Баъзан Қуръондаги бир оятни ўнлаб марта ўқиймиз…
Лекин ундаги кичик бир сирга эътибор бермаймиз. Аслида эса ўша сир бизга тушуниш ва тадаббурнинг кенг эшигини очиб беради.
 Доктор Зағлул ан-Нажжор раҳимаҳуллоҳ Қуръондаги битта сўз устида тўхтаб, уни Қуръон тили ва ундаги сўз танлашнинг нақадар нозик экани ҳақида чуқур тафаккур саёҳатига айлантирган.
У киши Аллоҳ таолонинг қуйидаги каломи ҳақида мулоҳаза юритадилар:

﴿وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ﴾

“Уларни сенга қараб турганини кўрасан, лекин улар кўрмайдилар” (Аъроф).
Бу ерда икки сўз ўртасидаги чуқур фарққа эътибор қаратилади. Биз эса кўпинча уларни бир хил маънода деб ўйлаймиз:
النظر — назар  
البصر — басар 

“Назар” нима?
Бу — бир нарсани кўз билан кўриш, лекин бу кўришда ақл ва қалб иштирок этмаслиги.
Юзлар, кийимлар, ранглар олдингдан ўтиб кетади…
Аммо сен улардан ҳеч нарсани эслаб қолмайсан, чунки сен фақат “қарадинг”, холос — диққат ва тадаббур бўлмади.
Қанча марта бир одамни кўргансиз, кейин унинг кийим ранги ҳақида сўралса эслай олмайсиз?
Бу — басиратсиз назар.

“Басар” нима?
Бу — кўз билан кўриш, лекин бу кўришда ақл ва қалб ҳам иштирок этади.
Яъни: диққат, тушуниш, олдингдаги нарсани идрок қилиш.
Бу шунчаки ўтиб кетувчи тасвир эмас…
Балким инсонга таъсир қиладиган, қалбида из қолдирадиган онгли кўришдир.
Шунинг учун басар — назардан чуқурроқ ва кучлироқ.
Шу сабабли Аллоҳ таоло айтади:

﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ﴾

Бу ерда:
“Назарларини паст қилсинлар” (Нур, 30) демади, балки “басарларини паст қилсинлар” деди.
Чунки ҳақиқий хавф кўз олдидан тасвир ўтиб кетишида эмас…балки унга диққат билан, шаҳват уйғотадиган даражада тикилиб қарашда.
Шунда оддий “назар” қасддан қилинган, лаззат излайдиган “басар”га айланади.
Мана шу ерда илоҳий амр — кўзни тийиш келади.

Шунингдек, Аллоҳнинг гўзал исмларидан бири:
“Ал-Басир” — Ҳаммасини кўрувчи
Биз “Ан-Нозир” демаймиз.
Аллоҳ таоло айтган:

﴿إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا﴾

Яъни Аллоҳ бандаларини тўлиқ, мукаммал, ҳамма томони билан қамраб олган кўриш билан кўради. Ундан ҳеч нарса яширин қолмайди.

Яна бир гўзал жиҳат:
Қуръон биздан коинот ҳақида тафаккур қилишни талаб қилганда кўпинча “назар” сўзини ишлатади:
 

﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ﴾

“Улар туяга назар солмайдиларми?”

 ﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى السَّمَاءِ﴾

“Осмонга назар солмайдиларми?”

 ﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ﴾

“Инсон нимадан яратилганига назар солсин”.

Чунки бу махлуқотлар шунчалик буюкки, инсон уларнинг барча сирларини тўлиқ қамраб ололмайди.
Шунинг учун бизнинг вазифамиз — таажжуб ва тафаккур билан назар солиш, тўлиқ қамраб олиш эса фақат Аллоҳга хос.
Ҳар бир сўзида сир бор Зотга тасбеҳлар бўлсин.
Қуръондаги ҳар бир калима — нозиклик,
ҳар бир ҳарф — ҳикмат,
ҳар бир оят — ғафлат уйқусидан уйғотувчи даъватдир.

 
(Саффат: 159) ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ 

Аллоҳим! Бизга фақат қарашни эмас, басират нурини насиб эт.
Оятларингни уйғоқ кўзлар, ҳозир қалблар ва идрокли ақллар билан ўқишни насиб қил, ё Роббул оламин.

Ҳомиджон домла ИШМАТБЕКОВ