, Пайғамбаримиз алайҳиссалом ундан: “Ўғлингиз шикоят қиляпти, топган молу дунёсини – пулларини ишлатиб юборар экансиз”, дедилар. Ота: “Ё Расулуллоҳ алайҳиссалом, ўғлимдан сўранг-чи, унинг топганларини ўзим учун ишлатибманми? Ҳаммасини опа-синглисига, амма-холасига бердим-ку”, деди.
Шу гапдан сўнг Расулимиз алайҳиссалом: “Майли, қўяверинг. Сиз ҳозир келаётганингизда, ичингизда тўқиб, тилингизга ҳам чиқармаган нарсани айтиб беринг”, дедилар. Ҳалиги ота ҳайрон қолди. Пайғамбаримиз алайҳиссаломга яна бир карра имон келтириб: “Сиз ҳақиқий Расулуллоҳ экансиз. Ахир, буни мен ҳатто тилимгаям ҳам чиқармаган эдим, қалбимдан ўтказгандим, холос. Қаердан билдингиз?” деб сўради. У зот: “Менга билдирилди”, дедилар.
Ҳалиги одам шеърни айтиб берди (фарзанди ёшлигида кўп касал бўлган чоғи, шуни эслади ота):
Боқдим сени жон болам,
Қалбим сурурга тўлиб,
Қувончга тўлди олам,
Улғайдинг йигит бўлиб.
Бўлдим кечалар бедор,
Сенга етганда алам,
Танда қолмади мадор,
Етди кўкларга нолам.
Гўё эдим мен бемор,
Бошга ёғилиб тошлар,
Қалбимга тўлди озор,
Кўздан тўкилди ёшлар.
Фироқ мени қўрқитди,
Чанг солиб сенга ўлим,
Дардлар мени йиқитди,
Минг титроқ тутди қўлим.
Дўстинг бўлиб алп ўғлон,
Камолга етиб аста,
Сўзларингдан юрак қон,
Бўлдим-ку болам хаста.
Қилдинг менга қўполлик,
Қалбимга бериб озор,
Кўзларимга боқдинг тик,
Маҳзунлик бўлди ҳазор.
Отаманми, ўғилми,
Бўлиб қолдим мен ҳайрон,
Ғамга тўлдирдинг дилни,
Юракни қилиб вайрон.
Ақли йўқ, нодон, дединг,
Шуми сендан кўрганим,
Кучсиз бир ожиз, дединг,
Устимдан кулди ғаним.
Нетай, менга дилбандсан,
Қилгум сенга яхшилик,
Ахир, менга фарзандсан,
Юз бурмайман душмандек.
Бу шеърни эшитиб, Набий алайҳиссалом йиғлаб юбордилар ва: “Сен ҳам, молу дунёинг ҳам отангники”, дедилар(Имом Абу Довуд ривояти).
Бутун борлиғимиз, бисотимиз отамизники. Ёшлар чуқур тафаккур қилишлари керак. Ота фарзандларини боқиш учун не куйларга тушмайди. Буни ота бўлиб, жўжабирдай болаларини вояга етказиш учун кечаю кундуз тиним билмай тиришаётганоталар билишади.
Азизлар, ота – ғанимат. Кўпчилигимизнинг оталаримиз ўтиб кетишди. Улар ҳозир қанча қидирсалар ҳам, оталарини топа олишмаяпти. Давлатманд, бой одамлар даста-даста пулларни кўтариб олиб, отасини ахтаришади. Хизматини қилмоқчи бўлишади. Лекин топа олмай, йиғлаб юрибди. Отаси борлар эсаохирги марта қачон қиблагоҳини зиёрат қилганини унутдилар.
Азизлар, она – меҳрибон, муштипар, боласини еру кўкка ишонмайди, жонидан ортиқ яхши кўради. Унинг пешонасидан ўпади, бошини силайди, эркалатади. Отабаъзан қаҳри қаттиқ кўринса-да, лекин у фарзандини онадан кам яхши кўрмайди.
