14 Ноябр, 2026, 4 Жумадул сони, 1448
14 Ноябр, 2026, 4 Жумадул сони, 1448
Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:
“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.
Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:
“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).
Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.
Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.
Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли".
Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.
Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.
Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!
Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили
Парижда Президент ташаббуси асосида ташкил этилган халқаро конференцияда Ўзбекистоннинг ислом цивилизацияси тарихидаги беқиёс ўрни, буюк аждодлар мероси ва Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий-маърифий платформа сифатидаги янги имкониятлари муҳокама қилинмоқда.
7 октябрь куни Париж шаҳридаги ЮНЕСКО Бош қароргоҳида “Ислом цивилизацияси: Мовароуннаҳрнинг буюк маънавий ва илмий мероси ҳамда маърифат истиқболлари” мавзусида халқаро конференция бўлиб ўтмоқда, хабар бермоқда iccu.uz.
Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси асосида ташкил этилган мазкур нуфузли анжуман Ўзбекистоннинг бой тарихий, илмий ва маънавий меросини халқаро майдонда кенг тарғиб қилиш, Мовароуннаҳрдан етишиб чиққан буюк аллома ва мутафаккирларнинг жаҳон цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссасини янада кенг ёритиш, шунингдек, илм-фан, маданият ва таълим соҳаларида халқаро ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган.
Тадбир аввалида Ўзбекистоннинг тарихий мероси, мамлакатда амалга оширилаётган кенг кўламли маърифий ислоҳотлар ҳамда Президент Шавкат Мирзиёевнинг халқаро майдонда илгари сурган ташаббусларини акс эттирувчи махсус видеолавҳа намойиш этилди. Унда давлат раҳбарининг БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқида илгари сурилган “Жаҳолатга қарши маърифат” ғояси ҳам ўз ифодасини топган.
Халқаро конференциянинг очилиш маросимида ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси Президенти Хондер Талҳа, ЮНЕСКО Ижроия кенгаши раиси Носир бин Ҳамад Ал Ҳинзаб, Ўзбекистон Республикасининг ЮНЕСКОдаги Доимий вакили Камол Мухторов, ЮНЕСКО Бош директорининг фанлар бўйича ёрдамчиси, профессор Дениз Пирес де Карвалью иштирок этди.
Анжуманнинг асосий маърузаси билан Ислом цивилизацияси маркази директори, Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти раиси Фирдавс Абдухолиқов иштирок этди.
Конференциянинг биринчи панели “Янги Ўзбекистон: маънавий ва интеллектуал мерос ҳамда замонавий тараққиёт” мавзусига бағишланди. Унда Ўзбекистоннинг янги Ренессанс сари интилиши, ислом цивилизациясининг умуминсоний қадриятлари, буюк алломалар илмий меросининг маърифат ва бағрикенглик ғояларини қарор топтиришдаги аҳамияти муҳокама қилинди.
Хусусан, Ислом ҳамкорлик ташкилотининг Ислом тарихи, санъати ва маданиятини тадқиқ қилиш маркази (IRCICA) Бош директори профессор Маҳмуд Эрол Қилич, Оксфорд Ислом тадқиқотлари маркази директори доктор Фарҳан Низомий, Ўзбекистон Республикаси Дин ишлари бўйича қўмита раиси биринчи ўринбосари профессор Давронбек Маҳсудов, Женева Дипломатик доираси президенти Роберт Блум ва бошқа халқаро экспертлар ўз маърузалари билан иштирок этди.
Анжуманнинг иккинчи панели Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илм-фан, маданият ва мулоқот платформаси сифатидаги ўрнига бағишланди.
Унда Марказнинг янги авлод музейи, халқаро илмий-маърифий хаб ва жаҳон миқёсида илм-фан ҳамда маданиятлараро мулоқотни ривожлантиришга хизмат қилувчи платформа сифатидаги фаолияти ҳақида фикр алмашилди.
Шунингдек, Италия, Ўзбекистон ва ЮНЕСКО ҳузуридаги Ислом ҳамкорлик ташкилоти Доимий кузатувчи делегацияси вакиллари иштирокида ислом илми ва Ренессанс ўртасидаги боғлиқлик, динлараро ва маданиятлараро мулоқот, Ислом цивилизацияси марказининг халқаро ҳамкорлик имкониятлари, Ўзбекистон Фанлар академияси билан истиқболли илмий лойиҳаларни амалга ошириш масалалари муҳокама қилинди.
Конференциянинг учинчи панели эса “Мовароуннаҳрнинг буюк аллома ва мутафаккирлари: жаҳон цивилизацияси тараққиётини шакллантирган мерос” мавзусига бағишланди.
Унда Мовароуннаҳр алломаларининг жаҳон цивилизацияси ривожига қўшган ҳиссаси, Имом Бухорийнинг ишончли билим, ахлоқ ва илмий масъулият анъаналари, Имом Мотуридийнинг бағрикенглик ва мўътадиллик фалсафаси, Имом Термизийнинг ҳадисшунослик илми тараққиётидаги ўрни, шунингдек, Алишер Навоий меросининг Европада ўрганилиши масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.
Мазкур мавзулар бўйича Буюк Британиянинг “Al-Furqan Islamic Heritage Foundation” ижрочи директори Сали Шаҳсавари, Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази директор ўринбосари Отабек Муҳаммадиев, Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази директори Комилжон Шермуҳамедов, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази директори доктор Музаффар Жониев ҳамда Ислом цивилизацияси маркази илмий котиби Рустам Жабборов маърузалар қилди.
Шу тариқа, ЮНЕСКО Бош қароргоҳидаги халқаро конференция доирасида Мовароуннаҳрнинг бой илмий-маънавий мероси нафақат тарихий қадрият, балки бугунги кунда тинчлик, бағрикенглик, маърифат ва цивилизациялараро мулоқотни ривожлантиришга хизмат қилувчи муҳим умуминсоний мерос сифатида намоён этилмоқда.
Конференция якунида илм-фан, маданият ва таълим соҳаларида халқаро ҳамкорликнинг янги йўналишларини белгилаш, қўшма илмий ва маданий лойиҳаларни амалга ошириш, шунингдек, Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий ва маърифий алоқаларини янада кенгайтириш истиқболлари муҳокама қилинмоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа