18 Феврал, 2026, 1 Рамазон, 1447
18 Феврал, 2026, 1 Рамазон, 1447
Ислом дини ўз номи билан “тинчлик” динидир. Мусулмонларнинг шиори бўлмиш ўзаро саломлашув иборасида ҳам бир-бирларига тинчлик тилаш маънолари бор. Ислом динида нафақат мусулмонлар ўртасида, балки бошқа дин вакиллари билан ҳам тинч-тотув яшашликка тарғиб қлинган. Жумладан, Қуръони каримда:
لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
яъни: “Дин тўғрисида сизлар билан урушмаган ва сизларни ўз юртингиздан (ҳайдаб) чиқармаган кимсаларга нисбатан яхшилик қилишингиз ва уларга адолатли бўлишингиздан Аллоҳ сизларни қайтармас. Албатта, Аллоҳ адолатли кишиларни севар”, дейилган (Мумтаҳани сураси, 8-оят).
Аллоҳ таоло бу ояти каримада мўмин-мусулмонларни бошқа миллат ва дин вакилларига яхши муносабатда бўлишга буюради ва уларга нисбатан адолатли бўлиш лозимлигини таъкидлайди. Жумладан, самарқандлик фақиҳ Абу Лайс Самарқандий “Баҳрул улум” номли тафсир китобида ушбу оят тафсирида: “Ўзга дин вакиллари билан борди-келди қилинг, улар билан адолатли муомала қилинг”, деб қайд қилган.
Мовароуннаҳрлик машҳур муфассир Абул Баракот Насафий “Мадорикут танзил” асарида мазкур оят шарҳида: “Ўзга дин вакилларига эҳтиром кўрсатинг, уларга сўз билан ҳам, иш билан ҳам яхши муомалада бўлинг”, деб баён этганлар.
Ҳазрати Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳабашистондан келган насроний меҳмонларни ўз масжидларига туширганлар ва “улар бизнинг саҳобаларимизни ҳурмат қилган эдилар. Мен ўзим уларни иззат-икром қилишни хуш кўраман”, деб шахсан ўзлари уларга хизмат қилганлар. Шунингдек, У зот элчи бўлиб келган Нажрон насороларини ҳам ўз масжидларида ибодат қилишларига рухсат берганлар.
Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафотларидан кейин ҳам, у зот бошлаб берган бошқа дин вакиллари билан яхши муомалада бўлиш анъанаси давом этди. Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг даврларида Илиё аҳли насронийларига ўзлари сўраганларидан ҳам кўп имкониятлар берилган. Мана бу ҳам Исломдаги бағрикенгликнинг яққол намунасидир.
Тарихчилар Ҳорун ар-Рашид давридаги бағрикенгликни шундай изоҳлашган: “Масиҳийлар, яҳудийлар ва мусулмонлар ҳукумат ишларида бирга ишлар эдилар”. Халифа Маъмун ўз академиясига турли дин ва мазҳаб соҳибларидан бўлган олимларни тўплаб, уларга: “Илмдан нимани хоҳласангиз, баҳс қилаверинглар, фақат тоифачилик келиб чиқмаслиги учун ҳар ким ўз диний китобидан далил келтирмаса, бўлди”, – деган экан.
Ҳозирги кунда ўзларига динни ниқоб қилиб олиб, инсониятга қарши ваҳшиёна жиноятлар содир этаётган ҳар хил тоифадаги террористлар ҳаракати нафақат Ислом дини нуқтаи назаридан, балки бошқа динлар томонидан ҳам қораланади. Чунки, Аллоҳ таоло инсонларни ер юзида иноқ, тинч, осойишта яшашларига, она заминни вайрон эмас, балки обод қилишга буюрган. Шундай экан, ундайларнинг бу манфур ишларидан Аллоҳ таоло ҳам норозидир.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилган:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ
яъни: “Эй, инсонлар! Дарҳақиқат, Биз сизларни бир эркак (Одам) ва бир аёл (Ҳавво)дан яратдик ҳамда бир-бирларингиз билан танишишингиз учун сизларни (турли-туман) халқлар ва қабила (элат)лар қилиб қўйдик. Албатта, Аллоҳ наздида (энг азизу) мукаррамроғингиз тақводорроғингиздир. Албатта, Аллоҳ билувчи ва хабардор зотдир” (Ҳужурот сураси, 13-оят).