Яқинда олдимга бир ота келди. У боласининг буйраги қуриб бораётганини, уни алмаштириш зарурлигини куйиниб гапирди.Тиббий амалиётга, бировнинг буйрагини сотиб олишга пули етмаслигини, шу боис ўзи ўғлига буйрагини бермоқчи эканини айтди. Аммо шифокорлар ўзи бемор бўлса-да, ўғлига буйрагиини тортиқ қилаётган отага: “Сиз жарроҳлик амалиётидан чиқмайсиз. Ўғлингизга буйрагингизни олиб қўямиз, лекин сиз яшамайсиз”, дейишаётган экан. Ота буйрагидан айрилишига ҳам, амалиётдан чиқмаслигига ҳам рози. Ўғли яшаса бўлди.
Ота:
– Ҳазрат, сизнинг олдингизга мен ўғлимга буйрагимни берсам, амалиётдан чиқмасам, ўз жонимга қасд қилиб қолган бўлмайманми? Қиёматда Аллоҳнинг ҳузурида гуноҳкор бўлиб қолмайманми? – деган саволларга жавоб топиш учун келдим. Ўлимдан қўрқмайман, болам яшасин.
Йиғидан ўзимни тўхта олмадим. Унга жавоб топиб бера олмадим. Ўзини ўзи ўлдирган бўлиб қолади десам, боласи турибди, “йўқ” дейишни ҳам, “ҳа” дейишни ҳам билмай қолдим. Фақат йиғлаб ҳақига дуо қилдим. Бирор донарни топинг, ўзингизни эҳтиёт қилинг, дейишдан нарига ўтолмадим.
Ўша кундан бери ичимда бир ғалаён кезиб юрибди. Наҳот оталар шунчалик меҳрибон бўлишса, боласи учун жонидан ҳам кечсая?!
Аммо, афсуски, ҳозир кўп ёшлар отасининг қадрига етмаяпти. Иш билан овора бўлиб, зиёратидан ҳам узоқлашиб қоляпмиз. Айниқса, бошқа вилоятда, бошқа туманларда яшайдиган отангиз телефон қилиб: “Болам, яхшимисан?” деса, билингки, отангиз ўша кечасизни соғиниб мижжа қоқмай чиқади. Олдида укам, акамларбор. Опа-сингилларим ҳолидан хабар олиб турибди, деб ўйлашингиз мумкин.Ҳар гулнинг ўз ҳиди бор. Ота ҳамма боласини соғинади.
Биродар, отангизнинг олдига боринг, ажин тушган юзларига қаранг, сочларига “ёққан паға-паға қор”ни кўриб тафаккур қилинг. У бу кўйга қандай тушиб қолганини ўйланг. Эртага қиёматда отамиз биз учун ўзини фидо қилганини айтганда, хижолат бўлиб қолмайлик. Бизни боқаман, деб шу ҳолга тушди.
Азизлар, ота – ғанимат.Биз қиблагоҳларимизни топа олмаяпмиз. Орамизда отаси ўтиб кетганлар бор. Улар минг армон билан: “Қанийди отам ҳаёт бўлса, қўлларини ўпар эдим”, деб орзу қилиб ўтиришибди. Бугун отаси ҳаётлар, жаннат дарвозаси борлар, шу дарвозадан кириб олинг. Бу дарвозани эртага топа олмай қолишингиз мумкин.
Аллоҳ таоло марҳум оталаримизни раҳматига олсин, маконларни жаннат айласин. Ҳаётда яшаётганларини саломат қилсин. Оталар – жаннат дарвозаси. Улар мана шу мақомга лойиқдирлар. Фарзандларингиз шу дарвозадан кириб олишсин. Отанинг қўлини ушлаб, Каъба олдида у зотнинг дуосини олиш – фарзанд учун дунёдаги энг катта бахт. Отани елкасида кўтариб, Каъбатуллоҳни тавоф қилдириш – чинакам саодат.
Бугун отаси борлар Каъбада у зотнинг қўлларини ушлаб, Арафотда ёнларида туриб дуоларини олсин. Бугун отаси ёнида бўлишини орзу қилаётган дўстларимизга Арафотда қиблагоҳи ҳақига дуо қилиш насиб этсин.
Нуриддин домла ХОЛИҚНАЗАРОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий
Ҳурматли Президент Жаноби Олийлари!
