12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
Машҳур муфассир, муҳаддис ва фақиҳ Зафар Аҳмад ибн Латиф Усмоний Таҳонавий 1892 йил Ҳинд диёрининг Девбанд шаҳрида дунёга келган. Уч ёшида онасидан айрилган Аҳмадни ўз қарамоғига олган меҳрибон бувиси илм йўлида фидоий аёл эди. У набирасига ҳар томонлама яхши тарбия бериб, келажакда унинг етук олим бўлиб етишишига замин яратди. Беш ёшида Девбанддаги “Дорул улум” мадрасасида ҳуснихат, тажвид каби бошланғич илмларни ўзлаштириб, етти ёшида урду, форс тилида ҳисоб ва риёзий китобларни ўрганади. Шундан кейин у Таҳона шаҳрига бориб, умматнинг ҳакими лақабини олган тоғаси Мавлоно Муҳаммад Ашраф Али Таҳонавийдан сарф, наҳв ва одобдан сабоқ олди. Орадан бир оз ўтгандан кейин тоғаси урду тилида “Баён ал-Қуръон” китобини ёзишга киришиб, Зафар Аҳмадни Конбурдаги ўзи асос солган “Жомиул улум” номли мадрасага ўқишга жойлайди. Мадрасада тоғасининг шогирдлари Муҳаммад Исҳоқ Бурдувоний ва Муҳаммад Рошид Канбурийлар қўл остида ҳадис илмини пухта ўрганади. Мазкур мадрасада Имом Бухорийнинг “Саҳиҳ ал-Бухорий”, Имом Муслимнинг “Саҳиҳ Муслим”, Абу Довуд, Имом Термизий, Ибн Можжа ва Имом Насоийларнинг “Сунан” асарлари, “Мушкот ал-масобиҳ”, “Мусталаҳ ал-ҳадис” каби ҳадис илмига оид муҳим манбаларни ўрганди. Бу илм даргоҳида юқори натижаларга эришгач, иқтидорли талабалар қаторида 1910 йили Зафар Аҳмад Саҳоранфурдаги “Мазоҳирул улум” мадрасасига ўқишга бориб, “Базлул мажҳуд фи шарҳи сунани Абу Довуд” (Абу Довуднинг “Сунан”асари шарҳига бор куч-ғайратни сарфлаш) китоби муаллифи Мавлоно Халил Аҳмад Саҳоранфурий ҳузурида ҳадис илмидан сабоқ олди. Шунингдек, у диний илмлар қаторида мантиқ, ҳандаса ва арифметика каби дунёвий фанларни ҳам яхши ўзлаштириб олди.
Ноёб қобилият ва ўткир зеҳн соҳиби Зафар Аҳмад мазкур мадрасага мударрис қилиб тайинланиб, у ерда етти йил фиқҳ, усул, мантиқ, фалсафа каби фанлардан дарс берди.
Илмда юқори натижаларга эришган ва умматнинг ҳакими деб танилган тоғаси унга “Эълоус сунан” (ҳадислар шаънини юксалтириш) асарини ёзишга ижозат берди ва унга йигирма йил вақт сарфлади. Натижада ҳанафий фиқҳи бўйича йигирма жилддан иборат энг муҳим манба вужудга келди.
Мазкур асар Абу Ҳанифага ва ҳанафийлик мазҳабига нисбатан қилинаётган бўҳтонларга барҳам берди. Абу Ҳанифа гўё ҳадис ва суннатни яхши билмаган, унинг мазҳабидаги ҳукмлар китоб ва суннатга асосланмаган, балки шахсий райълар асосида чиқарилган, ҳатто саҳиҳ ҳадислар зиддига ҳам райъга асосланган, деб нотўғри даъво қилувчиларга тўлиқ раддия бўлди. Шунингдек, “Эълоус сунан” асари орқали муаллиф ҳанафийлик мазҳабининг ҳукмлари Қуръон, ҳадис, ижмоъ ва қиёсий далилларга асосланганини исботлаб берди.
