05 Октябр, 2026, 24 Рабиъус сони, 1448
05 Октябр, 2026, 24 Рабиъус сони, 1448
Бугун қайси шифокорга борманг, турнақатор навбатларга дуч келасиз. Ҳамма шу касалга йўлиққанми, деган фикр ўтади хаёлингиздан. Ён-атрофга назар ташласак, кейинги йилларда касалликлар тури ва унга чалинаётган инсонлар ҳам кўпайиб бораётганига гувоҳ бўламиз.
Ёши улуғлар билан суҳбатлашсангиз улар, олдин “давление”, “сахар”, “грижа”, “рак” каби хасталик бўлмаганини, фақат тиш, бош, қорин оғриғи енгил шамоллашлар бўлгани ва оддий дори ёки бирор табиий йўл билан тезда шифо топганини айтишади. Афсуски, бугун касалликлар ҳам унинг бедаволари ҳам бисёр. Уларга қўлланилувчи дори-дармонни-ку қўяверинг.
Кўпчилик олдинлари егуликлар табиий, экология ҳам тоза бўлган, дейишади. Бу гапларда жон бор. Лекин бу омилларнинг ўзи етарлимикин?! Инсонларнинг маънавий жиҳатига, яъни ботинига боғлиқ жиҳатлари ҳам бўлиши мумкинми?
Агар ота-боболаримиз яшаган даврларга назар ташласак, улар ҳозиргидек фаровон яшашмаган. Бироқ жамиятда бировнинг ҳақидан қўрқиш, ҳаром-ҳалол, инсонийлик, меҳр-оқибат устун бўлган. Фаҳш, ёлғон, иккиюзламачилик каби иллатлар бугунгидек кенг илдиз отмаган.
Бугун-чи? Дунёда хиёнат, судхўрлик, ҳаром ейиш, ичиш ва ҳаромдан ризқ топиш, қўшнига озор бериш, даюслик, ота-онага оқ бўлиш, қариндошлар билан алоқани узиш, одам ўлдириш, ўз жонига қасд қилиш, фолбин ва мунажжимни тасдиқлаш, зулм, баччабозлик, ўғрилик, ёлғон қасам ичиш, ноҳақ ҳукм қилиш, порахўрлик, ёлғон гапириш каби улкан гуноҳлар тобора кўпайиб бормаяптими? Шунча гуноҳу маъсиятларни кўриб, гоҳида ер кўтариб турганига шукр деб қўямиз.
Шу ўринда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадислари ёдга келади. Набиий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Беш иш беш ишга боғлиқдир”, дедилар. Саҳобалар: “Ё Расулуллоҳ, бири иккинчисига боғлиқ бўлган беш иш қайси?” деб сўрашди. “Қайси қавм аҳдини бузса, Аллоҳ уларга душманларини ҳукмрон қилиб қўяди. Аллоҳ нозил этган нарсадан бошқаси билан ҳукм қилса, уларда фақирлик ёйилади. Фаҳш ишлари авж олса, Аллоҳ уларга ўлат юборади, яъни ўлим кўпаяди. Ўлчов ва тарозидан уриб қолса, набототлар ўсмай, бир неча йил қурғоқчиликка дучор бўладилар. Закот бермасалар, ёмғир ёғмай қўяди”, дедилар (Имом Табароний ривояти).
Бу ҳадис касалликларнинг ҳам, пандемия сабаб нима учун ўлимларнинг ҳам кўпайиб бораётганини англатгандек, гўё.
Уламоларимиз инсоният бошига тушаётган бу балоларга уларнинг гуноҳу маъсияти сабабчидир, дейишади. Бунга Аллоҳ таолонинг: «Сизларга неки мусибат етган бўлса, у ҳам бўлса, ўз қўлларингиз қилган нарса (гуноҳларингиз) туфайлидир. Яна У кўп (гуноҳларингиз)ни кечиб юборади» (Шўро сураси, 30) оятини мисол келтирадилар.
Шуниси эътиборлики, инсон қилган гуноҳлари учун нафақат ўзига, балки яқинларига, яшаб турган жамиятига ҳам катта зарар бериши мумкин. Ҳаётда бунга кўп гувоҳ бўлганмиз. Бирор ножўя иш қилсак, бирор зарар етса “касри урди” деймиз. Ёки бошқаларнинг “гуноҳи боласига урди” деган сўзларини ҳам эшитиб қоламиз.
Лекин тарихда бутун бир жамиятлар катта гуноҳу маъсиятларда бардавом бўлганки, охир-оқибат Аллоҳнинг ғазабига дучор бўлишган. Нуҳ алайҳиссалом қавмининг тўфонга йўлиқиши, Самуд қавмини даҳшатли қичқириқ тутиши, Лут алайҳиссалом қавмини ер ютиши, Фиръавн ва аҳлининг сувга ғарқ бўлиши, Шуайб алайҳиссалом қавмининг қаттиқ чинқириқдан тўкилиши, Асҳобул Айкатни қаттиқ шамол совуриб, титилиб кетиши каби ҳалокатли воқеалар Қуръони каримда зикр қилинган.
