03 Феврал, 2026, 15 Шаъбон, 1447
03 Феврал, 2026, 15 Шаъбон, 1447
Барчамизга маълумки, қадим Мовароуннаҳр диёридан Ислом тамаддуни учун ўзларининг беқиёс ҳиссаларини қўшган етук ва мўътабар алломалар етишиб чиққан. Мисол тариқасида имом Бухорий, имом Термизий, имом Мотуридий ва имом Замахшарий ва бошқаларни эсга оламиз. Ислом оламида турли илмларга оид битилган асарларда Бухоро, Хоразм, Самарқанд, Балх ва Насаф каби жой номларига дуч келамиз. Бу диёрларда илм мактаблари ривожланган бўлиб, ўзининг ҳосилини бутун дунёга машҳур қилган. Мисол учун, Бухоро имом Бухорий билан, Хоразм имом Замахшарий билан, Самарқанд имом Мотуридий билан, Балх имом Термизий билан, Насаф эса насафийлар билан танилган. Биргина Насаф (ҳозирги Қарши) диёрида юзлаб алломалар яшаб, турли илмларда ижод қилганлар. Улардан бири Имом Абу Ҳафс Умар Насафий ҳазратларидир.
Имом Абу Ҳафс Насафийниг тўлиқ исмлари Нажмиддин Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Исмоил ибн Муҳаммад ибн Луқмон бўлиб, куняси Абу Ҳафсдир. Имом Насафий туғилган йиллари ҳижрий 461 (милодий 1068) бўлиб, Насафда таваллуд топган. У киши юксак ҳифз билан танилган имомлардан бири бўлиб, фозил имом, мутакаллим, муфассир, муҳаддис, фақиҳ, ҳофиз, адиб ва наҳвшунос бўлганлар. Ислом илмларининг барчасида моҳир бўлиб, шу илмларда ижод қилган, китоблар тасниф этган. Устозлари кўп бўлиб, шулардан бири Садрул ислом Абул Юср Муҳаммад Баздавийдир. Ундан фиқҳни таълим олган. Калом илмини машҳур мутакаллим имом Абу Муин Насафийдан таълим олган. Шогирдлари ҳам кўп бўлиб, машҳурлари: ўғли Абу Лайс Аҳмад Насафий ва “Ҳидоя” соҳиби имом Бурҳониддин Марғинонийдир.
Имом Абу Ҳафс Нажмиддин Насафий ўзидан ислом меросига кўплаб қимматли ва мўътабар асарлар қолдирган бўлиб, бу асарлар турли фанларга бағишланган. Шулардан бири “Тилбатут талаба” асаридир. Бу китоб фиқҳ илмига бағишланган бўлиб, тўлиқ номи “Тилбатут талаба фил истилаҳатил фиқҳия ъала алфазил кутубил ҳанафия”дир. Яъни, “Ҳанафий фиқҳи китобларида келган фиқҳий истилоҳлар борасида талабаларнинг излаганлари” деган маънони англатади.
“Тилбатут талаба” асари фиқҳда луғатга оид биринчи китоб бўлиб, замонавий тил билан айтганда энциклопедик китобдир. Муаллиф унда ҳанафий уламолари ўз асарларида қўллаган лафзлар ва сўзларнинг маъноларини тўплаган. Асарда муаллиф фақат ҳанафий фиқҳига доир истилоҳларни келтириб, бошқа мазҳабларга мурожаат қилмаган. Бу ҳақда олим асарнинг таҳорат бобида шундай дейди: “Бу китобни тасниф этишдан мақсадим - ҳанафий машойихларимиз ўз китобларида келтирган лафзларни шарҳлашдир”.
Асарда имом Насафий илм толибларининг билиши қийин бўлган фиқҳий таърифларни ифода этишга ҳаракат қилади. Биринчи, ҳар бир лафзнинг луғавий маъносини келтириб, изидан фиқҳий истилоҳий маъносини келтиради. Сўнгра ўша лафзга тегишли Қуръон оятлари ва ҳадиси шарифдан шоҳидларни келтиради.
