Ислом тамаддуни тарихидан
1282 йилда ҳукмдор Малик Мансур Қалавон Қоҳирада Ислом оламидаги энг машҳур Мансурий шифохонасини қурдирди. Ҳукмдор ушбу ҳодисадан бир мунча вақт олдин ҳашаматли Дамашқ шифохонасида ошқозон санчиғидан батамом тузалганди. Суриялик шифокорларнинг маҳорати тахт ворисида шунчалик кучли таассурот қолдиргандики, ўз ватанида шунга ўхшаш муассасани қуришни дилига тугиб қўйганди.
Ҳукмдор бўлгач, барча кўрсаткичлар бўйича Дамашқдагидан устун бўлган шифохона барпо қилдирди. Дид билан жиҳозланган, хоналари кенг, ўша даврнинг ажойиб асбоб-ускуналари билан таъминланган, малакали шифокорлар фаолият юритган ушбу шифохона катта шуҳрат қозонди. Унинг моддий таъминоти ҳукмдорликнинг бошқа муассасаларидан энг каттаси эди.
Мансурий шифохонаси Фотимийлар саройида жойлашган бўлиб, 8000 кишига мўлжалланган ётоқхонага эга бўлган (Bedi N. Şehsuvaroǧlu (2012-04-24)). Ҳар куни 4000 беморга хизмат кўрсатилган (Mohammad Amin Rodini (7 July 2012)). Ибн Ухванинг “Ҳисба” асарида қуйидаги амбулаторлик ишлари амалга оширилгани келтирилган (SharifKaf Al-Ghazal, The Origin of Bimaristans in Islamic Medical History, last accessed 12/9/2014): шифокор бемордан касаллик сабаби ва у ҳис қилаётган оғриқ ҳақида сўрайди. Таҳлил натижаларига қараб дамлама ва бошқа дори-дармонлар тайинлайди. Кейин беморни олиб келган ҳамроҳига рецептнинг нусхасини ёзиб беради.
Эртаси куни у беморни қайта текширади, ўзини қандай ҳис қилаётганини сўрайди. Ҳолатига қараб маслаҳат беради. Ушбу муолажа у тузалиб кетгунча такрорланади. Тузалса, шифокорга пул тўлайди. Аксинча, вафот этса, унинг яқинлари бош шифокорга муолажа олиб борган шифокорнинг рецептларини тақдим этади. Агар бош врач шифокор ўз ишини пухталик билан бажарган, деб баҳоласа, ўлим табиий эканини айтади; беморнинг вафоти табибнинг нотўғри даволагани оқибатида юз берган, деса, шифокордан қон пули олинишини маълум қилади. Боиси беморнинг ўлими шифокорнинг ёмон ишлаши ва касбига совуққонлиги сабабли юзага келган. Шундай қилиб, шифохонага энг тажрибали шифокорлар жалб этилган.
Мансурий шифохонаси низомида бундай дейилган: “...Шифохона барча беморларга тўлиқ тузалгунча ёрдам кўрсатади. Одамлар узоқ ёки яқин, маҳаллий аҳоли ёки чет эллик, кучли ёки кучсиз, бой ёки камбағал, иш билан таъминланган ёки ишсиз, кўзи ожиз, жисмонан ёки руҳан касал бўлишидан қатъи назар, барча харажатларни шифохона ўз зиммасига олади. Тўловларни тўламагани учун ҳеч кимга эътироз билдирмайди ва ҳатто билвосита шама ҳам қилинмайди” (Philip Adler; Randall Pouwels (2007). Мансурий шифохонаси 1915 йилгача шундай шаклда ишлади. Эндиликда эса қадимий шифохона ўрнида офталмология маркази фаолият юритмоқда.
Манбалар асосида Мунаввар РУСТАМ қизи тайёрлади.
"Мўминалар" журнали, 2-сон, 2023 йил
Тинчлик, бағрикенглик ва илм-маърифат йўлини бирлаштирган I Халқаро ислом цивилизацияси форумида 40 дан ортиқ давлатдан 300 га яқин хорижий олимлар, сиёсат, маданият ва дин арбоблари ислом цивилизациясининг асл моҳиятини бутун дунёга англатишни мақсад қилган.
Форумда сўзга чиққан Мусулмонлар Жаҳон Лигаси Бош котиби Муҳаммад бин Абдулкарим ал-Исса Ўзбекистонни ислом цивилизациясининг энг ёрқин илм-маърифат ўчоқларидан бири сифатида эътироф этиб, буюк алломалар меросини замонавий тараққиёт билан уйғунлаштириш инсониятнинг умумий келажаги учун стратегик аҳамият касб этишини таъкидлади. Шунингдек, ислом цивилизациясининг тарихий марказларини қайта англаш ва уларнинг илмий меросини замонавий тараққиёт билан уйғунлаштириш глобал аҳамиятга эга вазифага айланганини таъкидлади.
Муҳаммад бин Абдулкарим ал-Исса, Мусулмонлар Жаҳон Лигаси бош котиби (Саудия Арабистони)
Аввало, ушбу анжуман ислом цивилизациясининг буюк ёдгорликларидан бири бўлган, мусулмон меросининг порлоқ саҳифалари мужассам юртда ўтаётгани алоҳида аҳамиятга эга.