Эътибор берсак, киши кўпинча ўз нафсига эргашиб, гуноҳ ишларга қўл уради. Дастлаб, кичик гуноҳлардан бошлайди ва охири кўникмага айланиб, тубанликка олиб боради. Уламоларимиз эса ҳар қандай майда гуноҳлардан ҳам йироқ бўлишни тайинлаб, нафсни қаттиқ жиловлашга буюрадилар. Акс ҳолда, “Нафсим менинг балодур, ўққа – чўққа соладур” деганларидек, турли балолаларга йўлиқишимиз ҳеч гап эмас.
Абу Бакр Сиддиқ розийаллоҳу анҳу бундай деганлар:“Иблис олдингда, нафс ўнг томонингда, ҳавойи нафс чап томонингда, дунё ортингда, аъзолар атрофингда, Аллоҳ устингда (қудрати билан, маконда эмас) туради. Бас, Аллоҳ лаънатлаган иблис динни тарк қилишга, нафс гуноҳ ҳавойи нафс шаҳватга, дунё охират ўрнига ўзини танлашга, аъзолар гуноҳларга чақиради, Жаббор сифатли Зот – Аллоҳ жаннатга ва мағфиратга чорлайди. Аллоҳ таоло: «Аллоҳ жаннатга ва мағфиратга чақиради», деди. Ким иблисга итоат қилса, ундан дин кетади, ким нафсга итоат қилса, ундан руҳоният кетади, ким ҳавойи нафсга итоат қилса, ундан ақл кетади, ким дунёга итоат қилса, ундан охират кетади, ким аъзоларга итоат қилса, ундан жаннат кетади, ким Аллоҳ таолога итоат қилса, ундан ёмонликлар кетади ва барча яхшиликларга эришади”.
Қисқаси, бизга бугун бирор зарар етиб қайғуга ботган бўлсак, ортимизга бир қарайлик. Нимани нотўғри қилдигу қаерларда адашдик. Ёки нафсимизга эргашиб, гуноҳу маъсиятларда давом этяпмизми?! Бунинг жавоби тез кунларда бўлишини унутмайлик. Ёхуд беморлик бўлган бўлса, Аллоҳ шифосидан умид қилиб, тавба эшикларини очиб, гуноҳларимиз ўчирилишидан умид қилайлик. Зеро, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мусулмонга бирор ҳорғинликми, беморликми, ташвишми, қайғуми, озорми, ғамми етса, ҳатто тикан кирса ҳам, албатта Аллоҳ булар туфайли унинг хатоларини ўчиради», дедилар.
Бобур МУҲАММАД
Муҳтарам Президентимиз ташаббуси билан барпо этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Қуръони карим зали марказида VII асрга мансуб қадимий Қуръон қўлёзмаси — Усмон Мусҳафи намойиш этилмоқда. Аммо бу нодир қўлёзманинг бугунги манзилига етиб келгунига қадар босиб ўтган йўли қарийб ўн тўрт асрлик Қуръон китобати тарихи, Самарқанд, Санкт-Петербург, Уфа ва Тошкент билан боғлиқ мураккаб тарихий жараёнларни қамраб олади. Бу тарихни англаш учун аввало Қуръони каримнинг илк бор Мусҳаф шаклида жамланиш жараёнига назар ташлаш, хабар бермоқда iccu.uz.
VII аср: Қуръоннинг Мусҳаф шаклида жамланиши
Қуръони каримнинг Мусҳаф шаклида жамланиши икки муҳим босқичда амалга ошган. Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаётлик даврларида Қуръон оятлари саҳобалар томонидан ёд олиниб, ваҳий котиблари томонидан турли ёзув материалларига қайд этилган. Бироқ улар ҳали ягона Мусҳаф ҳолида жамланмаган эди.
Пайғамбар вафотларидан кейин Абу Бакр Сиддиқ халифалиги даврида юз берган Ямома жангида кўплаб Қуръон қориларининг шаҳид бўлиши Қуръон матнини бир жойга жамлаш заруратини кучайтирди. Имом Бухорий Зайд ибн Собитдан ривоят қилган ҳадисга кўра, Умар ибн Хаттоб Абу Бакрга Қуръонни жамлашни таклиф қилган. Бу вазифа Зайд ибн Собитга топширилган. Зайд Қуръон оятларини ёзма манбалар ҳамда саҳобаларнинг ёдидаги қироатлар билан солиштириб жамлаган. Натижада Қуръон суҳуф — саҳифалар мажмуаси ҳолига келтирилган. Бу саҳифалар дастлаб Абу Бакрда, кейинчалик Умар ибн Хаттобда, ундан сўнг эса Ҳафса бинти Умар ҳузурида сақланган.
