22 Январ, 2026, 3 Шаъбон, 1447
22 Январ, 2026, 3 Шаъбон, 1447
Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:
“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.
Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:
“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).
Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.
Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.
Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли".
Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.
Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.
Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!
Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили
Бугунги кунда интернет нафақат маълумот манбаи, балки дезинформация қуролига ҳам айланиб улгурди. Ахборот оқимининг тезлиги сабабли фойдаланувчилар рост ва ёлғонни ажратишда қийинчиликка дуч келишмоқда.
Ҳар куни биз ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлар орқали минглаб хабарларни қабул қиламиз. Аммо уларнинг қанчаси ҳақиқатга тўғри келади? Радикал гуруҳлар ва фейк хабар тарқатувчилар инсон ҳиссиётлари билан ўйнашиш орқали ўз мақсадларига эришишга ҳаракат қилишади.
Шундай экан, факт-чекинг, яъни маълумотни қандай текшириш керак? Бирор хабарни дўстларингизга улашишдан олдин ўзингизга 3 та савол беринг:
Агар хабар сизда ҳаддан ташқари кучли ҳиссиёт (масалан, нафрат ёки ваҳима) уйғотаётган бўлса, демак, бу факт эмас, манипуляция бўлиши эҳтимоли юқори.
Радикал мазмундаги контент инсонни жамиятга қарши қўйиш ва экстремистик ғояларни сингдиришга йўналтирилган бўлади. Бундан ҳимояланиш учун:
Алгоритмларни ўзингизга мослаштиринг: Агар ижтимоий тармоқда шубҳали ёки агрессив видео чиқиб қолса, дарҳол "Қизиқ эмас" (Not interested) тугмасини босинг. Шунда алгоритм бу турдаги постларни сизга кўрсатмайди.
Гуруҳлар ва каналларни таҳлил қилинг: Каналларда фақат бир томонлама нафрат улашилаётган бўлса, бундай манбалардан чиқиб кетинг.
Танқидий фикрланг: "Нега бу маълумот айнан ҳозир тарқатилди?" ва "Бундан ким манфаатдор?" деган саволларни беришга одатланинг.
Маълумотларни текширишда қуйидаги техник усуллардан фойдаланиш мумкин. Google Lens расмнинг асл манбасини ва қачон пайдо бўлганини топади. Who.is сайтнинг қачон ва ким томонидан рўйхатга олинганини кўрсатади. Snopes, FactCheck.org каби ресурслар факт-чекинг сайтлари ҳисобланади.
Замонавий фирибгарлар нафақат ғоявий манипуляция, балки техник усуллар билан маблағларингизни ўғирлашга ҳам ҳаракат қилишади. Кўпинча Telegram каналларда ёки шахсий хабарларда "Фалон илованинг пуллик версияси текин", "Янги совғалар ўйини" ёки "Сизнинг расмингиз бор файл" каби матнлар билан .apk форматидаги файллар юборилади. Сиз файлни юклаб олиб, телефонга ўрнатганингизда, қурилмангизга зарарли дастур (вирус) киради. Оқибатда фирибгарлар сизнинг Telegram аккаунтингизга тўлиқ кириш ҳуқуқини олади, СМС-хабарларингизни ўқийди ва банк иловаларингиздаги пулларни бошқа карталарга ўтказиб юборади.
Ҳеч қачон нотаниш одамлардан келган ёки шубҳали каналларда тарқатилаётган файлларни юклаб олманг ва ўрнатманг.
Яна бир виртуал жиноятлардан бири "Банк ходими" ва СМС-код орқали фирибгарликдир. Сизга телефон қилиб, ўзини "Банк хавфсизлик хизмати ходими" деб таништиришади ва "Картангиздан шубҳали транзакция бўляпти, уни тўхтатиш учун СМС-кодни айтинг" дейишади. Банк ходими ҳеч қачон сиздан телефон орқали карта рақамининг тўлиқ маълумотларини ёки СМС орқали келган 4-6 хонали кодни сўрамайди.
"Агар ҳозир айтмасангиз, пулларингиз куйиб кетади!", деб айтиши, СМС-кодни ёки картанинг амал қилиш муддатини сўраши ёки қўнғироқ қилаётган рақам расмий банк рақамидан фарқ қилиши сизни алдашаётганининг белгилари ҳисобланади.
Telegram ва бошқа ижтимоий тармоқларда албатта қўшимча пароль, икки босқичли текширув (Two-step verification) ўрнатинг. Бу сизнинг аккаунтингизни "взлом" қилишдан асрайди.
Иловаларни фақат расмий дўконлардан юкланг, Google Play ёки App Store хизматларидан фойдаланинг.
СМС-код ҳам калит, уйнинг калитини кўчадаги одамга бермаганингиздек, СМС-кодни ҳам ҳеч кимга айтмаслик керак.
Агар сиз шубҳали ҳаволани босиб қўйган бўлсангиз ёки аккаунтингизга кимдир кирганини сезсангиз, дарҳол созламалардан "Фаол сеанслар" (Active Sessions) бўлимига кириб, барча нотаниш қурилмаларни ўчириб ташланг ва паролингизни ўзгартиринг.
Ислом динида ҳам ҳар бир эшитилган гапни суриштирмай тарқатишдан қайтарилади. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бу борада шундай деганлар:
"Кишининг ёлғончи эканига унинг ҳар бир эшитган нарсасини гапириши (тарқатиши) кифоядир". (Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадис бугунги "фейк" ва "радикал" хабарлар замони учун нақадар долзарб эканини кўриш мумкин. Агар биз ўзимизга келган ҳар бир хабарни, унинг тўғри ёки нотўғри эканини аниқламасдан бошқаларга улашсак (репост қилсак), билмасдан ёлғон ва фитна тарқатувчига айланиб қолишимиз мумкин.
Рақамли асрда ахборот гигиенасига риоя қилиш худди қўлни ювишдек муҳим. Текширилмаган маълумот нафақат сизнинг дунёқарашингизни заҳарлаши, балки қонуний муаммоларга ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Ҳар қандай постга "лайк" босиш ёки "репост" қилишга шошилиш оқил инсоннинг иши эмас. Юборишдан олдин маълумот бошқаларнинг онги ва ҳамёнига зарар эмаслигини мулоҳаза қилиш улкан масълиятдир.
Шермуҳаммад Болтаев,
Хоразм вилояти Шайх Қосим бобо
масжиди имом-хатиби
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 