03 Март, 2026, 14 Рамазон, 1447
03 Март, 2026, 14 Рамазон, 1447
Имом Бухорий айтади: “Бизга Абу Осим (Набил) Язид ибн Абу Убайдаддан, Язид Салама ибн Аква (р.а.)дан ҳадис айтди:
“Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам жанозага (жанозани) ўқиш учун келдилар ва: “У (жанозаси ўқиладиган киши)нинг зиммасида қарзи борми?”–деб сўрадилар.
Саҳобалар: “Йўқ”,–деб жавоб беришди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг жанозасини ўқидилар. Кейин бошқа бир жанозани келтиришди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Унинг зиммасида қарзи борми?”–деб сўрадилар. Саҳобалар: “Ҳа”,–деб жавоб беришди. Расулуллоҳ: “Биродарингизга ўзларингиз жанозани ўқинглар,”–дедилар. Абу Қатода: “Унинг қарзини ўз зиммамга оламан, эй, Расулуллоҳ!”–деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга жаноза ўқидилар.”
Абу Осим Набил Имом Бухорийнинг устозларидан ҳисобланиб, тўлиқ исми Заҳҳок ибн Муслим Шайбоний Басрийдир. Набил унинг лақаби бўлиб. “паҳлавон” деган маънони англатади. У 212 ҳ. санада вафот этган, баъзи манбаларда бу сана 240 ҳ. йил эканлиги айтилади.
Ҳадиснинг умумий маъноси:
Ҳадисда марҳумнинг қарздор эмаслиги сўралмоқда. Рисолат соҳибининг “Умматимдан вафот этган кишининг мулки, мероси унинг ворисларига, қарзи эса менинг зиммамгадир” мазмунидаги ҳадислари ҳам мавжудлигини эътиборга олсак, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мазкур ҳадисдаги “Биродарингизга ўзларингиз жанозани ўқинглар,” деган сўзлари марҳумга жаноза ўқимаслик учун эмас, балки дунёдан ўтган киши ортида қарз қолдиришини дуруст эмаслигини умматга уқтириш учун айтилганлиги маълум бўлади. Шундай бўлса-да, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уммат учун вафот этган кишини дафн этиш тартиблари борасида буюк бир намунани суннат қилиб қолдирдилар. Расулуллоҳдан қолган бу анъана то ҳозиргача ўз кўринишини йўқотмасдан давом этиб келмоқда. Марҳум жаноза ўқиш учун келтирилганда имом: “Дунёдан ўтган марҳум ҳоли ҳаётда бирортамизни билиб-билмай кўнглимизни оғритган бўлса, ҳамма розими?”–деб сўрайди. Зеро, қарз маънавий ва моддий бўлади. Маънавий қарз бировнинг кўнглига озор бериб ёки ғийбат қилиб, ундан кечирим сўрашни ортга суриш кабилардан иборат. Моддий қарз эса бировдан бирор нарсани қарзга олиб, беролмасликни ўзида қамрайди.
Таъзияга келган жамоатнинг розилигидан сўнг: “Марҳумнинг моддий қарзи бўлса, даъвогар сўраб келганда кафилликка олувчи кимса борми?”–деб сўралади. Марҳумнинг яқинларидан бири буни ўз зиммасига олганидан сўнг, унга жаноза ўқилади. Эътибор қилинса, инсон зотига нисбатан у дунёдан ўтиб кетаётган паллада ҳам нақадар улкан ҳурмат бажо қилинмоқда. Бу юксак эҳтиром ўз шаклини 14 асрдан бери ўзгартирмасдан, асл ҳолида сақланиб келмоқда.
Шу ўринда бир масалага ҳам эътибор қаратмоқчимиз. Мазкур ҳадис фақат “Кафолат китоби” замирида келиш билан чекланиб қолмасдан, ундаги “Ким бирор маййитнинг қарзини ўз бўйнига олган бўлса, ундан қайта олмас!”бобига киритилдики, бу марҳумнинг қарзини ўз зиммасига олувчи киши бу масъулиятни гарданига олишдан олдин ўзининг моддий ҳолатларини ҳам эътиборга олиб қўймоғи лозим эканлиги келиб чиқади. Чунки, моддий қарзнинг турли кўриниши мавжуд бўлиб, бировни қарзини ўз зиммасига олувчи киши бунинг масъулиятларини яхши англаб етмоғи лозим бўлади.
