Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
16 Ноябр, 2026   |   6 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:50
Қуёш
07:12
Пешин
12:13
Аср
15:22
Шом
17:06
Хуфтон
18:23
Bismillah
16 Ноябр, 2026, 6 Жумадул сони, 1448

Устозга эҳтиром

30.09.2021   5591   5 min.
Устозга эҳтиром

Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:   

“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.

Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:

“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).

Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.

Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.

Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли". 

  Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.

Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.

Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.

  Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!

 

Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили

Мақолалар
Бошқа мақолалар

Устозга эҳтиром – динимиз талаби

29.09.2026   59401   5 min.
Устозга эҳтиром – динимиз талаби

Инсон ҳаётида шундай улуғ зотлар борки, уларнинг номи қалбимизда бир умрга муҳрланади.

Бизга илк бор ҳарф танитган, қўлимиздан тутган, илм эшикларини очган, яхши-ёмонни англашга, ҳаётда ўз ўрнимизни топишга йўл кўрсатган ана шундай азиз инсонлар устоз ва мураббийлардир.

Ҳар йили 1 октябрь юртимизда Ўқитувчи ва мураббийлар куни сифатида кенг нишонланади. Зеро, жамиятнинг эртанги куни, мамлакатнинг тараққиёти, халқнинг маънавий қиёфаси, аввало, устозларнинг машаққатли ва шарафли меҳнати билан чамбарчас боғлиқ. Бугун мактаб остонасида таълим олаётган фарзанд эртага оила бошлиғи, мутахассис, раҳбар, олим ёки жамиятнинг фаол аъзосига айланади. Унинг дунёқараши, одоби, билими ва инсонларга муносабати шаклланишида эса устознинг ўрни беқиёс.

Шу маънода, устозлик шунчаки касб эмас. У инсон қалбига йўл топиш, унга илм ва маърифат нурини улашиш, эзгуликка йўллаш каби юксак масъулиятдир.

Ислом дини илм-маърифатга юксак мақом берган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган оятларидаёқ инсонни ўқиш, билиш ва тафаккур қилишга даъват этилгани бежиз эмас. Аллоҳ таоло марҳамат қилади: «Биладиганлар билан билмайдиганлар тенг бўлурми?!» (Зумар сураси, 9-оят).

Бошқа оятда эса: «Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва илм ато этилган зотларни юксак (даража) мартабаларга кўтарур», деб марҳамат қилинади
(Мужодала сураси, 11-оят).

Демак, илм инсонни юксалтирувчи, жамиятни тараққий эттирувчи, қалбни маърифат билан ёритувчи буюк неъматдир. Ана шу неъматни авлоддан авлодга етказишда устозларнинг хизмати беқиёс.

Устоз болага фақат китобдаги маълумотни ўргатмайди. У унга ҳаёт сабоғини беради. Вақтни қадрлашни, меҳнат қилишни, каттани ҳурмат, кичикни иззат қилишни, Ватанга садоқатли бўлишни, инсонларга яхшилик қилишни ўргатади. Шу боис халқимиз азалдан устозни улуғлаб, “Устоз отангдек улуғ”, деб бежиз айтмаган.

Аслида, инсоннинг комиллиги унинг қанча нарсани билиши билангина эмас, балки билганларини ҳаётга қанчалик татбиқ эта олиши билан ҳам белгиланади. Бу борада мураббийнинг ўрни айниқса муҳим. Чунки ҳақиқий мураббий илм билан ахлоқни, таълим билан тарбияни, билим билан масъулиятни бир-бирига уйғунлаштиради.

Буюк аждодларимиз ҳаётига назар ташласак, уларнинг илм олиш йўлида устозларига кўрсатган эҳтиромига гувоҳ бўламиз. Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний каби улуғ алломаларнинг камолоти ортида улкан меҳнат, машаққат ва устозлардан олинган таълим-тарбия бор.

Илм аҳли устоз олдида одобни илмнинг бир қисми деб билган. Зеро, устозга ҳурмат аслида илмга ҳурматдир. Илмга ҳурмат эса инсонни камолот сари етаклайди.

Бугун ҳам фарзандларимизга шу тушунчани сингдиришимиз зарур: устозни ҳурмат қилиш фақат байрам кунида табриклаш ёки совға бериш билан чекланмайди. Устознинг меҳнатини қадрлаш, унинг насиҳатларига қулоқ тутиш, дарсларни пухта ўзлаштириш, яхши хулқ ва одоб билан устоз ишончини оқлаш  энг катта эҳтиромдир.

Фарзандига таълим бераётган ўқитувчини ҳурмат қилган ота-она ҳам, устозининг меҳнатини қадрлаган ўқувчи ҳам аслида жамиятнинг маънавий пойдеворини мустаҳкамлашга ҳисса қўшади.

Таълим ва тарбия бир-биридан ажралмас тушунчалардир. Билимли, аммо одобсиз инсоннинг билими жамиятга кутилган фойдани бермаслиги мумкин. Шунинг учун маърифатпарвар бобомиз Абдулла Авлоний «Тарбия биз учун ё ҳаёт – ё мамот, ё нажот – ё ҳалокат, ё саодат – ё фалокат масаласидир», деб бежиз айтмаган.

Мураббийнинг вазифаси ана шу нуқтада янада ойдинлашади. У ёш авлод қалбига эзгулик уруғини қадайди. Бугун айтилган бир оғиз самимий насиҳат, ўз вақтида билдирилган бир яхши фикр, меҳр билан қилинган бир танбеҳ баъзан инсон тақдирини бутунлай ўзгартириши мумкин.

Айниқса, бугунги ахборот асрида ёшларни турли ёт ғоялар таъсиридан асраш, уларнинг онгида соғлом дунёқарашни шакллантириш, илм ва маърифатга муҳаббат уйғотиш ҳар бир устоз ва мураббийнинг зиммасига катта масъулият юклайди.

Ҳар бир миллатнинг келажагини унинг мактаблари, илм даргоҳлари ва устозларига бўлган муносабатига қараб баҳолаш мумкин. Чунки бугун аудиторияда, синфхонада ёки таълим муассасасида ўтирган ёшлар эртанги куннинг бунёдкорларидир.

Уларнинг қалбига қандай ғоя сингдирилса, келажак ҳам шунга яраша шаклланади. Агар ёш авлод илмга чанқоқ, Ватанга садоқатли, ота-онага меҳрибон, устозга ҳурматли, ҳалол ва масъулиятли бўлиб камол топса, жамиятнинг маънавий пойдевори мустаҳкам бўлади.

Аллоҳ таоло барчамизни илмни улуғлайдиган, устозни қадрлайдиган, ота-онага яхшилик қиладиган ва жамиятга, Ватанга манфаат келтирадиган солиҳ инсонлардан қилсин!

Абдуқаҳҳор домла ЮНУСОВ,
Тошкент шаҳар бош имом-хатиби