Ушбу ояти каримадан кўриниб турибдики, Ислом дини инсонларнинг асли бир эканлигини таъкидлайди, шунинг учун уларни дунёда бир ота-онанинг фарзандларидек ҳаёт кечиришга чақирмоқда. Ислом динида биродарлик, яхши ишларда ўзаро ҳамкорлик қилиш, ёмон ва гуноҳ ишларда ҳамкорлик қилмаслик, ҳусни хулқ, ростгўйлик, самимийлик каби инсон камолоти учун зарур бўлган маънавий қадриятлар ўз ифодасини топган. Пайғамбаримиз с.а.в. ҳам ўз рисолатлари моҳиятини ифодалаб:
إنما بعثتُ لأتممَ مكارمَ الأخلاقِ
яъни: “Мен фақат гўзал хулқларни тамомига етказиш учун юборилганман”, деганлар (Имом Молик ривояти).
Ислом дини нуқтаи назаридан бағрикенглик тушунчаси жуда чуқур маъноларга эга. Диний бағрикенглик деганда, авваламбор, динда ҳеч қандай ҳараж ва машаққат йўқ, яъни диндор бўлишлик ҳамма учун ҳам қулай, динда ҳеч кимга тоқатидан ортиқ машаққатли иш буюрилмайди, деган тушунча ҳосил бўлмоғи лозим. Баъзи ўзларини диндор қилиб кўрсатишни хоҳловчи баъзи бир кимсалар ҳаддан ташқари такаллуфга берилиб, динда қатъий буюрилмаган, балки мустаҳаб бўлган амалларни маҳкам ушлаб, ўзларини қийнаб қўядилар. Бундайлар охир оқибат диндан безиб қолишлари эҳтимоли бор.
Қолаверса, диний бағрикенглик деганда, динлараро муносабатларни яхшилаш, ўзаро ҳурмат ва эҳтиромни шакллантириш тушунилади. Мусулмонлар назарида насроний ва яҳудий динлари ҳам самовий, яъни Аллоҳ томонидан Унинг пайғамбарларига нозил қилинган диндир. Ислом динида эса, ўтган барча пайғамбарларга ва динларга ҳурмат назари билан қаралади. Қуръони каримда Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
قُولُوا آَمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
яъни: “Айтингиз (эй, мўминлар!): “Аллоҳга, бизга нозил қилинган нарса (Китоб)га, Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб ва унинг авлодларига нозил қилинган нарсаларга, Мусога, Исога ва (барча) пайғамбарларга Парвардигорларидан берилган нарсаларга имон келтирдик (ишондик). Биз улар ўртасидан бирортасини (пайғамбар эмас деб) ажратиб қўймаймиз ва биз Унга (Аллоҳга) бўйин сунувчилармиз” (Бақара сураси, 136-оят).
Бизнинг кўпмиллатли диёримизда диний бағрикенглик ўз ифодасини топган. Барча дин пешволари ўзаро диний байрамларида бир-бирларини табриклаб ўзаро ҳурматларини бажо келтиришади. Табиийки, бу ўша дин вакилларида ҳам ижобий тушунчаларни пайдо бўлишига сабаб бўлади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раисининг биринчи ўринбосари
Ҳомиджон Ишматбеков
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Ислом таълимотига кўра, ҳар бир қавмда моҳир табиб бўлиши фарзи кифоя ҳисобланади. Агар табиб, мутахассис шифокор бўлмаса, ўша атрофдаги барча бирдек гуноҳкор бўлади. Шунинг учун, табибларга алоҳида эътибор кўрсатилган. Ўз навбатида табиблик қилувчи ўз соҳасини пухта экаллаши ва ўта масъулиятли бўлиши керак. Чунки унинг ҳар бир ҳаракати бемор ҳаётига ижобий ёки салбий таъсир кўрсатади.
