Ислом таълимотига кўра, қабр инсоннинг бу дунёдан у дунёга ўтиш остонасидир. Ҳазрати Усмон разияллоҳу анҳу қабр тепасида турганларида йиғлар эдилар ва бу ҳақда сўрашганда: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қабр охират манзилларининг аввалгисидир. Агар банда ундан қутулса, кейингилари осон бўлади», деб айтганлар”, дея жавоб берардилар.

Дарҳақиқат, Ислом динида қабристонлар нафақат марҳумларнинг сўнгги манзили, балки тириклар учун ибрат, маънавият ва охиратни эслатувчи мўътабар макон ҳисобланади. Пайғамбаримиз алайҳиссалом Мадинаи Мунавварага ҳижрат қилганларидан сўнг мусулмонлар учун алоҳида “Бақиъ” қабристонини ташкил этдилар. Бу маскан илк мусулмонлар дафн этилган муборак жой бўлиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам тез-тез у ерга бориб, марҳумлар ҳақига дуо қилардилар. Бу эса қабристонларни зиёрат қилиш суннат эканига асосдир.

Қабристонни зиёрат қилишда ҳам тирик учун, ҳам марҳум учун улкан манфаатлар бор. Зиёратчининг қалби юмшайди, дунёнинг ўткинчи эканини англайди ва охиратга тайёргарлик кўриш ҳисси уйғонади. Зиёратчининг ўқиган Қуръон тиловати, айтган истиғфори ва қилган дуолари марҳумнинг қабрини нурли қилиб, даражасини кўтаради. Ҳадиси шарифда: “Қабрларни зиёрат қилиб туринглар, чунки у охиратни эслатади” дейилган (Имом Муслим ривояти).

Қабристонлар ислом ҳуқуқида вақф ерлари ҳисобланади. Бу ерларга нисбатан ҳурматсизлик қилиш, қабр устини босиш ёки ножоиз амаллар билан шуғулланиш қатъиян ман этилади. Қабристонда ишлайдиган кишилар (гўрковлар, қаровуллар) диёнатли, тақводор ва омонатдор бўлишлари лозим. Зеро, улар инсоннинг энг сўнгги ва махфий ҳолатларига гувоҳ бўладилар. Уламолар айтадиларки, гўрков марҳумнинг айбларини яширадиган, содиқ киши бўлиши керак.

Ўтганларни ёд этиш, айниқса, ота-онанинг қабрини зиёрат қилиш фарзандлик бурчидир. Буюк уламолар ҳар доим устозлари ва яқинларининг қабрларини зиёрат қилиб, уларнинг ҳақига хайрли дуолар қилишни одат қилганлар. Бу инсоннинг ўз аждодларига бўлган ҳурматини ифодалайди. Агар биз ўтган аждодларимизнинг руҳини шод этсак, қабрларини обод сақласак, Яратганнинг юртимизга баракаси ва тинчлиги ёғилади. Аждодлар ҳақига дуо қилиш, улар ётган жойни пок тутиш — тирикларнинг маънавий даражасини кўрсатади. Қадимгилар бежизга: “Ернинг ости тинч бўлса, усти тинч бўлади”, демаганлар.

Афсуски, баъзи жойларда қабристонлар қаровсиз қолгани, атрофи ўт-ўлан билан қоплангани ёки чиқиндилар тўпланиб қолгани аччиқ ҳақиқатдир. Бугунги кунда имом-хатиблар халқ орасида тарғибот ишларини кучайтириб, қабристонларни тозалаш ва ободонлаштириш савобли иш эканини тушунтириб бормоқдалар. Яъни, Қабристонни оддий гўристон эмас, балки тарбия маскани сифатида қабул қилиш, қабрлар устига ҳашамдор ҳайкаллар қўйиш эмас, балки атрофни озода тутиш муҳимлиги, қабристонларни мунтазам зиёрат қилиб туриш савобли амал эканлигини уқтириб келмоқдалар. Агар биз марҳумларимизнинг қабрини обод қилсак, келажак авлод ҳам бизни шундай эъзозлайди. Юртимиздаги тинчлик ва омонлик аждодлар дуоси ва уларга бўлган ҳурматимиз мевасидир.

Ҳанафий мазҳабининг мўътабар фиқҳий манбаларида («Ал-Мабсут», «Бадоиъус саноиъ», «Раддул муҳтор», «Фатовои Оламгирия») қабрлар ва уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари борасида аниқ ва муфассал қоидалар белгиланган. Жумладан: Ҳанафий мазҳабига кўра, қабр ердан бир қарич ёки сал кўпроқ (туянинг ўркачидек) баланд қилиниши мустаҳаб ҳисобланади. Мазҳабимизда қабр устини тўрт бурчак эмас, балки ўркачсимон шаклда қилиш афзал кўрилган. Қабр устини гипс (алебастр) ёки оҳак билан оқлаш ва безаш макруҳ саналади, чунки қабр зийнат эмас, балки охиратни эслатувчи макондир. Аммо қабр тупроғи тўзиб кетмаслиги учун уни сув сепиб зичлаш ва тош билан белги қўйиш жоиз.

«Ал-Баҳрур роиқ» ва бошқа манбаларда келишича, қабр устида ўсиб турган ҳўл гиёҳ, ўт-ўланларни юлиш макруҳдир. Чунки, ҳўл ўсимликлар Аллоҳга тасбеҳ айтади ва бунинг шарофати билан марҳумга енгиллик бўлади. Шунинг учун қабрлар атрофини кўкаламзорлаштириш ва марҳумнинг бош томонига райҳон ёки шу каби кўчатлар экиш суннатга мувофиқ амал ҳисобланади.

Ҳанафий фуқаҳолари қабр устига ўтириш, ухлаш ва унинг устидан юришни макруҳ деб ҳисоблайдилар. Имом Муҳаммад раҳимаҳуллоҳ айтадилар: «Қабр устини босиб юришни кариҳ кўрамиз». Фақат қабрни зиёрат қилиш ёки маййитни дафн қилиш учун бошқа йўл бўлмаса, зарурат юзасидан рухсат берилади. Яна фиқҳий манбалар шуни уқтирадики, қабрнинг «ободлиги» унинг устига қимматбаҳо мармарлар қўйиш ёки баланд деворлар уришда эмас, балки у ерда Қуръон тиловат қилиш ва ҳақига дуо қилиш билан бўлади. Атрофини ахлат ва чиқиндилардан пок тутиш, тикан ва қуриган шох-шаббалардан тозалаш айни муддаодир.

Ҳомиджон қори Ишматбеков,

Ўзбекистон мусулмонлари идораси

раисининг биринчи ўринбосари