Муаллиф асарни фиқҳ боблари тарзида ёритади. Мисол учун, таҳорат бобидан бошлаб, истиҳлоф ва тазкия бобида тугатади. Ҳар бир бобга тегишли истилоҳларни мавзуга бўлмасдан тўғри келтиради. Масалан, таҳорат китобини “таҳур” (طهور) баҳси билан бошлаб, ундан кейин “истинжо” баҳсига ўтади.Чунки, истинжо мавзуси фиқҳий китобларда таҳорат бобининг сўнгида келади. Бундан билинадики, муаллиф бу борада тартибга эътибор бермаган. Имом Насафий асарни тасниф қилишда баъзи фиқҳ ва луғатга доир китоблар, тафсир ва ҳадис китобларидан фойдаланади ва уларнинг номларини очиқ зикр қилади. Баьзиларининг номларини эса зикр қилмайди.
Имом Насафий асарнинг муқаддимасида китобнинг ёзилиши сабабини келтириб, шундай дейди: “Бир жамоа аҳли илм мендан фиқҳ луғатидағи бегона лафзларни тушунмаган ва машойихларимиз китобларида зикр қилинган араб лафзларини билишда моҳир бўлмаганлар учун мушкил истилоҳларни шарҳлашни сўрашди. Аллоҳдан ёрдам сўраб, бу китобни жамладим”.
Хулоса ўринда шуни айтамизки, бу китоб илм толиблари фойдаланадиган нодир китоблардан биридир. Келгусида бу китоб борасида илмий иш ва тадқиқотлар олиб борилиб, она тилимизга таржима қилинади, деган умиддамиз.
Манбалар асосида
Тошкент ислом институти
талабаси
Халилуллоҳ ЮСУФ
тайёрлади
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Рамазони шариф Қуръони каримни яхши кўради, Қуръони карим ҳам уни севади, улар бир-бири билан яқин дўстдирлар. Аллоҳ таоло айтади: “Рамазон ойики, унда одамларга ҳидоят ҳамда ҳидояту фурқондан иборат очиқ баёнотлар бўлиб, Қуръон туширилгандир” (Бақара сураси, 185-оят).
Рамазон ойида Қуръони каримнинг барчаси дунё осмонига нозил қилинган ва бу ой ушбу Китоб унда нозил қилиниши билан шарафли бўлган. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу ойда Жаброийл алайҳиссалом билан бирга Қуръондан дарс қилардилар, уни тинглаб, тиловат қилиб, оятларни тадаббур қилардилар. Унинг яхшиликлари узра яшаб, қалб кўзларини унинг бўстонлари аро сайр қилардилар ва муҳаббат кафтларини унинг хазиналари аро эркин қўярдилар.
Қуръон ўқийдиган рўзадор рўза тутган вақтида Қуръони карим ва Рамазон ўртасини улфат қилади ва буюк Китоб бирла ушбу ойни ўтказади. Бу улуғ Китоб ҳақида уни нозил қилган Зот бундай марҳамат қилади: “Биз сенга нозил қилган Китоб муборакдир. Ақл эгалари унинг оятларини тадаббур қилишлари ва эслашлари учундир” (Сод сураси, 29-оят). “Қуръонни тадаббур ила ўйлаб кўрмасларми? Ёки қалбларида қулф борми?” (Муҳаммад сураси, 24-оят). “Қуръонни тадаббур этиб кўрмайдиларми?! Агар у Аллоҳдан бошқанинг ҳузуридан бўлганда, ундан кўп ихтилофлар топар эдилар” (Нисо сураси, 82-оят).
Рамазонда Қуръон тиловат қилишда ўзига хос илҳомланиш ва бошқа аломатлар бор. Унинг тиловати саховатларни янгилаб, нафасларни нафис атирлар ила хушбўйлантиради. Яна Рамазон ойида Қуръон тиловати унинг нозил бўлиши, ўзаро дарс қилиниши ва ўтган солиҳларнинг унга бўлган эҳтимомлари хотираларини қайта жонлантиради.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Қуръонни ўқинглар, Чунки у Қиёмат куни соҳибларига шафоатчи бўлади”. Бошқа бир ҳадисда: “Сизларнинг яхшиларингиз Қуръондан таълим олган ва ундан таълим берганларингиздир”, дейилади. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Икки заҳро(нур сочувчини) ўқинглар: Бақара ва Оли Имрон сураси. Чунки иккиси Қиёмат кунида ё икки булут, ё икки соябон ёки саф-саф қушлардан икки фирқа бўлиб келиб, соҳибларига соя қилади”. Набий алайҳиссалом яна марҳамат қилиб айтадилар: “Қуръонга моҳир бўлиб ўқийдиган киши мукаррам, ўта яхши фаришталар билан бирга бўлади. Ўқиганда қийналадиганга икки ажр бордир”.