Амр ибн Шуайб отасидан у бобосидан ривоят қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Кимки тиб(илми)ни билмай туриб табиблик қилса, у зоминдир” (Имом Абу Довуд ривояти).
Абу Саид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Зарар кўриш ҳам, зарарга зарар қайтариш ҳам йўқ”, деганлар (Имом Аҳмад, Имом Ибн Можа, Имом Табароний ривояти)
Ушбу ҳадисларда беморларни муолажа қилувчи киши зиммасига улкан масъулият юкланади. У ўзида маълум сифатларни ҳосил қилиб, етарли билим ва малакага эга бўлсагина муолажага киришиши зарур.
Тиб илмига оид бир неча асарлар муаллифи, забардас олим доктор Аҳмад Шавкат Шаттий моҳир (ҳозиқ)табибнинг мажбуриятлари ҳақида тўхталиб қуйидагиларни санаб ўтган:
1. Моҳир табиб касалликнинг бошланиш сабаблари, қандай пайдо бўлгани ва касалликнинг босқичларини ўрганиши.
2. Касални куч-қувватига эътибор бериши лозим.
3. Табибнинг мақсади фақат касалликни кеткизиш бўлиб қолмаслиги керак. Балки, унинг ортидан рўй бериши мумкин бўлган асоратларини ҳам бартараф этиб, қайта қўзғалмаслигига ишонч ҳосил қилиши даркор.
4. Муолажани енгил тарзда, босқичма-босқич олиб бориб,аввал оддий маҳсулотлар билан бошлайди. Эҳтиёж бўлганда дори-дармонларни, иложсиз қолганда эса мураккаб дори воситаларини қўллайди.
5. Дориларнинг кучи билан касалликнинг даражаси ўртасидаги ўзаро мутаносибликка қаттиқ эътибор бериши зарур.
6. Оғир касалликни тузатиш имконибўлмаса, моддий манфаат умидида муолажага уринмайди.
7. Қалб ва руҳиятдаги иллатларни даволашда ҳам кўникмага эга бўлиши керак. Бу танадаги дардларни муолажа қилишда асосий жиҳат ҳисобланади. Чунки қалб ва нафс тана аъзоларининг ўз вазифасини бажариши ва унинг табиатида асосий таъсирга эга.
8. Табиб беморига мулойим ва самимий муомалада бўлиши ва уни хотиржам қилиши лозим. Зеро, унинг беморларга хушмуомалалик билан муносабатда бўлиши вожибдир.
9. Муолажа жараёнида ишлатадиган барча асбобларни яхши билиши ва ундан унумли фойдалана олиши шарт. Чунки баъзи дориларни махсус асбобларсиз етказиб бўлмайди.
10. Табиб муолажасини беш рукн асосида олиб бориши лозим:
1) Мавжуд саломатликни сақлаб туриш;
2) Йўқотилган соғлиқни тиклаш;
3) Касалликни кетказиш ёки унинг таъсирини камайтириш;
4) Катта зарарни даф қилиш учун кичикроғини олиш;
5) Икки манфаатли ишдан кўпроқ фойда берадиганини танлаш.
Демак, барча табиблар мазкур сифатларни ўзида мужассам қилишга астойдил интилиши лозим. Бемор ўз вақтида моҳир табибга мурожаат қилиши ва унинг муолажасини олиши, табиб эса беморини диққат эътибор ва сидқидилдан даволаши даркор.