Биз, Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари – нуфузли халқаро ташкилотлар, хорижий давлатлардаги илмий-маърифий тузилмалар раҳбарлари, дунёнинг элликдан ортиқ мамлакатларидан ташриф буюрган вазирлар, муфтийлар, таниқли олимлар, университетлар, илмий-тадқиқот институтлари, кутубхоналар, музейлар ҳамда маданий муассасаларнинг вакиллари номидан Сизга самимий миннатдорлик ва чуқур эҳтиром билан мурожаат этмоқдамиз.
Аввало, Сизнинг бевосита ташаббусингиз ва шахсан қўллаб-қувватлашингиз билан ўтказилган Ислом цивилизацияси I халқаро форуми, ўзининг туб моҳияти ва аҳамиятига кўра, халқаро илмий тадбирлар даражасидан юқори турадиган ва юксак эътироф топган улкан воқеа бўлганини алоҳида таъкидлашни истардик.
Ҳеч шубҳасиз, Сизнинг Форум иштирокчиларига мурожаатингизда илгари сурилган ғоят муҳим фикр ва ғоялар тўрт кун давомида дунё жамоатчилиги эътиборида бўлган ушбу анжуманда муҳокама қилинган масалалар кўлами, мақсади ва маъно-мазмунини белгилаб берди.
Ишонч билан айта оламизки, мусулмон оламидаги илғор илм-маърифат намояндалари иштирокидаги бу форум ислом цивилизациясининг бой меросини инсониятнинг маънавий, маданий ва интеллектуал соҳадаги умумий бойлигининг ажралмас бир қисми сифатида ўрганиш, асраб-авайлаш, сақлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган глобал ҳамкорликнинг янги босқичини бошлаб берди.
Анжуманнинг Тошкент, Самарқанд ва Термиз сингари Ўзбекистоннинг тарихий шаҳарларида ўтказилиши унинг маърифий руҳи ва аҳамиятини янада оширди. Айнан шу табаррук диёрларда асрлар давомида буюк илмий мактаблар шаклланган, илоҳиёт, фалсафа, тиббиёт, математика, астрономия ва бошқа фанлар тараққиётига шиддатли туртки берган фундаментал асарлар яратилган. Бутун инсоният тараққиётига улкан таъсир кўрсатган эзгу ғоялар ва кашфиётлар ҳам жаҳон бўйлаб айнан шу шаҳарлардан тарқалган.
Сиз томонингиздан 2017 йил сентябрь ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида Ўзбекистонда Ислом цивилизацияси марказини ташкил этиш бўйича илгари сурилган эзгу ташаббус сўнгги ўн йилликдаги энг муҳим халқаро гуманитар ташаббуслардан бири сифатида ушбу заминдаги буюк тарих ва маданиятни яхлит маърифий ҳодиса сифатида англашда туб бурилиш нуқтаси бўлганини биз бугун алоҳида миннатдорлик билан эътироф этамиз. Мазкур тарихий воқеа ислом цивилизациясининг жаҳон илм-фани, маданияти ва маънавияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасини янгича талқин ва тарғиб этишда халқаро илмий ҳамжамиятни бирлаштириш учун кенг имкониятлар яратди ҳамда Янги Уйғониш даври – Учинчи ренессанснинг интеллектуал ва маънавий асосларини барпо этиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.
Ушбу ташаббус замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга узоқни кўзлаб, вақтида берилган таъсирчан жавоб бўлганини ҳам бугун биз чуқур идрок этмоқдамиз. Дунёнинг турли ҳудудларида ислом динининг инсонпарварлик моҳиятини бузиб кўрсатиш, маданият ва цивилизацияларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш, шунингдек, мусулмон олимларининг жаҳон илм-фани ва маданияти ривожига қўшган буюк ҳиссасини камситишга уринишлар кузатилаётган бир пайтда Сиз маърифат, илмий тафаккур, тарихий ҳақиқатга эҳтиром ҳамда ислом цивилизациясининг ҳаққоний меросини жаҳон ҳамжамиятига қайта тақдим этишга асосланган бунёдкорлик йўлини таклиф қилдингиз. Шу тариқа тарихий адолатни тиклаш, очиқ илмий мулоқот маданиятини мустаҳкамлаш, ўзаро ҳурмат ва халқаро гуманитар ҳамкорликни ривожлантириш йўлида муҳим олға силжиш амалга оширилди.