Кейинчалик Мавлоно Ҳаким буйруғига биноан Имом Абу Ҳанифа ва у кишининг шогирдлари ва шогирдларининг шогирдлари ҳақида “Инжаул-ватан анил-издирои би имомиз-замон” (Ватанни замон имоми билан таҳқирлашдан сақлаш) ҳамда Имом Жассоснинг “Аҳкам ал-Қуръон” китобига асосланиб “Далоил ал-Қуръон ала масаил ан-Нуъмон” (Нўъмон масалаларига Қуръон далиллари) китобларини таълиф қила бошлади. Бу китоб икки жилддан иборат бўлиб, Нисо сурасининг охирида тугаллаган ҳамда фақиҳ ва олимлар: “Ан-назару фийҳи наъиймун муқиймун, ваз-зафару бимислиҳи фатҳун азиймун” (Бу китобга назар роҳатбахш ва ундан ўтказиб бир китоб ёзиш буюк ихтиродир) деб таърифладилар.
Зафар Аҳмад раҳматуллоҳи алайҳ яшаган даврда урду тилида таълиф қилган “Ал-матин фил-ихфааи би омин”, (намозда Фотиҳа сурасининг охирида “омин” калимасини махфий ичида айтиш бўйича матн) “Шаққул-ғайн ан рафул-йадайн” (намозда икки қўлни кўтариш борасида ҳаддан ошиш), “Роҳматул-Қуддус фи таржимати баҳжатин-нуфуус”, “Фатиҳатул-калам фи қироати халфал-имом” (Имомнинг ортидан қироат қилиш масаласи бўйича кириш сўзи) номли китоблари ҳанафийлик мазҳаби ҳукмлари асосли эканини исботлаб берди
Бирма давлатидаги “Ранкун” мадрасасида икки йил ишлаб, катта мажлисларда маърузалар қилди. Шундан сўнг яна Таҳона Буҳунга қайтиб, фатво бериш ва уларни одамларга тушунтириш ишлари билан шуғулланди ҳамда “Далоил ал-Қуръон” деган асарини давом эттирди.
Сўнгра Покистоннинг Докҳа шаҳридаги университетга ҳадис, фиқҳ ва усул фанлари бўйича мударрис лавозимига тайинланди. Мазкур университетда саккиз йил ишлаб, мударрислар саййиди унвонига мушарраф бўлди. Шарқий Покистонда Қуръон, ҳадис, фиқҳ ва бошқа илмлар бўйича “Ал-жомиату ал-Қуръанияту ал-арабийя” мадрасасига асос солди.
Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳи мазҳаби фиқҳининг фидокор ҳимоячиси Зафар Аҳмад ат-Таҳонавий мана шундай сермаҳсул умр кечириб, умрининг охирида оғир хасталикка йўлиқди ва саксон икки ёшида вафот этди. Аллоҳ таоло у кишига ўз раҳмати ва ризоси ёнидан жой берсин.
Муҳаммадсиддиқ Усмонов тайёрлади
ЎМИ Матбуот хизмати
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Боғийлик араб тилидаги “бағюн” (بغي) сўзидан олинган бўлиб, араб тилидан таржима қилинганда тиламоқ, қасд қилмоқ, жабрламоқ, зулм қилмоқ, бузуқлик, ахлоқсизлик[1] каби маъноларни англатади.
Боғий эса باغي)) зулмкор, тажовузкор ва сулҳни бузувчи, шунингдек, подшоҳ (раҳбар)га қарши чиқувчи, қароқчилик, йўлтўсарлик қилиб, бировнинг моли ҳамда жонига қасд қилувчи маъноси билдиради[2].
Қуръони каримда бағий/бағаа (بغي/بَغَى) сўзи бир неча хил маънони ифодалаб келган. Жумладан «Аъроф» сурасининг 33-оятида “ноҳақ тажовузкорлик”[3] маъносини англатган бўлса, «Қосос» сурасининг 76-оятида эса “такаббурлик қилди”[4] маъносида келган.
Уламолар истилоҳий маъноси ҳақида: “Боғий – бирор таъвил[5]га кўра адолатли амирга қарши чиқувчи мусулмонларнинг қурол-аслаҳага эга бўлган тоифасидир”, деб таъкидлайдилар[6].
Бурҳониддин Марғиноний (ҳиж.511/593–мил. 1123/1196)нинг шогирди фақиҳ Маждуддин Уструшаний подшоҳга қарши бош кўтариб чиққан гуруҳларни қоралаб, бундай тоифаларни Ислом нуқтаи назаридан боғий эканлиги, бундай кимсалар халқ ва динимизнинг ҳақиқий душманлари деб баҳо беради. Қуйида унинг “Китаб ал-фусул” номли асаридан парча берамиз:
“Мусулмонлар ҳақли равишда ҳукмдорлик қилаётган подшоҳ қўл остида халқ тинч ва осойишта яшаб турганларида ўзлари ичидан унга қарши бош кўтарган кишилар тоифаси боғийлардир[7]”. Уламолар ҳукмига кўра, шариатда боғийларга қарши курашда фуқаролар бор имкони билан давлатга ёрдам беришлари шарт[8].
Филолог Ибн Фарис боғийликка қуйидагича таъриф беради:
Бағюн сўзи ب, غ ва ي ҳарфларидан ташкил топган бўлиб, бу сўз қуйидаги икки хил маънога эга:
биринчи маъноси – бирор нарсани излаш, талаб қилиш;
иккинчи маъноси – ахлоқсизлик, бузуқликнинг бир тури[9].
Ибн Нужайм боғийликни қуйидагича таърифлайди: Араб тилидаги باغ (баағ( сўзининг кўплик шакли بغاة (буғаат) бўлиб, бу сўз одамларга жабр-зулм ўтказувчиларга нисбатан ишлатилади. Шунингдек, фитналарни қўзғатувчилар ҳамда ҳукуматга итоат этмайдиганлар ҳам боғий деб аталади[10].
Ҳаскафий боғийлик ҳақида: Бағюн сўзининг луғавий маъноси бирор нарсани излаш ва исташ каби маъноларни билдиради. Жумладан, Қуръони каримдаги: «Мана шу биз истаган нарса эди»[11] (Каҳф сураси, 64–оят) оятидаги «نبغ» (набғи( ояти бунга мисол бўлади.
Истилоҳда эса, руҳсат этилмаган, ман этилган нарсаларни, хусусан, зулм, одамларга зиён етказиш каби қабиҳ амалларни исташни англатишини айтиб ўтади[12].
«Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ» асарида бу сўзнинг маъноси қуйидагича келтирилади: «Урфда ҳалол бўлмаган нарсани жабр ва зулм билан тортиб олишдир. Фуқаҳолар наздида эса, мавжуд бошлиққа қарши чиқиш бу – «боғий»лик ҳисобланади[13].
Абул-Баракот Насафий (ҳиж.701/мил.1310 ваф.эт.): «Канзуд-дақоиқ»да «боғий»ларни шундай таърифлайди: Мусулмонлар қавмидан бошлиққа итоат қилишликдан бош тортган кишилар жамоаси[14]. Демак, муаллифниниг таъбири бўйича «боғий» мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчи маъносини англатади.
Алим ибн ал-Ала ал-Андаритий ад-Диҳлавий: Мусулмонлардан раҳбарга қарши чиқувчилар тоифаси боғийлар деб аталади. Агар улар қурол олиб ҳукуматга қарши чиқса уларга нисбатан қарши курашиш лозим. Шунингдек, бу каби тоифаларга қарши курашда мамлакат фуқаролари ҳам ҳукуматга ёрдам бермоқликлари шарт.
Ҳанафийлик мазҳабининг машҳур олимларидан Ибн Ҳумам ўзининг “Фатҳ ал-Қадийр” асарида боғийликка изоҳ бериб уни бир неча турларга таснифлайди:
Фақиҳлар наздида боғий сўзи мавжуд ҳукуматга қарши чиқишни англатиб улар тўрт гуруҳга ажратилади:
Зайниддин ибн Нужайм ал-Ҳанафий: Боғий – ҳукуматга қарши чиқувчи мусулмонлар тоифаси бўлиб, бироқ хорижийлар каби мусулмоннинг қонини тўкишни ва ёш болаларни асирга олишни жоиз деб ҳисобламайдилар[18].
Ибн Обидин аш-Шомий “Радд ал-мухтор” асарида: Боғийлар тоифаси ўз ичига ҳокимиятни қўлга киритишга интилган барча гуруҳни олади. Улар бегуноҳ одамларга ўзларининг нотўғри таъвиллари билан қарши чиқадилар ва “ҳақиқат биз билан” деб бузуқ даъвони қиладилар[19].
Ҳанафий мазҳабининг йирик уламоларидан Имом Косоний айтадилар: Боғийлар – хорижийлар сингари кичик ёки катта гуноҳ қилган инсонни куфрда санайдилар. Ҳукуматни динга амал қилмасликда айблаб, ўзларининг нотўғри таъвиллари орқали унга қарши чиқадилар, шунингдек, раҳбарни қатл этишни, унинг молини ўзлаштиришни ва қонини тўкишни жоиз деб биладилар [20].