Шоир айтади:
Қуръоним, тингладим сени ғофил кеч кирганда,
Сайр айлатдинг коинот аро қалбим титратиб.
Сен-ла фатҳ этдик дунёни субҳ нурин сочганда,
Борлиқ узра учдик ҳар ерга ажр тўлдириб.
Солиҳ зотлар Рамазон келганда бошқа ишларини тўхтатиб, фақатгина Қуръон билан машғул бўлишарди. Имом Молик раҳимаҳуллоҳ ҳақларида қуйидаги хабар келган: У зот Рамазон келса фақатгина Қуръон билан машғул бўлар, дарс бериш, фатво айтиш ва инсонлар билан ўтиришни тарк қилар эдилар ҳамда: “Бу Қуръони карим ойидир”, дер эдилар.
Рамазон кунлари ўтган солиҳларнинг уйларидан арининг овозига ўхшаш шовқин эшитилиб турар, бу уйлар саодатга тўлиб, ундан нур тараларди. Улар Қуръонни тартил (дона-дона) қилиб ўқишар, унинг ажойиботлари узра тўхташар, насиҳатларидан йиғлаб, башоратларидан қувонишар ва унинг буйруқларига бўйсуниб, қайтариқларидан қайтишар эди.
Кунларнинг бирида Ибн Масъуд розияллоҳу анҳу Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга Нисо сурасининг аввалидан ўқиб бердилар. “Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени уларнинг ҳаммасига гувоҳ этиб келтирган чоғимизда ҳол қандоқ бўлур?!” (Нисо сураси, 41-оят) оятига етганларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Кифоя қилади”, дедилар. Ибн Масъуд розияллоҳу анҳу айтадилар: “Қарасам, у зотнинг кўзлари ёш тўкарди”.
Кўз ёшлар яноқ ила бирлашган дам,
Рост-у ёлғон йиғлаганлар ажралар.
Чин ёшлар соҳибин эритар алам,
Чунки ундан тақво атри таралар.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳунинг қироатларини тингладилар, сўнгра бундай дедилар: “Тунда қироатингни тинглаётганимни кўрганингда эди! Дарҳақиқат, сенга Довуд алайҳиссалом аҳлининг най (хуш овоз)ларидан бир най берилган экан”. Шунда Абу Мусо розияллоҳу анҳу: “Ё Расулуллоҳ, агар сиз мени тинглаётганингизни билганимда сиз учун янада зийнатлаган бўлар эдим!”, дедилар.
Бунинг маъноси, овозимни янада гўзалроқ қилиб, у ила Қуръони каримнинг таъсири, ажойиблиги ва гўзаллигини янада оширган бўлар эдим, деганидир.
Ҳазрат Умар розияллоҳу анҳу саҳобалар бир жойга тўпланиб қолса: “Эй, Абу Мусо, бизга Роббимизни эслатинг”, дер эдилар. Шунда Абу Мусо розияллоҳу анҳу ўзларининг хуш овозлари ила қироат қилар, саҳобалар эса йиғлаб тинглар эдилар.
Қуръоннинг муҳим вазифаларидан бири инсонларни тўғри йўлга бошлашдир. У қалбларга шифо, илм, маданият ва маърифатдир. Қуръон ҳаёт, руҳ, нажот калити, саодат, ажр ва мукофотдир. Унда раббоний таълимотлар, илоҳий дастурлар ва абадий ҳикматлар мавжуд.
Шундай экан, Рамазонда ҳам, ундан бошқа ойларда ҳам Қуръон билан бирга яшаб, унинг улуғлигини англаб, у ила ҳаётимизни саодат, нур ва мазмун ила тўлдирайлик!
Доктор Оиз ал-Қарнийнинг
"Рўзадорлар учун дарслар" китобидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 