Моддий қарз мулкий ёки маблағ кўринишида бўлиб, у қарз шахсдан ёки жамиятдан, ёки давлатдан ҳам бўлиши мумкин;
1). Кишилар ўртасидаги ўзаро қарз олди-бердилари бир шахснинг иккинчи бир ёки ундан кўпроқ шахсдан қарздорлигига киради.
2). Жамоат мулкини ўзлаштириш, ёки истифода қилиш учун вақтинча олиб туриш бир шахснинг жамиятдан қарздорлигига киради.
3). Давлатга тегишли нарсани ёки маълум маблағни қарзга олиш, солиқ ва коммунал тўловларни ўз вақтида бермаслик шахсни давлатдан қарздорлини вужудга келтиради.
Марҳум қарзларини ўз зиммасига олувчи киши мана шу уч хил турдаги қарзларни, агар даъвогар далил исбот билан келса тўлаб беришни ўз зиммасига олади. Бу ўринда моддий қарзнинг кимдан ёки қанақа эканлигини аҳамияти йўқ. Марҳум қарзи зиммага олиндими марҳумдан соқит бўлиб кафилликка олувчи зиммасига ўтади ва у бу сўзидан қайта олмайди. Ҳақ эгаси қарзни сўраб, талаб қилиб келадими ёки келмайдими қатъий назар, кафилликка олувчи марҳум қарзни мавжудлигини билдими, унга қарзни тўлаши лозим бўлади.
Ҳадисдан олинадиган фойдалар:
А). Мусулмон киши зиммасидаги қарзни тириклигида адо этишини лозимлиги.
Б). Марҳум қарздор бўлса, унинг қарзи тўлангунча ёки яқинларидан бири зиммасига олгунга қадар жанозасини кечиктириб туришнинг суннат амал эканлиги.
В). Марҳумнинг яқинлари марҳумнинг қарзини ўз зиммасига олишларини мумкинлиги.
Г). Марҳум қарзини ўз зиммасига олган киши бу сўзидан қайта олмаслиги.
Нодир ҚОБИЛОВ
Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқотлар маркази илмий ходими,
“Соғиш ота” жомеъ масжиди имом-хатиби
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қуръони каримнинг иккинчи сураси “Бақара” деб номланиб, у Мадинада нозил бўлган, 286 оятдан иборат. “Бақара” сўзи сигир маъносини билдиради. Бу сура Бақара деб номланишига сабаб шуки, ўтмишда Бани исроиллик бир киши ўлдирилганида унинг қотили топилмайди. Шунда Аллоҳ таоло Мусо алайҳиссаломга ваҳий юбориб: “Қавмингга айт, сигир сўйиб, унинг бир бўлаги билан ўликни урсин”, деб буюради. Аллоҳнинг буйруғи бажарилганидан сўнг ўликка жон кириб, қотили кимлигини айтиб беради.
Сурада сигир билан боғлиқ воқеа келтирилгани учун унга Бақара деб ном берилган. У Қуръондаги энг йирик сура бўлиб, унда эътиқод, ибодат, иқтисод, муомала, ахлоқ, никоҳ, талоқ, идда каби масалалар билан бир қаторда Мусо алайҳиссалом Фиръавн ва Бани Исроил қавми ўртасидаги можаролар ўз аксини топган.
Суранинг аввалида мўминлар, кофирлар ва мунофиқлар сифатлари ҳақида баён қилиниб, кейин инсоннинг яратилиш қиссаси, рўза, ҳаж ва умра ибодати масалалари, кўпгина ижтимоий масалалар оила, талоқ, эмизиш, идда, мушрика аёлга уйланиш ҳаромлиги, судхўрликнинг ман этилгани ва унинг оқибатлари, қарз олди-берди масалалари, қиёмат куни даҳшатлари зикр қилинади. Шунингдек, Бани Исроилнинг ўтмишда қилган макр-ҳийлалари, хиёнати, алдамчиликлари, бузуқ табиати ҳақида хабардор қилади. Суранинг охирида мўминларнинг тавба қилишга, Аллоҳга доимо тазарруда бўлишига чақириқ келади.
Ушбу суранинг фазилатлари ҳақида ҳадисларда ҳам баён этилган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қуръонни ўқинглар, чунки у қиёмат куни ўз аҳли учун шафоатчи бўлади. Икки ёритувчи нур – Бақара ва Оли Имрон сураларини ўқинглар. Зеро, бу иккиси қиёмат куни икки булут ёки бир гуруҳ саф-саф қушлар шаклида келиб, ўз соҳибларининг ҳожатини раво қилади. Бақара сурасини ўқинглар. Уни ўқиш барака, тарк этиш эса ҳасратдир», деганлар (Имом Муслим, Имом Доримий, Имом Аҳмад ривояти).