Таъкидлаш керакки, бугунги кунда ана шу эзгу интилишлар алоҳида глобал аҳамият касб этмоқда. Зеро, айнан билим, тарихий хотира ва халқларнинг интеллектуал салоҳиятини бирлаштириш давлатлар ўртасидаги ўзаро ишончни мустаҳкамлашга, экстремизм, радикализм ва муросасизликка қарши самарали курашишга, цивилизациялар ўртасидаги ўзаро англашувни чуқурлаштиришга ҳамда тинчлик, барқарор тараққиёт ва бунёдкорликнинг мустаҳкам маънавий пойдеворини яратишга хизмат қилади.
Ана шундай долзарб фикрларни мужассам этган Мурожаатингиз, ҳеч шубҳасиз, бизнинг биргаликдаги келгуси фаолиятимиз учун улкан тарихий ва дастурий ҳужжат бўлиб қолади.
Ўзбекистон Президентига хос юксак ирода ва донишмандлик, тарих, бугунги кун ва келажакни яхлит бир жараён сифатида кўра олиш салоҳияти маҳсули бўлган Ислом цивилизацияси маркази нафақат жаҳон даражасидаги замонавий илмий-маърифий мажмуага, айни вақтда ушбу ноёб жараён таркибидаги бебаҳо меросни ўрганиш, асраб-авайлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган қўшма лойиҳаларни амалга ошириш учун турли давлатлар, халқаро ташкилотлар, етакчи олимлар, илмий муассасалар, университетлар, кутубхоналар, музейлар ва маънавий-маърифий марказларни бирлаштирадиган нуфузли мулоқот майдонига айланиб бораётганини барчамиз кўриб турибмиз. Аминмизки, яқин йилларда бу маскан гуманитар илм-фан соҳасидаги етакчи халқаро марказлар қаторидан муносиб ўрин эгаллайди ҳамда янги ғоялар, қўшма илмий тадқиқотлар ва узоқ муддатли халқаро лойиҳалар шаклланадиган йирик маданий-маърифий ва таълим платформасига айланади.
Ўзбекистон Республикасида маънавий, илмий ва маданий меросни асраб-авайлаш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар бизда катта таассурот қолдирди. Ислом цивилизацияси маркази, янгиланган Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси, Имом Бухорий, Имом Мотуридий ва Имом Термизий номидаги халқаро илмий-тадқиқот марказлари, Халқаро исломшунослик академияси, Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти каби ноёб муассасалар тарихий хотирани сақлаш, фундаментал илм-фанни ривожлантириш ҳамда халқаро гуманитар ҳамкорликни мустаҳкамлаш борасида олиб борилаётган изчил давлат сиёсатининг амалдаги ёрқин ифодасидир.
Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон Республикаси ислом илм-фани, маданияти ва маърифатининг энг қадимги бешикларидан бири сифатида бугун гуманитар ҳамкорлик, илмий изланишлар ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот борасидаги азалий мавқеини яна мустаҳкамлаб бормоқда.
Ҳурматли Президент Жаноби Олийлари!
Ислом цивилизацияси I халқаро форуми «Тинчлик, бағрикенглик ва илм-маърифат» шиори остида ўтказилгани алоҳида эътиборга лойиқ. Ислом цивилизациясининг инсонпарварлик моҳиятини ўзида мужассам этган, ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлган бу безавол қадриятлар бугунги замонавий дунё учун ҳам беқиёс аҳамиятга эгадир. Бу буюк мерос бутун инсониятнинг маданий, маънавий ва интеллектуал бойлигининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бу эса уни асраб-авайлаш, ҳар томонлама ўрганиш ва келажак авлодларга етказиш бўйича халқаро ташкилотлар, давлатлар, илмий жамоатчилик, тинчлик, ўзаро англашув ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга интилаётган барча инсонлар зиммасига катта масъулият юклаши табиий, албатта.
Биз Форум якунлари бўйича қабул қилинган Декларация ҳамда ислом цивилизациясини асраш, ўрганиш ва ривожлантиришга қаратилган “йўл харитаси”ни узоқ муддатли халқаро ҳамкорликнинг мустаҳкам пойдевори сифатида тўлиқ қўллаб-қувватлаймиз. Сиз уларда белгиланган ташаббусларни амалга ошириш, халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш, умумий маънавий меросимизни асраб-авайлаш ҳамда ислом цивилизациясини тинчлик, маърифат ва ўзаро англашув йўлида ривожлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларга бундан буён ҳам етакчилик қилиб, ҳар томонлама қўллаб-қувватлайсиз, деб чин дилдан умид билдирамиз.
