23 Июн, 2026, 8 Муҳаррам, 1448
23 Июн, 2026, 8 Муҳаррам, 1448
Шундай бир фурсат борки унда мўмин бандага дунёда уни гуноҳу маъсиятлардан, охиратда эса дўзахдан тўсадиган “қалқон” берилади. Бу ҳақида пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай хабар берганлар:
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِىَّ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ قَالَ الصِّيَامُ جُنَّةٌ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ صَائِمًا فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَجْهَلْ فَإِنِ امْرُؤٌ قَاتَلَهُ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّى صَائِمٌ إِنِّى صَائِمٌ. رَوَاهُ اَبُو دَاودَ
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Рўза қалқондир. Қачон бирортангиз рўзадор бўлса ёмон гап гапирмасин, жоҳиллик қилмасин. Агар бирор киши у билан урушса ё уни ҳақорат қилса: “мен рўзадорман, мен рўзадорман”, десин”, дедилар”. Абу Довуд ривоят қилган.
Ҳадиси шарифдаги “қалқон” дея таржима қилинган “жуннатун” калимаси луғатда “тўсувчи”, “ҳимоя қилувчи” каби маъноларни англатади. Шунга кўра уламолар ушбу калимадан қандай маъно кўзлангани ҳақида қуйидагиларни айтганлар:
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам сўзларининг давомида рўзадорга “ёмон гап гапирмасин”, дея тайинлаганлар. Яъни, бировни ҳақоратлаш, биров устидан кулиш, лаънат айтиш ва фаҳш гапларни гапириш каби шариат ман қилган гаплардан қайтарганлар. Демак, рўзадор киши ҳалим бўлиши, ўзгалар билан уришиб тортишмаслиги, жаҳли чиққан вақтда ҳам ўзини қўлга ола билиши рўзадорнинг одобларидан ҳисобланади.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам рўзадорнинг яна бир сифатини таъкидлаб “жоҳиллик қилмасин”, деганлар. Яъни, рўзадор шариат ман қилган нотўғри сўзларни гапирмасин ва нотўғри ишларни қилмасин. Шунга кўра рўзадор кишини биров уришиб ҳақорат қилган тақдирда ҳам: “мен рўзадорман, мен рўзадорман” дейиши ва унинг ҳақоратига “жавоб” қайтаришдан ўзини тийиши лозим. Ана шунда у рўзанинг ҳурматини сақлаган ҳамда мазкур ҳурмат сабабли ўзига жоҳиллик қилаётган беодоб кимсани ҳам одобга чақирган бўлади.
Эътибор бериладиган бўлса аслида рўза бўлмаган пайтларда ҳам уни қилиш мумкин бўлмаган ишлардан рўзада таъкидлаб қайтарилган. Бунинг ҳикмати ҳақида уламолар шундай деганлар: “Инсон бир нарсадан узлуксиз бир ой ўзини сақласа, ўша нарса унинг одатига айланиб мазкур муддатдан кейин ҳам доимо ундан сақланадиган бўлиб қолади”.
Шу маънода ҳозирги кунимизда ҳам айрим муҳим хавфсизликларни инсонларнинг одатларига айлантириш мақсадида баъзи ойларни “ҳаракат хавфсизлиги ойлиги”, ёки “ёнғин хавфсизлиги ойлиги” каби номлар билан аталаётгани барчага маълум бўлган оддий ҳақиқатдир.
Зеро рўзадан кўзланган асосий мақсад бошқа пайт истемол қилиш мумкин бўлган ейиш-ичиш каби нарсалардан сақланишдангина иборат эмас, балки нафсни жиловлаш малакасини ҳосил қилишдир.
Демак Рамазон ойида мазкур қайтариқларнинг таъкидланиши фақатгина унинг бошқа ойлардан афзал эканини билдириб қўйиш учун эмас, балки бу ойда одатга айланган ишлар бошқа барча ойларда ҳам бардавом бўлиши учундир. Шунга кўра Рамазонда ўзлаштирилган сифатларни одатларига айлантириб олганларнинг оилаларида ва бундай оилалардан ташкил топган жамиятда тинчлик, тотувлик ва хайру барака бутун йил бўйи давом этади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни дунёда гуноҳлардан, охиратда дўзахдан қалқон бўладиган даржадаги рўза тутиш бахтига муваффақ қилсин.