Усмон ибн Аффон даври: расмий Мусҳаф нусхалари
Усмон ибн Аффон халифалиги даврида ислом давлати ҳудуди кенгайиб, турли ўлкалардаги мусулмонлар орасида Қуръон қироатига оид тафовутлар сезила бошлади. Имом Бухорий Анас ибн Моликдан ривоят қилган ҳадисга кўра, Ҳузайфа ибн Ямон Армания ва манбаларда 'Азарбайжон' деб аталган тарихий ҳудудларга юришларида Шом ва Ироқ аскарлари орасидаги қироат фарқларини кўриб, Усмон ибн Аффонни бундан огоҳлантирган.
Шундан сўнг халифа Ҳафса бинти Умар ҳузуридаги саҳифаларни олиб келишни буюриб, Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибн Ос ва Абдураҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомдан иборат ҳайъатга расмий Мусҳаф нусхаларини тайёрлашни топширган. Тайёрланган Мусҳафлар мусулмон дунёсининг йирик марказларига юборилган. Шу тариқа Абу Бакр даврида Қуръон бир жойга жамланган бўлса, Усмон ибн Аффон даврида мазкур матн асосида расмий Мусҳаф нусхалари тайёрланиб, мусулмон ўлкаларига тарқатилган.
Мусҳафнинг Марказий Осиёга келиш тарихи
Мусҳафнинг Марказий Осиёга айнан қачон ва қандай йўл билан келгани масаласи ҳануз илмий тадқиқотлар мавзуси бўлиб қолмоқда. Кенг тарқалган маълумотларга кўра, “Усмон Мусҳафи” XIV асрда буюк бобомиз Амир Темур томонидан Ироқдан Самарқандга олиб келинган. Шундан сўнг ушбу нодир қўлёзма узоқ йиллар давомида Самарқанддаги Нодир Девонбеги мадрасасида эъзоз билан сақланган.
1868-йил: Самарқанддан Санкт-Петербургга
Усмон Мусҳафи тарихининг ҳужжатлар билан аниқроқ кузатиладиган даври XIX асрдан бошланади. Мусҳаф 1868-йилда (айрим манбаларда 1869-йилда) Самарқанддан Санкт-Петербургга олиб кетилган ва аввал Россия халқ маорифи вазирлигига, кейинчалик эса Салтиков-Шчедрин кутубхонасига топширилган.
1905-йил: Мусҳафнинг факсимиле нусхалари
Санкт-Петербургда Мусҳаф нафақат сақланган, балки илмий ва нашрий жиҳатдан ўрганилган. 1905-йилда унинг 50 дона факсимиле нусхаси тайёрланган. Бу нашр қадимий қўлёзмани бевосита кўриш имконига эга бўлмаган тадқиқотчилар учун унинг матни ва ёзув хусусиятларини ўрганишда муҳим манбага айланган.
1917-йилдан кейин: Мусҳафни қайтариш талаби
Сиёсий ўзгаришлардан сўнг мусулмон жамоатчилиги қадимий Мусҳафни ўз тасарруфига қайтариш масаласини кўтарди. Натижада қўлёзма Санкт-Петербургдан чиқарилиб, дастлаб Уфага олиб борилди. Шундан кейин унинг йўли яна Туркистон томон бурилди.
1924-йил: Тошкентга қайтиш
1924-йилда Усмон Мусҳафи Тошкентга қайтарилган. Қўлёзма Ўзбекистон давлат тарихи музейида сақлана бошлаган. Шу тариқа Мусҳафнинг қарийб ярим аср давом этган Самарқанд — Санкт-Петербург — Уфа — Тошкент тарихий йўли якунланган.
1989-йил: диний идора тасарруфига топширилиши
Мусҳаф бир неча ўн йил давомида музей фондида сақланди. 1989-йилда Ўзбекистон ҳукумати қарори асосида қўлёзма Ўзбекистон мусулмонлари идорасига топширилди. 1989-йил 14-март куни Тошкентда бўлиб ўтган мусулмонларнинг тўртинчи қурултойида Мусҳаф мусулмонлар тасарруфига қайтарилгани эълон қилинди. Кейинги йилларда у Ҳазрати Имом мажмуасидаги Мўйи Муборак мадрасасида сақланди.