Форум қарорларини амалий ҳаётга татбиқ этиш мақсадида биз, Сиз билан маслаҳатлашган ҳолда, Ислом цивилизациясини Жаҳон альянсини таъсис этиш ташаббусини илгари суриш ниятидамиз. Мазкур Альянснинг фаолияти қўшма илмий тадқиқотларни мувофиқлаштириш, юқори малакали мутахассислар тайёрлаш, академик алмашинувларни ривожлантириш, нашриёт ишига оид халқаро лойиҳаларни амалга ошириш, маданий мерос намуналарини асраш ва кенг тарғиб қилиш, шунингдек, давлатлар ўртасидаги гуманитар ҳамкорликни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб ишонамиз.
Форум давомида қабул қилинган қарорлар Ўзбекистон заминида пайдо бўлган ушбу эзгу ташаббус халқаро миқёсда кенг қўллаб-қувватланаётгани ва жаҳондаги илмий-маънавий ҳамжамиятнинг умумий ишига айланаётганини яққол тасдиқлайди.
Биз мазкур қарорларни амалга ошириш, ислом цивилизациясининг буюк меросини сақлаш ва келажак авлодларга етказиш борасида ўзимизнинг интеллектуал, илмий ва маънавий салоҳиятимизни бирлаштиришга тайёр эканимизни яна бир бор баён қиламиз. Ишонамизки, қадимий Ўзбекистон диёрида қабул қилинган ушбу қарорлар ислом цивилизацияси меросини ўрганиш, асраш ва кенг тарғиб этиш соҳасида халқаро ҳамкорликнинг янги босқичи учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу Мурожаатни қабул қилар эканмиз, мазкур қарорларни амалга ошириш бўйича зиммамизга улкан умумий масъулият олаётганимизни яна бир бор эътироф этамиз ҳамда тинчлик, маърифат, ўзаро ҳурмат ва бутун инсоният бойлигининг узвий бир қисми ҳисобланган буюк маънавий ҳамда интеллектуал меросни асраб-авайлаш йўлида доимо Сиз билан бир сафда туриб иш олиб боришга тайёр эканимизни билдирамиз.
Муҳтарам Президент Жаноби Олийлари!
Биз Сизга ва Сизнинг тимсолингизда Форумнинг барча ташкилотчиларига, кўп миллатли бутун Ўзбекистон халқига Ислом цивилизацияси I халқаро форуми юксак савияда ташкил этилгани ҳамда самимий меҳмондўстлик учун чуқур миннатдорлик изҳор этамиз.
Сиз, Жаноби Олийларига мустаҳкам соғлик, оилавий бахт-саодат, Ўзбекистон халқига садоқат билан хизмат қилишдек ғоят шарафли ва масъулиятли фаолиятингизда янада улкан ютуқлар тилаймиз. Янги Ўзбекистон стратегиясини амалга ошириш, Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ҳамда бу қутлуғ заминнинг илм-фан, маърифат, ислом цивилизацияси, гуманитар ҳамкорлик ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот бўйича жаҳонда етакчи марказлардан бири сифатидаги юксак ўрни, шуҳрати ва нуфузини янада мустаҳкамлаш йўлидаги саъй-ҳаракатларингизга муваффақиятлар тилаймиз.
Аллоҳ таоло Сизнинг эзгу ният ва ҳаракатларингизга хайру баракотлар берсин!
Ислом цивилизацияси I халқаро форумида қабул қилинган қарорлар дунё халқлари ўртасида ўзаро англашув, адолат ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилсин!
Парвардигори олам уч минг йиллик буюк тарих ва маданият бунёдкори бўлган меҳнаткаш, меҳмондўст ва олижаноб Ўзбекистон халқига тинчлик, умуммиллий бирлик, фаровонлик ва равнақ ато этсин, ижодкорлик салоҳиятини бундан ҳам зиёда қилсин, барча эзгу ниятларига етказсин!
Чуқур ҳурмат билан,
Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари
2026 йил, 9 июль
Ўзбекистон Республикаси, Тошкент шаҳри
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 