Оламлар Роббисига ҳамду санолар, Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафога ҳамда у зотнинг оилаларию саҳобаларига салавот ва саломлар бўлсин!
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
Абдулқодир Абдур Раҳим
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз ҳадиси шарифларида Қуръони карим оятларининг тафсирлари ва фазилатларини баён қилиб берганлар. Шунга кўра муҳаддис уламолар ўз асарларига “Тафсир китоби” ва “Қуръон фазилатлари китоби” номи остида шу мавзуга оид ҳадисларни келтиришган.
Имом Бухорий раҳматуллоҳи алайҳ “Саҳиҳи Бухорий” асарида “Китаб ат-Тафсир”, яъни “Тафсир китоби” деган алоҳида бўлим қилиб, унда тафсирга оид ҳадисларни келтирган. Шунингдек, у киши билан бир даврда яшаган Имом Муслим раҳматуллоҳи алайҳнинг “Саҳиҳи Муслим” асарида ҳам “Китаб ат-Тафсир”, яъни “Тафсир китоби” номли саккизта бобдан иборат кичик бўлим ажратилган. Имом Термизий раҳматуллоҳи алайҳ ҳам ўзининг “Жомеъ ат-Термизий” асарида “Китабу тафсир ал-Қуръан” яъни, “Қуръон тафсири китоби” деган ном остида Қуръони каримнинг баъзи оятлари тафсири ҳақидаги ҳадисларни келтирган.
Имом Насоий раҳматуллоҳи алайҳ “Сунан ал-Кубро” асарида “Китабут тафсир” номи билан тафсирга оид ҳадисларни келтирган. Шунингдек, ҳадис асарларида “Қуръон фазилатлари китоби” номи остида шу мавзуга оид ҳадисларни келтиришган. Жумладан, Имом Бухорий раҳматуллоҳи алайҳ Саҳиҳул Бухрий асарида “Китабу фазоилил Қуръан”, “Қуръон фазилатлари китоби” бўлимини ва Имом Термизий раҳматуллоҳи алайҳ ҳам ўзининг Жомеъ ат-Термизий асарида “Китабу фазоилил Қуръан”, “Қуръон фазилатлари китоби” бўлимини келтиришиб, унда Қуръони карим сураларининг фазилатига оид ҳадисларни баён қилишган. Жумладан, Фалақ ва Нас суралари ҳақида ҳам кўп ҳадиси шарифлар ворид бўлган бўлиб, уларни қисқача баён қиламиз.
Сураларнинг номланиш сабаби
Нас сурасининг биринчи ояти “Қул аъузу бироббин наас” (Одамлар Роббисидан паноҳ сўрайман) ояти билан бошланган. “Нас” сўзи бу оятда беш марта зикр қилинган. Шу эътибордан бу сура “Нас” деб номланган. “Нас” сўзи “одамлар”, деган маънони англатади.
Фалақ сурасига ўзининг биринчи оятидаги “фалақ” сўзи ном бўлиб қолган. “Фалақ” сўзи луғатда “ёриш маъносини билдиради. Бу сурада “Фалақ” сўзи субҳ-тонг маъносида келган. Тонг кечани ёриб бошлагани учун шу ном билан ҳам аталади.[1]
Бу икки сура биргаликда “Муъаввизатайн”, “Икки паноҳ сўровчи” деб номланади. Чунки, икки сура ҳам “аъузу” (паноҳ сўрайман) сўзи билан бошланади.
Сураларнинг фазилати
Ҳадиси шарифларда ушбу сураларнинг фазилати баён қилинган бўлиб, улар қуйидагилардир:
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бетоб бўлиб қолсалар, ўзларига муъаввизотни ўқиб, дам солар эдилар. (Вафотларидан олдинги) оғриқлари кучайганда эса мен ўзим у зотга ўқиб, баракотидан умид қилиб, ўз қўллари билан силар эдим” (Имом Бухорий ривояти).
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар кеча жойларига ётганларида икки кафтларини жамлаб, уларга “Қул ҳуваллоҳу аҳад”, Қул аъузу бироббил фалақ” ва “Қул аъузу бироббиннас” ларни ўқиб, дам солиб, баданларининг (қўллари) етган жойигача силар эдилар. Аввал бошлари ва юзларидан бошлардилар. Кейин баданларининг олд тарафига (ўтардилар). Буни уч марта қилар эдилар” (Имом Бухорий ривояти).
Уқба ибн Омир Жуҳаний розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: У киши айтди: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга эргашдим, ваҳоланки у зот уловда эдилар. Икки қўлимни у зотнинг икки оёқларига қўйиб: “Менга Юсуф сурасини ўқитинг”, дедим. Шунда у зот: “Сен Аллоҳнинг ҳузурида “Қул аъузу бироббил фалақ” дан кўра етукроқ бирор нарсани ҳаргиз ўқий олмайсан”, дедилар (Имом Аҳмад ривояти).
Абдуллоҳ ибн Хубайб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: У киши айтди: “Менга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Кечга киришингда ҳам, тонгга киришингда ҳам “Қул ҳуваллоҳу аҳад” ва “муъаввизатайн” ни уч марта ўқи, (шунда) у сенга ҳар бир нарсадан кифоя қилади”, дедилар (Имом Абу Довуд ва Имом Термизий ривояти).
Уқба ибн Омир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: У киши айтди: “Мен Жуҳфа ва Абво орасида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга юриб борардим. Бизни ёмғир ва шиддатли зулмат қоплаб олди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам “Қул аъузу бироббил фалақ” ва “Қул аъузу бироббин нас”, билан паноҳ сўрай бошладиларда: “Эй Уқба, иккови билан паноҳ тила, ҳеч бир паноҳ тиловчи икковичалик нарса билан паноҳ тиламаган”, дедилар.Сўнгра у зотдан бизга имом бўлиб, намозда ҳам икковини қироат қилганларини эшитдим” (Имом Абу Довуд ривояти).
Уқба ибн Омир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Менга ушбу кеча нозил қилинган оятларни билдингми? Уларнинг мисли ҳеч кўрилмаган. “Қул аъузу бироббил фалақ” ва “Қул аъузу бироббин нас”, дедилар (Имом Муслим ривояти).
Хулоса қилиб айтганда, Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз ҳадиси шарифларида Қуръони карим оятларининг тафсирлари ва фазилатларини баён қилиб берганлар. Зеро, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам Қуръоннинг маъноларини муфассал ва мукаммал тушунганлар. У Зотга Қуръонни ёдлатиш ва маъноларини тушунтириш кафолатини Аллоҳ таоло ўз зиммасига олган. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Зеро, уни (Сизнинг дилингизда) жамлаш ҳам, (тилингиздаги) қироати ҳам Бизнинг зиммамиздадир. Бас, қачон Биз (Жаброил тилида) уни ўқисак, Сиз ҳам уни ўқишга эргашинг! Сўнгра уни (Қуръонни) баён қилиб бериш ҳам, албатта, Бизнинг зиммамиздадир” (Қиёмат сураси, 17-19-оятлар).
Саҳобаи киромлар Қуръони каримни тафсир қилишда бирор муаммога дуч келсалар, дарҳол Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга мурожаат қилар эдилар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам оятларнинг махфий, нозик жойларини тушунтириб берардилар. Чунки у Зотнинг асосий вазифалари шу эди. Аллоҳ таоло ояти каримасида шундай деган:
“Ва сизга одамларга нозил қилинган нарсани ўзларига баён қилиб беришингиз учун зикрни нозил қилдик. Шоядки тафаккур қилсалар” (Наҳл сураси, 44-оят).
Шунга кўра у зот Қуръони карим маъноларини ўз ҳадисларида баён қилиб берганлар.
Шокиржон МАДАМИНОВ
[1] Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. Олтинчи жуз. “Шарқ” нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти. Тошкент-2008. – Б.565.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 