Юқорида қайд этилган шартлар фақат табобат билан шуғулланадиган махсус кишиларгагина қайдланмаган. Балки тиббиёт соҳасида фаолият юритиб, инсонларни даволаш билан шуғулланадиган барча шифокорларга тааллуқлидир. Зеро, беморларнинг ҳаёти уларнинг муолажалари, ҳатти-ҳаракатларига боғлиқдир. Бемор табибларнинг тавсияси билан таркиби ва тайёрланиш жараёнидан мутлақо бехабар бўлган ҳар хил дориларни истеъмол қилади ва турли муолажаларни олади. Ушбу жараёнда агар табиб арзимаган хато ёки бепарволикка йўл қўйса, бемор бир умрга мажруҳ бўлиб қолиши ёки ҳаётдан кўз юмиши мумкин. Янада аҳамиятли жиҳати, баъзи касалликларни даволаш жараёнида айрим ибодатларни кечиктириш масалан: рўзани тутмай туриш, намозни ўтириб ёки ётиб ўқиш тавсия қилинади. Бу тавсиялар нотўғри бўлса, муолажа қилувчи қаттиқ гуноҳга ботади.
Шунинг учун, табиблар шариат илмларидан ҳам хабардор бўлиши, доимий тарзда билим ва кўникмаларини орттириб, ўз устида кўп ишлаши лозим. Етарлича илм ва малака ҳосил қилгандан сўнг амалиётга киришиб, беморини ихлос билан муолажа қилиши даркор. Шундагина, шифохоналар бўшаб, турли касалликлар камаяди ва жамият ҳар томонлама соғлом бўлади.
Шу ўринда бир масалани таъкидлаш зарур, юртимизда тиббиётда мутахассисларни тайёрлашда барча соҳани қамраб олиб, кадрлар масаласида чуқурроқ бош қотириш лозим. Чунки барча соҳаларда етарлича малакага эга моҳир табиб, шифокорларни топиш қийин. Айниқса, ҳозирда аёллар касалликлари билан боғлиқ соҳаларда мутахассислар етишмай, баъзан эркаклар фаолият юритади. Ҳаттоки, айрим туғруқхоналарда эркак дояларни учратиш мумкин. Бу масаланинг ўта нозик эканини англаш лозим. Зеро, динимизда бемор бошқа жинс вакили бўлган шифокорга охирги паллада, яъни, аёл киши даволаниши учун мутахассис аёл шифокорни, эркак эса эркак шифокорни топа олмаса бошқа жинсдаги мутахассисга кўриниши жоиз бўлади. Шунда ҳам у омонатдор, ахлоқли бўлиши керак ва беморнинг дард чекаётган аъзосигагина назар ташлаши лозим. Юртимиз 95 % аҳолиси мусулмон экани ва уларни аксарияти аёллардан иборатлиги, миллий менталитетимизни инобатга олган ҳолда аёллар учун махсус шифохоналар очиш долзарб масала ҳисобланади.
Уламолардан бирига табиблар ва шифокорларга насиҳат қилсангиз: деб илтимос қилинибди. У киши: “Касалхоналардаги шифокорларга насиҳатим улар аввало Аллоҳга тақво қилишсин ва Исломнинг очиқ қолган туйнуги устида турганларини яхши англаб олишсин. Ислом душманлари у орқали тиббиёт номи билан гўё ёрдам қилаётгандек, динимизга зимдан ҳужум қиладилар. Шунинг учун, шифокорлар Аллоҳнинг динини ва ўз соҳаларини пухта ўрганишлари лозим.
Эркак шифокор эркак кишини, аёл шифокор эса аёлларни даволаши керак, зарурий ҳолатлар бундан мустасно. Ғайридинларга кўр-кўрона эргашишдан, шубҳали дориворларни қўллашдан йироқ бўлсинлар.
Беморларга шифо фақат Аллоҳдан, ҳар қандай муолажалар эса сабаб эканини таъкидлаб уларнинг қалбларини Яратган Буюк Зотга боғласинлар. Зеро қанча-қанча касаллар қимматбаҳо дори-дармонлар билан ҳам тузалмайди. Баъзи шифоси йўқ деб ташхис қўйилган беморлар тез кунда соғайиб кетади” дея таъкидлади.
Муҳаммад Зариф Муҳаммад Олим ўғлининг
"Исломда саломатлик" китобидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 