Абу Ҳурайра розийаллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Уйларингизни қабрга айлантирманглар! Бақара сураси ўқилган уйга шайтон кирмайди», дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Масъуд розийаллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Пайғамбар алайҳиссалом: «Ҳар нарсанинг саноми – кўзга кўринган жойи бўлади. Бақара сураси Қуръоннинг саномидир. Албатта, шайтон (қайси бир) уйда Бақара сураси ўқилаётганини эшитса, (у ердан) чиқиб кетади», дедилар (Имом Ҳоким ривояти).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қуръон оятларининг саййиди Оятул Курсийдир», деганлар (Имом Ҳоким ривояти).
Убай ибн Каъб розийаллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй Абу Мунзир, Аллоҳнинг китобидан сен ёд олган қайси оят улуғ эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳу лаа илаҳа илла ҳувал ҳаййул қоййум», дедим. Шунда у зот кўксимга уриб: «Илм муборак бўлсин, эй Абу Мунзир», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Умома ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз алайҳиссалом: «Ким ҳар фарз намоздан кейин “Оятул Курсий”ни ўқиса, унинг жаннатга киришини фақат ўлим тўсиб туради, холос» дедилар (Имом Насаий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Аббос розийаллоҳу анҳу: «Ким Бақара сурасидан ўн оятни – аввалидан тўрт оят, оятул курсий ва ундан кейинги икки оят ҳамда охиридан уч оятни кечаси ўқиса, ўша уйга шу кечаси шайтон кирмайди» (Имом Доримий ривояти).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким Бақара сураси охиридаги икки оятни бир кечада ўқиса, кифоя қилади», дедилар (Имом Бухорий, Имом Муслим ривояти). Олимлар ҳадисдаги “кифоя қилади”ни ушбу оятларни ўқиган инсон барча ёмонликлардан сақланиши, савоб олиши, тунни ибодат билан ўтказишига кифоя қилади деб шарҳлаганлар.
Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир куни Жаброил алайҳиссалом Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида ўтирган эдилар, устларида янграётган бир овозни эшитдилар. Бошларини кўтариб, бу осмондаги бир эшик бўлиб, бугун шу эшик очилди. Фақат бугун очилди, ҳамда у ердан бир фаришта тушди. Шу фаришта ер юзига бугун тушди, холос. Бундан олдин тушмаган эди. Фаришта салом бериб, икки нур башоратини бер, деди. «Бундан олдин бирор пайғамбарга берилмаган, деди. У Фотиҳа сураси ва Бақара сурасининг охиридир. Ундан бирор ҳарф ўқисангиз, унинг савоби берилади», деди (Имом Муслим ривояти).
Ушбу сура ҳақида Ибн Арабий: «Менинг узтозларим ушбу сура ҳақида шундай зикр қиладилар: Бу сурада мингта амр, мингта наҳий ва мингта хабар бор», деганлар.
Зубайд Абдураҳмон ибн Асваддан ривоят қилади: «Ким Бақара сурасини ўқиса, бунинг эвазига унга жаннатда тож кийдирилади» (Имом Доримий ривояти).
Бақара сурасини мунтазам ўқиб юрган ва унга амал қилган инсон шайтон, инс ва жинларнинг ёмонлигидан, сеҳр-жодудан, ҳасад ва нафратдан, бало ва офатлардан, турли хил касалликлардан омонда бўлиб, Аллоҳ таолонинг ҳимоясида бўлади. Шунингдек, унинг юзи нурли, умри баракали, ризқи кенг, мол-дунёси зиёда бўлишига сабаб бўлади. Агар касал бўлса дардига даво топади, қиёматда шафоатчи бўлади, қиёмат куни даҳшатларидан омонда бўлади, дўзахдан эса парда бўлади. Сурани ўқиб кейин қилинган дуолар мустажобдир, чунки бу сурада Аллоҳ таолонинг гўзал исмлари бор. Ушбу сурани ўқиш, ўрганиш, оятларини тадаббур қилиш, унга ихлос билан амал қилиш улкан ажр, хайр ва баракадир. Аллоҳ таоло барчамизни ушбу суранинг фазилатларига муяссар қилсин.
“Тафсири ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”
ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон МАМАДАЛИЕВ тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 