Мансурий шифохонаси
Ислом тамаддуни тарихидан
1282 йилда ҳукмдор Малик Мансур Қалавон Қоҳирада Ислом оламидаги энг машҳур Мансурий шифохонасини қурдирди. Ҳукмдор ушбу ҳодисадан бир мунча вақт олдин ҳашаматли Дамашқ шифохонасида ошқозон санчиғидан батамом тузалганди. Суриялик шифокорларнинг маҳорати тахт ворисида шунчалик кучли таассурот қолдиргандики, ўз ватанида шунга ўхшаш муассасани қуришни дилига тугиб қўйганди.
Ҳукмдор бўлгач, барча кўрсаткичлар бўйича Дамашқдагидан устун бўлган шифохона барпо қилдирди. Дид билан жиҳозланган, хоналари кенг, ўша даврнинг ажойиб асбоб-ускуналари билан таъминланган, малакали шифокорлар фаолият юритган ушбу шифохона катта шуҳрат қозонди. Унинг моддий таъминоти ҳукмдорликнинг бошқа муассасаларидан энг каттаси эди.
Мансурий шифохонаси Фотимийлар саройида жойлашган бўлиб, 8000 кишига мўлжалланган ётоқхонага эга бўлган (Bedi N. Şehsuvaroǧlu (2012-04-24)). Ҳар куни 4000 беморга хизмат кўрсатилган (Mohammad Amin Rodini (7 July 2012)). Ибн Ухванинг “Ҳисба” асарида қуйидаги амбулаторлик ишлари амалга оширилгани келтирилган (SharifKaf Al-Ghazal, The Origin of Bimaristans in Islamic Medical History, last accessed 12/9/2014): шифокор бемордан касаллик сабаби ва у ҳис қилаётган оғриқ ҳақида сўрайди. Таҳлил натижаларига қараб дамлама ва бошқа дори-дармонлар тайинлайди. Кейин беморни олиб келган ҳамроҳига рецептнинг нусхасини ёзиб беради.
Эртаси куни у беморни қайта текширади, ўзини қандай ҳис қилаётганини сўрайди. Ҳолатига қараб маслаҳат беради. Ушбу муолажа у тузалиб кетгунча такрорланади. Тузалса, шифокорга пул тўлайди. Аксинча, вафот этса, унинг яқинлари бош шифокорга муолажа олиб борган шифокорнинг рецептларини тақдим этади. Агар бош врач шифокор ўз ишини пухталик билан бажарган, деб баҳоласа, ўлим табиий эканини айтади; беморнинг вафоти табибнинг нотўғри даволагани оқибатида юз берган, деса, шифокордан қон пули олинишини маълум қилади. Боиси беморнинг ўлими шифокорнинг ёмон ишлаши ва касбига совуққонлиги сабабли юзага келган. Шундай қилиб, шифохонага энг тажрибали шифокорлар жалб этилган.
Мансурий шифохонаси низомида бундай дейилган: “...Шифохона барча беморларга тўлиқ тузалгунча ёрдам кўрсатади. Одамлар узоқ ёки яқин, маҳаллий аҳоли ёки чет эллик, кучли ёки кучсиз, бой ёки камбағал, иш билан таъминланган ёки ишсиз, кўзи ожиз, жисмонан ёки руҳан касал бўлишидан қатъи назар, барча харажатларни шифохона ўз зиммасига олади. Тўловларни тўламагани учун ҳеч кимга эътироз билдирмайди ва ҳатто билвосита шама ҳам қилинмайди” (Philip Adler; Randall Pouwels (2007). Мансурий шифохонаси 1915 йилгача шундай шаклда ишлади. Эндиликда эса қадимий шифохона ўрнида офталмология маркази фаолият юритмоқда.
Манбалар асосида Мунаввар РУСТАМ қизи тайёрлади.