Бу заминнинг исломий мероси ҳақида узоқ тўхталиб ўтирмайман. Чунки у бутун ислом оламида юксак эътироф этилган ва тарихимиз фахрларидан бири сифатида тилга олинади.Ўзбекистон Марказий Осиёдаги энг буюк ислом цивилизацияси давлатларидан биридир. Самарқанд — Буюк Ипак йўлининг дурдонаси, ислом меъморчилиги тараққиётида марказий ўрин тутган шаҳарлардан бири ҳисобланади.
Бухоро эса ислом тарихи саҳифаларида энг буюк илм марказларидан бири сифатида муҳрланган. Бу шаҳар умматнинг энг улуғ алломаларидан, ҳадис илмининг амири, Шайхул ислом, ҳофизлар имоми, буюк муҳаддис Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий раҳматуллоҳи алайҳнинг муборак номи билан чамбарчас боғлиқдир.
Ислом цивилизацияси илм-маърифат ва юксак қадриятлар асосида барпо этилган. Шу боис у инсоният тарихида маърифатпарварликнинг энг юксак намуналаридан бири бўлди.
Бошқа халқлар цивилизация йўлини излаётган бир пайтда мусулмон уммати университетлар барпо этди, илмларни таржима қилди ва бутун инсониятга юксак ахлоқ фазилатларини ўргатди.
Ислом цивилизацияси тарих китобларидаги қуруқ саҳифалар эмас. У иймон илм билан уйғунлашганда тарих нур билан ёзилиши ва унинг асарлари дунё тургунча абадий яшашининг ёрқин исботидир.
Бу цивилизация инсониятга фақат муҳташам меъморий обидаларни эмас, балки бой қонунчилик, теран тафаккур ва олий ахлоқий қадриятларни ҳам мерос қилиб қолдирди.
Биз яхши биламиз ва бундан мамнунмизки, Ўзбекистон харитадаги оддий давлат эмас. У ислом цивилизацияси китобига ёзилган энг ёруғ саҳифалардан биридир.
Самарқанддан Бухорогача, Регистондан Имом Бухорий зиёратгоҳигача бўлган барча тарихий ёдгорликлар шу ҳақиқатни намоён этадики, бу замин инсоният илм-фани ва маънавий онги учун юксак зиё масканларини барпо этган буюк умматнинг меросидир.
Илм билан иймон ўртасидаги боғлиқлик ҳеч қачон сўнмайди, қолаверса, йўқолиб кетмайди ҳам. Биз илдизи пок, таъсири буюк ва манфаати абадий бўлган цивилизация — Ислом цивилизацияси ҳақида сўз юритмоқдамиз.
Ҳар бир буюк миллатнинг цивилизацион тарихи унинг кенг қамровли сарлавҳасидир.
Бугун ана шу буюк меросни ёдга олар эканмиз, бизнинг масъулиятимиз фақат ўтмиш билан фахрланишдан иборат эмас. Балки илм ва амал орқали, юксак исломий қадриятларга таянган ҳолда, цивилизация руҳини бугунги ҳаётимизда қайта жонлантиришдир.
Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикасининг исломий, илмий ва маданий меросни қайта тиклаш, уни асраб-авайлаш ҳамда бутун дунёга танитиш борасидаги юксак саъй-ҳаракатларини алоҳида эътироф этамиз.
Бу борада муҳтарам Президент Шавкат Мирзиёев жанобларининг хизматлари беқиёсдир. Аллоҳ таоло у кишининг саъй-ҳаракатларини муборак қилсин ва улар орқали эл-юртга манфаат ато этсин.
Шунингдек, Ўзбекистоннинг ислом олами, айниқса, Ислом олами уюшмаси билан мустаҳкам алоқаларини ҳам юксак баҳолаймиз. Бу ҳамкорлик Маккаи Мукаррамада жойлашган ташкилот бош қароргоҳи билан мунтазам давом этиб келмоқда.
Биз Тошкент шаҳрида Ислом цивилизацияси марказининг очилишини ҳам ислом оламидаги энг йирик илмий ва маданий масканлардан бири сифатида юксак қадрлаймиз.
Шунингдек, Самарқанд шаҳрида Имом Бухорий ёдгорлик мажмуасининг очилганини ҳам юксак баҳолаймиз. Айниқса, ушбу марказда Имом Бухорий, Имом Термизий ва Имом Мотуридийнинг бой илмий меросини тадқиқ этишга қаратилган илмий ишлар алоҳида аҳамиятга эгадир.
Аллоҳ таоло ушбу илм масканларида хизмат қилаётган барча фидойиларга муваффақият ато этсин ва уларнинг хизматларини ажру савоб билан мукофотласин.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентига ушбу муҳим ва улуғ ишларга бош-қош бўлиб келаётганлари учун алоҳида дуоларимизни билдирамиз.
Аллоҳ таолодан ушбу анжуманни барча иштирокчилар учун манфаатли қилишини, ундан кўзланган эзгу мақсадлар рўёбга чиқишини сўрайман.