1996–2000-йиллар: ЮНЕСКО эътирофи
Усмон Мусҳафининг халқаро миқёсдаги тарихида 1990-йиллар алоҳида ўрин тутади. Ўзбекистон қўлёзмани ЮНЕСКОнинг “Memory of the World” — “Жаҳон хотираси” халқаро реестрига киритиш учун 1996-йилда тақдим этди. 1997-йилда Усмон Мусҳафи ушбу халқаро реестрга киритилди. 2000-йил 28-августда эса мазкур эътирофни тасдиқловчи махсус сертификат тақдим этилди. Шу тариқа қўлёзма халқаро даражада муҳим ёзма тарихий мерос сифатида эътироф этилди.
2007-йил: махсус сақлаш тизими
Қадимий қўлёзмани замонавий талаблар асосида сақлаш мақсадида 2007-йил 8-июнда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 115-сон қарори қабул қилинди. Германияда ишлаб чиқарилган махсус ҳимоя қурилмаси олиб келиниб, Мусҳафни муайян ҳарорат ва намлик шароитида сақлаш тизими яратилди. Бу қўлёзманинг узоқ муддат сақланишини таъминлаш йўлидаги муҳим босқичлардан бири бўлди.
2025-йил 13-ноябр: янги манзил
Усмон Мусҳафи тарихидаги навбатдаги муҳим сана — 2025-йил 13-ноябр. Шу куни қўлёзма Ҳазрати Имом мажмуасидаги Мўйи Муборак мадрасасидан Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига олиб келиниб, Қуръони карим залидаги махсус ҳимояланган витринага жойлаштирилди. Шу кундан буён қарийб ўн тўрт асрлик тарих билан боғлиқ ушбу нодир ёдгорлик Марказнинг Қуръон залида намойиш этилмоқда.
338 варақдан иборат Мусҳаф
Бугунги кунда ушбу Мусҳаф 338 варақдан иборат бўлиб, ҳар бир варақнинг ўлчами 53 × 68 сантиметрни ташкил этади. Қуръон матни кийик терисига Ҳижоз хатида битилган. Қўлёзма ёзувида ҳаракат ва нуқталар қўлланмаган, ҳар бир саҳифада эса 12 қатор матн жойлаштирилган. Қуръони каримдаги 114 сурадан 89 таси ушбу Мусҳафда сақланиб қолмаган. Қолган 23 та суранинг айрим қисмлари бизгача етиб келган. Фақат иккита сура — Анъом ва Тоҳа суралари тўлиқ ҳолатда сақланган.
Бугун: 65 метрлик гумбаз остидаги Мусҳаф
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Қуръони карим залига кирган меҳмон аввало унинг кўламини ҳис қилади. Саккиз қиррали залнинг диаметри 45 метр, умумий майдони 1 638 квадрат метрни ташкил этади. Нигоҳ юқорига кўтарилганда 65 метр баландликдаги улкан гумбаз кўринади. Унинг безакларида 1 миллион 600 мингдан ортиқ Сваровсий кристаллари фойдаланилган. Залда замонавий мультимедиа технологиялари асосида махсус Қуръони карим маппинг-шоуси ҳам намойиш этилади. Унда Қуръони каримнинг нозил бўлиш жараёни ёруғлик, тасвир ва овоз уйғунлиги воситасида таъсирчан ва бадиий шаклда гавдалантирилади. Ана шу маҳобатли ва рамзий маконнинг марказида эса VII асрга мансуб Усмон Мусҳафи жойлашган.
Бир Мусҳаф атрофида 114 Қуръон қўлёзмаси
Қуръон залининг экспозицияси фақат Усмон Мусҳафи билан чекланмайди. Марказий экспонат атрофида жами 114 та Қуръон қўлёзмаси жамланган. Бу сон рамзий жиҳатдан ҳам муҳим: Қуръони карим 114 сурадан иборат. Экспозицияда Сомонийлар, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Ғазнавийлар, Темурийлар ва Шайбонийлар даврига оид Қуръон нусхаларини кўриш мумкин. Шу тариқа залга ташриф буюрган киши фақат битта қадимий қўлёзмани эмас, балки Марказий Осиёда асрлар давомида шаклланган Қуръон китобати, хаттотлик ва қўлёзмачилик маданиятини бир маконда кўради.
8 та ипак гилам ва 8 та шамс
Қуръон залининг яна бир муҳим бадиий қисми — Қуръон оятлари туширилган йирик ипак гиламлардир. Залнинг 4 равоқ қисмида жами 8 та йирик ипак гилам жойлаштирилган. Уларга Қуръони каримнинг турли сураларидан танланган оятлар битилган. Шу тариқа меъморчилик, хаттотлик, қўлёзма мероси ва замонавий музей технологиялари ягона маконда уйғунлаштирилган. Бундан ташқари, гиламлар устига доира шаклидаги 8 та шамс жойлаштирилган бўлиб, уларнинг ҳар бирига махсус дуолар битилган.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 