"Мўминалар" журнали, 2-сон, 2023 йил
“Қуёш ўраб қўйилганида…”
Қуёш асосан водород (тахминан 74%) ва гелийдан (тахминан 24%) ташкил топган бўлиб, унинг ядросидаги юқори босим ва ҳарорат водородни гелийга айлантиради.Бу жараён миллиардлаб йиллар давом этади ва Қуёш марказидаги водород камайиб, гелий кўпайиб боради.
Гелий водородга нисбатан тўрт баробар оғир бўлгани учун бу ҳолат номутаносиблик келтириб чиқариб, мувозанат бузилади. Қачондир Қуёш ўз мувозанатини тиклаш учун умумий ўзгаришга учрайди. Жумладан, ташқи қатламлар жуда катта ҳажмда шишади, марказ (ядро) қисқаради, Қуёш ранги қизғиш тусга киради.
Бу босқичда Қуёш “қизил улкан” (red giant) жисмга айланади ва илмий ҳисоб-китобларга кўра, у Меркурий, Венера ва Ер сайёраларини ютиб юбориши мумкин.
Қуёш ички кучлари заифлашгач, унинг ташқи шишган қатламлари ўзини ушлаб тура олмайди ва бутун жисм ўз ичига ўзи қулаётгандек сиқилади. Бу жараён фанда “гравитацион коллапс” деб аталади. “Гравитацион коллапс” – бу жисмнинг ўз тортишиш кучи таъсирида ичига қараб қулаб, сиқилиб бориш жараёнидир.
Бу пайтда моддалар жуда зичлашади, атомлар бир-бирига ниҳоятда яқинлашади, электрон қатламлар ўртасидаги электрон тортишиш кучлари қаршилик кўрсатади. Натижада тортишиш ва итарилиш кучлари ўртасида мувозанат ҳосил бўлади.
Шундан сўнг Қуёш “оқ митти” нарсага айланади, яъни қуёшнинг марказида кичик, жуда иссиқ ва зич қисми (1 см³ ҳажми тахминан 1 тоннага тенг) қолади ва унинг ёруғлиги жуда хира бўлиб қолади. Астроном Субраманян Чандрасекхар ҳисоб-китобларига кўра, Қуёшга ўхшаш ёки ундан кичик массали юлдузлар ҳаёти ҳам охирида айнан шу ҳолатга келади.
Ушбу жараёнлар Қуръони каримда қуйидагича ифодаланади: “Қуёш ўраб қўйилганида, …” (Таквир сураси, 1-оят).
Араб тилидаги “куввирот” (تَ ِر ّ ( ُكو сўзи “ўраш”, “жамлаш”, “йиғилиш”, “айланиш” каби маъноларни билдиради. Бу эса илмий жиҳатдан юлдуз моддасининг бир нуқтага йиғилиши ва гравитацион сиқилиш жараёнига мос келади.
Қуръони каримда яна бундай дейилади: “Қуёш (тинмай) ўз қароргоҳи сари сайр қилур. Бу Азиз (қудратли) ва Алим (билимли Зот)нинг ўлчовидир” (Ёсин сураси, 38-оят). Ояти каримадаги “мустақор” сўзи охирги қарор топиш жойи, “барқарор ҳолат” деган маънони англатади. Илмий нуқтаи назардан бу Қуёшнинг “оқ митти” босқичида барқарор ҳолатга келиши билан уйғунлашади.
Замонавий астрофизика маълумотлари кўрсатадики, Қуёш абадий эмас, у босқичма-босқич ўзгаради ва охирида зичлашиб, тобора кичрайиб боради. Қуръони каримда “таквир” (ўралиш, йиғилиш), “мустақор” (қарор топиш) сўзлари билан бу жараёнлар ҳақида хабар берилади.
Доктор Юсуф ал-Ҳаж Аҳмаднинг
“Қуръони карим ва суннати набавиядаги илмий мўъжизалар қомуси” китобидан
Илёсхон АҲМЕДОВ таржимаси
“Ислом нури” газетасининг 2026 йил 9-сонидан
http://hidoyatuz.taplink.ws
