Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
17 Ноябр, 2026   |   7 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:51
Қуёш
07:08
Пешин
12:13
Аср
15:21
Шом
17:05
Хуфтон
18:21
Bismillah
17 Ноябр, 2026, 7 Жумадул сони, 1448

Устозга эҳтиром

30.09.2021   5754   5 min.
Устозга эҳтиром

Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:   

“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.

Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:

“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).

Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.

Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.

Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли". 

  Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.

Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.

Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.

  Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!

 

Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили

Мақолалар
Бошқа мақолалар
Мақолалар

XIII асрда болалар ҳуқуқи қандай ҳимояланган?

24.09.2026   70771   2 min.
XIII асрда болалар ҳуқуқи қандай ҳимояланган?

Август ойида Тошкент ва Самарқанд шаҳарларида ташкил этилган Медиафорум доирасида тарих фанлари доктори Муслим Атаев томонидан XIII асрда Мовароуннаҳрда яратилган болалар ҳуқуқига оид ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба — Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари ҳақида муҳим маълумотлар тақдим этилди, хабар бермоқда iccu.uz.

Тарихий Мовароуннаҳр нафақат илм-фан ва маданият, балки ҳуқуқшунослик соҳасида ҳам улкан илмий мерос қолдирган замин ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, XIII асрда Уструшанада (ҳозирги Жиззах ҳудуди) яшаб ижод қилган буюк фақиҳ Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг илмий мероси алоҳида аҳамиятга эга. Унинг 625/1228 йил 28 июлда ёзиб тугатилган «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари болалар ҳуқуқига бағишланган ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба сифатида эътироф этилади.

Асарда:
➖болаларга оид 1280 та фатво 45 та масала доирасида тизимлаштирилган;
➖бола ҳуқуқлари биринчи бор кенг қамровда ҳуқуқий жиҳатдан таснифланган;
➖болалар ёши она қорнидаги ҳолат, гўдаклик, балоғат ва ўсмирлик даврларига ажратилган;
➖болаларнинг шахсий, оилавий, ижтимоий, иқтисодий, фуқаролик, мулкий, меҳнат ва мерос ҳуқуқлари таҳлил қилинган;
➖ҳуқуқий масалалар билан бир қаторда ижтимоий-маънавий ечимлар, ахлоқ-одоб меъёрлари ҳамда миллий ва диний урф-одатларнинг уйғунлиги ёритилган.

Қизиғи шундаки, Ғарб дунёсида бола ҳуқуқларининг ҳуқуқий жиҳатдан шаклланиши асосан XIX–XX асрларга тўғри келади. Жумладан, 1804 йилги Франция Фуқаролик кодексида 2281 та моддадан атиги 5 таси болалар ҳуқуқларига дахлдор бўлган. 1908 йилда АҚШда ювенал ҳуқуқ тизимига асос солинган бўлса, 1924 йилда Миллатлар Лигаси томонидан Бола ҳуқуқлари Женева декларацияси қабул қилинган. 1959 йилда БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги декларацияси, 1989 йилда эса Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенция қабул қилинди.

Демак, бола ҳуқуқларини тизимли ҳуқуқий жиҳатдан ўрганиш анъаналари тарихий Мовароуннаҳрда, хусусан, Уструшанада XIII асрдаёқ шаклланган. Уструшаний мероси миллий ҳуқуқий тафаккуримиз тарихининг бебаҳо қисми. Бугун ушбу илмий меросни ўрганиш ва кенг жамоатчиликка етказиш орқали биз нафақат буюк аждодларимизнинг ҳуқуқий тафаккурини намоён этамиз, балки Ўзбекистон заминида бола ҳуқуқларига бўлган эътиборнинг чуқур тарихий илдизларга эга эканини кўрсатамиз.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати