Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:
“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.
Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:
“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).
Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.
Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.
Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли".
Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.
Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.
Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!
Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили
Қатарнинг “Al Jazeera” телеканали ўз порталида Самарқанд ҳақида мақола эълон қилиб, унда шаҳарни Ипак йўлининг дурдонаси ҳамда ислом илм-фани, маданияти ва меъморчилигининг муҳим маркази сифатида тақдим этди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА.
Материал муаллифи ислом цивилизациясига бағишланган халқаро медиафорум доирасида Ўзбекистонга ташриф буюрган журналистлар, академиклар ва блогерлар гуруҳи таркибида Тошкентдан Самарқандга тезюрар поездда йўл олган.
Сафарнинг асосий объектларидан бири яқинда қайта таъмирланиб, фойдаланишга топширилган Имом Бухорий мажмуаси бўлди. Унинг таркибига 10 минг кишилик масжид, буюк ҳадисшуноснинг ҳаёти ва илмий сафарларига бағишланган музей, унинг мақбараси ҳамда Ҳадис илми институти киради.
Музейга алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, у ерда “Саҳиҳ ал-Бухорий”нинг қадимий қўлёзмалари, Қуръони каримнинг ноёб нусхалари, олимнинг илмий сафарлари харитаси, шунингдек, унинг устозлари ва шогирдлари ҳақидаги маълумотлар ўрин олган. Музейда келтирилган маълумотларга кўра, Имом Бухорий кўп йиллик сафарлари давомида 600 мингга яқин ҳадис тўплаган бўлиб, улардан 7,2 мингтаси унинг машҳур асарига киритилган.
Мақолада, шунингдек, 2018 йилда очилган Ҳадис илми мактаби ҳақида ҳам сўз юритилади. Бу ерда талабалар беш йил давомида Имом Бухорий ва бошқа муҳаддисларнинг меросини ҳамда олтита машҳур ҳадислар тўпламини атрофлича ўрганадилар.
Нашрда марказий ўринни Улуғбек, Шердор ва Тиллакори мадрасалари жойлашган Регистон майдони эгаллайди. “Al Jazeera” уларнинг меъморий аҳамияти ҳамда Самарқанднинг илмий ва маданий ривожланиш тарихи билан боғлиқлигини таъкидлайди.
Муаллиф, шунингдек, Амир Темур, унинг фарзандлари ва набиралари дафн этилган Гўри Амир мақбараси, Мирзо Улуғбек расадхонаси ва Темурийлар сулоласи вакилларининг мақбаралари жойлашган Шоҳи Зинда мажмуасини ҳам зиёрат қилган.
Материалнинг якуний қисмида Самарқанд Шарқ ва Ғарб ўртасидаги савдо йўллари билан боғлиқ қадимий цивилизациялар ва маданиятлар туташган шаҳар сифатида таърифланади. Муаллифнинг баҳолашича, шаҳарнинг тарихий мероси унинг замонавий тараққиёти билан уйғунлашиб, авлодлар ва маданий анъаналар ўртасидаги боғлиқликни сақлаб келмоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати