وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٣٠
30. Parvardigoringiz farishtalarga: "Men yer yuzida bir xalifa paydo qilmoqchiman", deganini eslang. Shunda farishtalar: "Yerda buzg‘unchilik qiladigan, qon to‘kadiganni xalifa qilasanmi, holbuki biz Senga hamdu sano aytish bilan ulug‘laymiz va Seni pok tutamiz-ku!", deyishdi. Parvardigoringiz: "Men sizlar bilmagan narsani bilaman", dedi.

Taniqli olimlardan Muhammad Sayyid Tantoviy bunday yozadi: "Alloh taoloning bu xitobi farishtalar bilan maslahatlashish yoki kengashish emas, balki O‘zining hikmatli ishini farishtalarga oshkor qilish edi. Yoxud bu Alloh taolo O‘z bandalarini biror ish qilishdan oldin oqil va dono kishilar bilan kengashib olishga chaqirig‘idir. Oyatdagi "Seni ulug‘laymiz" deb tarjima qilingan "nahnu nusabbihu" kalimasi aslida "tasbeh aytamiz" ma’nosida bo‘lib, bu jumla shar’iy istilohda "Alloh taoloni barcha aybu nuqsonlardan poklab ulug‘lash"ni bildiradi. "Pok tutamiz" deb o‘girilgan "nuqaddisu laka"dagi "taqdis" so‘zi "Alloh taoloni ulug‘lash va yuksak sifatlar bilan vasf etish" ma’nosini anglatadi" (Muhammad Sayyid Tantoviy, "Qur’oni karim qissalari", 1-jild, Toshkent, 2005, 23-bet).

Ba’zi Islom olimlari Qur’ondagi Odam butun inson naslini tamsil etadi, deyishadi. Odamning Yer yuziga xalifa qilib yuborilishida ajoyib bir ilohiy hikmat bor: bundan murod, uning butun tabiat quvvatlariga hokim qilish ishorasi mavjud. Alloh taoloning buyuk yaratuvchilik hikmatidan bexabar farishtalar Yerda buzug‘unchilik qiladigan, qon to‘kadiganni xalifa qilasanmi, vaholanki, biz doimo Senga itoat va ibodatda bo‘lib, hamisha zikringni qilib turamiz-ku, deya taajjubga tushishdi. Shunda Alloh taolo hatto farishtalar bilmagan narsalarni ham bilishini anglatdi. Ya’ni, Men bu toifa maxluqotlarni yaratish va ularni Yerda xalifa qilishda qanday manfaatlar borligini bilaman, sizlar esa bilmaysizlar. Men hali ular orasidan payg‘ambarlar tanlab, elchilarimni yuboraman, ular ichidan siddiqlar, shahidlar, solih kishilarni chiqaraman. Oyatdagi farishtalarning: "Yerda buzg‘unchilik qiladigan, qon to‘kadiganni xalifa qilasanmi?" degan so‘zlari kitobxonda "Odam alayhissalomdan oldin ham Yerda insonlar yashagan edimi?" degan savol tug‘ilishiga olib kelishi mumkin. "Ba’zi mufassirlarning aytishlariga qaraganda, Yerda Odamdan oldin ham olti marta inson avlodi yaratilgan va yashagan bo‘lib, yettinchisi Odam alayhissalom avlodlari edi. Ko‘pgina mufassirlar esa, Yerda Odamdan (alayhissalom) ilgari inson qiyofasidagi jinlar yashagan, deyishadi".

وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلۡأَسۡمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمۡ عَلَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبِ‍ُٔونِي بِأَسۡمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣١
31. Va Alloh Odamga hamma narsaning nomini o‘rgatdi, so‘ngra ularni farishtalarga ro‘para qildi va: "Agar rost gapirgan bo‘lsanglar, Menga bularning nomini aytib beringlar", dedi.
Alloh taolo Odam alayhissalomga jannatda O‘zi yaratgan narsalarning nomini bildirishni ilhom qildi va bu nomlarni farishtalarga ham ko‘ndalang qildi: "Agar so‘zlaringiz rost bo‘lsa, mana bu narsalarning nomini Menga aytib beringlar-chi!" Ushbu oyati karimada insonga berilgan ilmning cheksiz-chegarasiz ekaniga ishora bor. Ushbu oyati karimada insonning bilim darajasi hatto farishtalarnikidan ham ustun ekani, Odam alayhissalomning fazlini zohir qilish va inson ne sababdan yaratilganini bayon etish bor. Anas ibn Molik roziyallohu anhu rivoyat qiladi: "Rasululloh alayhissalom shunday dedilar: "Mo‘minlar qiyomat kuni to‘planib: "Agar Parvardigorimizdan shafoat tilasak, (U bizni turgan yerimizdan boshqa yaxshiroq joyga ko‘chirmasmikan?)" deya Odam alayhissalom qoshlariga borishadi-da, u kishiga: "Siz barcha odamlarning otasisiz, Alloh taolo sizni O‘z yadi (qo‘li) bilan yaratgan, sizga farishtalarini sajda qildirgan, sizga har bir narsaning nomini o‘rgatgan. Parvardigoringizdan bizga shafoat so‘rang, to U bizni turgan yerimizdan boshqa yaxshiroq joyga ko‘chirsin", deyishadi. Odam alayhissalom "Sizlarga foydam tegmaydi" deb, qilgan gunohlarini eslaydilar va uyalib ketadilar. So‘ng ularga: "Nuh alayhissalom oldilariga boringlar, u kishi Alloh taolo Yer ahliga yuborgan payg‘ambarlarning eng birinchisidir", deydilar. Ular Nuh alayhissalom qoshlariga borishgach, u kishi ham: "Sizlarga foydam tegmaydi" deya aqllari yetmagan narsa xususida Parvardigorlariga savol berganlarini eslab uyalib ketadilar va "Rahmon do‘stining qoshiga boringlar!" deydilar. Ular Ibrohim alayhissalomning oldilariga borishadi. U kishi ham: "Sizlarga foydam tegmaydi, Alloh taolo so‘zlashgan, Tavrot ato etgan banda Muso qoshiga boringlar!" deydilar. Ular Muso alayhissalom oldilariga borishadi. U kishi ham: "Mening sizlarga foydam tegmaydi" deya qilgan gunohlarini eslaydilar va Parvardigorlaridan uyalib ketadilar. So‘ng ularga: "Alloh taoloning bandasi va payg‘ambari, Alloh taoloning kalimasi va ruhi bo‘lmish Isoning qoshiga boringlar", deydilar. Iso alayhissalom ham: "Sizlarga foydam tegmaydi, yaxshisi Alloh taolo avvalgiyu oxirgi gunohlarini mag‘firat qilgan banda Muhammadning (alayhissalom) qoshlariga boringlar", deydilar. Ular mening huzurimga kelishadi, so‘ng Robbimning huzuriga borib izn so‘rayman, menga ijozat beriladi. Parvardigorimni ko‘rishim bilan sajdaga boraman, U meni o‘zi istaganicha muhlatga sajdada qoldiradi. So‘ng menga: "Boshingni ko‘tar va so‘ra – U so‘raganingni ato etadi, so‘zla – so‘zlaringni eshitadi, shafoat tila – shafoat etadi", deyiladi. Men boshimni sajdadan ko‘tarib, O‘zi bizga o‘rgatgan hamdu sanolar bilan Uni madh qilaman, keyin Undan shafoat tilayman. U menga muayyan kishilarni jannatga olib kirishimga ijozat beradi, ularni jannatga olib kiraman. So‘ng Uning huzuriga qaytib borib, Uni ko‘rishim bilan oldingiday sajdaga boraman. Keyin Undan shafoat tilayman, U menga bu gal ham muayyan odamlarni jannatga olib kirishimga izn beradi, ularni jannatga olib kiraman. Keyin Uning huzuriga uchinchi va to‘rtinchi marta qaytib borib: "Do‘zaxda Qur’on bandi qilib, unda abadiy qolishi lozim bo‘lganlargina qoldi", deyman" (Buxoriy rivoyati).

قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ لَا عِلۡمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٣٢
32. Farishtalar: "Ey pok Parvardigor, bizda bildirganingdan boshqa ilm yo‘q. Sen albatta buyuk ilm va hikmat egasisan", deyishdi.
Farishtalar Parvardigorlarining yuqoridagi xitobiga javoban o‘zlarining ojizliklarini bildirishdi va: "Ey sha’ni ulug‘, barcha aybu nuqsonlardan pok Parvardigor, biz O‘zing o‘rgatgan narsalar nomidan boshqasini bilmaymiz. O‘zing barcha narsalarni mutlaq biluvchi, mutlaq Alim, mutlaq Hakim zotsan, bandalaringdan xohlaganingga ilm berasan, xohlagan bandangdan ilmni to‘sib qo‘yasan", deyishdi.
Alloh taolo Aliym va Hakim Zot bo‘lgani uchun borliqdagi har bir narsani, uning sifatiyu mohiyatini yaxshi biladi. Ularni O‘z hikmati bilan yaratadi, har bir narsani o‘z joyiga qo‘yadi va o‘rniga tushiradi. Alloh taoloning hikmatiga ta’na yetkazib, biror og‘iz so‘z aytilishi ham mumkin emas. Chunki u eshituvchi, ko‘ruvchi, biluvchi, xabardor, so‘zlovchi va tadbir qiluvchi hamda bundan boshqa ism-sifatlarga egadir.

قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ أَنۢبِئۡهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡۖ فَلَمَّآ أَنۢبَأَهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡ قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ غَيۡبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَأَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ٣٣
33. U dedi: "Ey Odam, bularga u narsalarning nomini aytib ber". Odam ularga o‘sha narsalarning nomini bayon qildi. (Alloh taolo) aytdi: "Men sizlarga osmonlaru Yerdagi maxfiy narsalarni, sizlarning yashirin va oshkora qilgan amallaringizni bilaman, demadimmi?".
Farishtalar bu borada o‘z bilimsizliklarini izhor etishganidan so‘ng Alloh taolo Odam alayhissalomga farishtalar javob berishdan ojiz qolgan nomlarni birma-bir aytib berishni buyurdi. Odam (alayhissalom) Parvardigor amriga ko‘ra bu nomlarning hammasini aytib berdi. Shunda Alloh taolo O‘zining osmonlardagi va Yerdagi, ular orasidagi hamma maxfiy va oshkora narsalarni ham, bandalarining pinhona va oshkora qilgan barcha ishlarini, zamin va koinotdagi barcha jonli va jonsiz mavjudotning har bir harakatini yaxshi bilishini yana bir bor ta’kidladi. Oyatning yana bir muhim jihati shuki, Odam alayhissalomning ilmi bevosita Alloh taoloning ilmiga suyanadi, bu ilm nazar va fikr yo‘li bilan hosib bo‘lgan, unda biror xatolik yoki yanglishish yo‘q, chunki bu ilmni odamizod bevosita Allohning O‘zidan olgan. Binobarin, Odam alayhissalom Yer yuzida xalifa (o‘rinbosar) bo‘lishi uchun tayyorlandi. Buni shundan ham bilish mumkinki, ilohiy hukmlar Yer yuzida keyin paydo bo‘lgan har qanday qonunlardan ko‘ra, to‘g‘ri, mukammal va adolatlidir.