Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:
“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.
Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:
“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).
Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.
Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.
Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли".
Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.
Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.
Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!
Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили
Ҳалоллик ва ростгўйлик инсоннинг шахсий фазилатлари бўлиш билан бирга, оила мустаҳкамлиги, жамият тараққиёти ва ижтимоий муносабатларнинг барқарорлигини таъминлайдиган муҳим миллий, диний, маънавий-ахлоқий қадриятлардир. Инсонлар ўртасида ўзаро ишонч, адолат, ҳурмат ва ҳамжиҳатлик қарор топиши кўп жиҳатдан ҳар бир шахснинг ҳалоллик ва ростгўйлик тамойилларига қай даражада амал қилишига боғлиқ. Шу маънода, бу икки хислат нафақат шахсий хулқ-атвор меъёри, балки оила ва жамиятда соғлом маънавий муҳитни шакллантирувчи муҳим омил ҳисобланади.
Ислом динида ҳалоллик ва ростгўйликка инсон ҳаётининг барча соҳаларини қамраб олувчи муҳим тамойиллар сифатида қаралади. Ҳалол ва ҳаромни фарқлаш, шубҳали ишлардан сақланиш, ўзгаларнинг ҳақ-ҳуқуқини поймол қилмаслик, ростгўй ва адолатли бўлиш инсоннинг нафақат шахсий камолоти, балки жамият олдидаги масъулиятини ҳам белгилайди.
Ҳалоллик ва ростгўйлик инсоннинг маънавий бойлигини, юксак ахлоқий фазилати ва комилликка интилишини намоён этувчи муҳим мезонлар ҳисобланади. Бундай инсон сўзи ва амалида ҳақиқатга содиқ бўлади, ҳар қандай вазиятда ҳам адолат ва виждонийлик тамойилларига риоя этишга ҳаракат қилади. Шу билан атрофдагиларнинг ишонч ва ҳурматини ҳам қозонади.
Қуръони карим оятлари ва Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўплаб ҳадиси шарифларида инсонларни ҳалоллик ва ростгўйликка даъват қилиш, ҳар доим ҳалол бўлишга ундаш, алдов ва ёлғон гувоҳлик беришдан қайтаришга алоҳида эътибор қаратилган.
Аллоҳ таоло Наҳл сурасининг 105-оятида бундай марҳамат қилган: «Ёлғон сўзларни фақат Аллоҳнинг оятларига имон келтирмайдиганларгина тўқийдилар. Айнан ўшаларнинг ўзлари ёлғончилардир».
Оятнинг нозил бўлиш сабаби Макка мушрикларининг Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга нисбатан турли асоссиз даъволарни илгари сургани, жумладан, у зотни ёлғончиликда айблаганидир.
Аслида, ёлғонни фақат имонсиз кишиларгина тўқийди. Чунки мўмин киши ёлғонни катта гуноҳ деб билади. Ёлғон сабабли қиёматда азобга қолишдан қўрқади. Шунинг учун ҳар қандай вазиятда ростгўй бўлишга интилади. Ҳатто ўз манфаатига зид бўлган ҳолатларда ҳам ҳақиқатни айтишни Афзал билади. Зеро, ҳақиқий имон инсонни фақат ибодатларга эмас, балки юксак ахлоқий фазилатларга ҳам ундайди.
Ислом таълимотида ҳалоллик ва тўғрисўзлик мақталган, ёлғон гапириш ва ҳақиқатни яшириш кескин қораланган. Жумладан, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар.
Абдуллоҳ (ибн Масъуд) розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ростгўйликни ўзингизга лозим тутингиз (ростгўй бўлингиз)! Чунки ростгўйлик яхшиликка етаклайди, яхшилик эса жаннатга етаклайди. Киши доим рост гапирса, Аллоҳнинг ҳузурида «сиддиқ» (ўта ростгўй) деб ёзиб қўйилади. Ёлғондан сақланинг! Чунки ёлғон фожирликка (гуноҳ ва бузуқликка) етаклайди, фожирлик эса дўзахга етаклайди. Киши ёлғон гапираверса, Аллоҳнинг ҳузурида «каззоб» (ўта ёлғончи) деб ёзиб қўйилади», дедилар» (Имом Бухорий ривояти).
Нўмон ибн Башир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганларини эшитдим: «Ҳалол ҳам аниқ, ҳаром ҳам аниқ. Уларнинг ўртасида шубҳали нарсалар бор. Кўп одамлар буни билмайди. Ким шубҳалардан сақланса, дини ва обрўйини пок сақлайди…» (Имом Бухорий ривояти).
Бу ўринда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам инсонларни эҳтиёткорлик ва покликка даъват этмоқдалар. Чунки ҳалоллик тамойилларига амал қилган инсон ҳаётнинг ҳар бир жабҳасида, жумладан, сўзида, оилавий муносабатларида, таълим олишда, меҳнат фаолиятида ва жамиятдаги ўзаро муносабатларида адолат, поклик ва ростгўйликка интилади. Ўзгаларнинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳурмат қилади, бировнинг мол-мулки ёки меҳнатининг маҳсулига тажовуз қилмайди, алдов, хиёнат ва манфаатпарастликдан узоқ бўлишга интилади. Бундай фазилатлар инсоннинг шахсий обрў-эътиборини юксалтириш билан бирга, жамият аъзолари ўртасида ўзаро ишонч ва ҳамкорликни мустаҳкамлайди.
Мухтасар қилиб айтганда, ҳалоллик ва ростгўйлик ижтимоий ҳаётнинг барқарорлигини, инсонлар ўртасидаги ишонч ва жамият тараққиётини таъминловчи муҳим маънавий-ахлоқий асосдир. Ислом таълимотидаги ҳалоллик, ростгўйлик, адолат ва омонатдорликка оид кўрсатмалар бу қадриятларнинг инсон ва жамият ҳаётидаги ўрни нақадар муҳим эканини кўрсатади. Ҳар бир инсон ўз ҳаёти ва фаолиятида ҳалоллик, ростгўйлик, адолат ва виждонлиликни устувор тамойилга айлантирса, жамиятда соғлом маънавий муҳитни шакллантириш имконияти ортади.
Йўлдошхон ИСАЕВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими
Манба: «Зарафшон» газетаси 2026 йил 19-сентабр, №82 (24.262)