Мазкур масалада ҳозирги замоннинг етук олимлардан бири Ваҳба Мустафо Зуҳайлий (1932-2015) ўзининг “Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу” асарида суннийликнинг тўрттала мазҳаби хулосалари асосида боғийларга “имом (раҳбар)га асоссиз тарзда бўйсинишни рад этган мусулмон қавми (гуруҳ)га айтилади” деб таъриф бериб, “Ким бизга қарши чиқса (қиличини чиқарса), у биздан эмас” деган ҳадисни келтирган[21].
Демак, дин ниқоби остидаги террористик ташкилотларнинг давлат раҳбарига қарши чиқиб, Ислом давлатини тузишга қаратилган ҳатти-ҳаракатлари Ислом таълимотига кўра батамом асоссиздир.
Даврон НУРМУҲАММАД
[1] Ан-Наим ул-кабир. Арабча-ўзбекча луғат. “Наманган” нашриёти. Наманган–2014. Б.57.
[2] Д.Мақсудов. Абул Барокат ан-Насафий ва унинг Мадорик ат-Танзил ва Ҳақоиқ ат-таъвила асари. “Movarounnahr”, 2014. Б 118.
[3] А.Мансур. Қуръони Карим маъноларининг таржима ва тафсири. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2004.
[4] Ўша манба.
[5] Таъвил-луғатда “изоҳлаш ёки бошқа маъносига қайтариш” маъносида келади. Истилоҳда олимнинг Қуръони каримдаги айрим оятларни ўз билими даражасида изоҳлаб тушунтириши “таъвил” дейилади. Қуръони каримда “таъвил” сўзи “тафсир ва таъйин, офият ва оқибат, башоратнинг амалга ошиши, туш маъноси, амалга оширилган иш сабаби” каби бир неча маъноларда ҳам келган. Қуръони каримдаги “муташобиҳ”, “муқаттоат” оятларининг маъносини Аллоҳ таолодан ўзга ҳеч ким аниқ билмайди. Аммо шунга қарамай, айрим ҳидоятдан оғганлар фитна қўзғаш учун ҳавойи нафсларига мослаб уларни таъвил этишга уринишган. Кейинги пайтларда “таъвил” сўзи умуман оятларни тафсирлаш, изоҳлаш, шарҳлаш каби маъноларда ҳам ишлатилмоқда.
[6] Каранг: Муаллифлар жамоаси. Ислом маърифати: аслият ва талқин (ўқув-услубий қўлланма). “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. – 93 б.
[8]А.Мансур.Муқаддас матнлар, фатволар ҳамда етакчи уламоларнинг асарларида ақидапарастлик ва зўравонликнинг қораланиши // Ислом маърифатида дунёвий ва диний қадриятлар уйғунлиги. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. Б. 9.
[9] Ибн Фарис, Муъжам мақайис ал-луға, Б.144, Ибн Манзур, Лисон ал-Араб, Б.14:75-78,
[10] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:150.
[11]А.Мансур Қуръони карим: маъноларнинг таржима ва тафсири.–Т.: Тошкент ислом университети нашриёти, 2006.
[12] Ал-Ҳаскафий. ал-Дурр ал-Мухтор. 4:261.
[13] Қаранг: Усмон ибн Али. Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ. II-жилд. Ливан, 2010. Б. 58.
[14] Абул-Баракот Насафий. Канзуд-дақоиқ фи фиқҳис-содатил-аҳнаф. Қоҳира, 2006. Б. 79.
[15]Тарих фанлари доктори А. Ҳасановнинг таъкидлашича қайси даврда бўлсин мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчилар “хорижийлар” деб аташ мумкин. Бу эса, “боғий” сўзи билан синоним деган маънога олиб келади.
[16] Илмий-таҳлилий ахборот. 2/2010. Тошкент ислом университети нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2010. Б.36.
[17] Ибн Ҳумам Фатҳ ал-Қадийр. 5:334.
[18] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:151.
[19] Ибн Обидин аш-Шомий. Радд ал-мухтор. 4:262; ад-Дасуқий. ал-Ҳошия. 4:261; Бадриддин ал-Айний. ал-Биноя шарҳ ал-Ҳидоя. 5:888.
[20] Ал-Касоний. Бадоъи ал-саноъи. 7:140
[21] Зуҳайлий М. Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу. Дамашқ, Дорул фикр, 2-китоб. Б.481.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 