11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيم
СЎЗБОШИ
Аллоҳ таолога У Зотнинг жалолига ва жамолига муносиб ҳамду санолар бўлсин!
Охирги набий Муҳаммад мустафога гўзал ва мукаммал салавот ва саломлар бўлсин!
Мусулмон тарихчилар: «Тарихни ўрганган кишининг умри узаяди», дейишади. Ҳақиқатдан ҳам, тарихни қунт билан ўрганган одам гўё ўша ўзи ўрганган даврда яшайди. Тарихни қунт билан ўрганган одам дунё тарихида бўлиб ўтган кўплаб ҳодисаларнинг иштирокчисига, ҳеч бўлмаганда томошабинига айланади десак, муболаға қилмаган бўламиз. Бинобарин, Ислом тарихини қунт билан ўрганган мусулмоннинг умри узайиши, Аллоҳ таолонинг динида яшаган ҳаёти бойиши, инсоният тарихига иймон ва Ислом ёғдуси, нури ила назар солиши шубҳасиздир.
Ислом тарихи деганда Ислом давлатларининг ва мусулмон халқларнинг Ислом динининг илк даврларидан бошлаб ҳозирги кунгача бўлган муддатдаги тарихи кўзда тутилади. Бошқача қилиб айтганда, ушбу тарих дунё бошланганидан то ҳозирги, биз яшаб турган пайтгача бўлган даврни ўз ичига олади. Жуғрофий маънода айтиладиган бўлса, бу тарих акс этган ҳудуднинг бир тарафи Атлантика океани, иккинчи тарафи эса Тинч океани билан чегараланади. Ушбу минтақаларда Ислом дини кенг тарқалган бўлиб, бу ерларда яшовчи халқларнинг кўпчилиги мусулмон халқлар деб тан олинган.
Машҳур тарихчилардан Ибн Асир айтади: «Амри маъруф, наҳий мункар қиладиган одамлар тарих воқеаларидан воқиф бўлсалар, жабр ва душманлик қилувчиларнинг ҳаётларини, уларнинг оқибатида келиб чиққан бузуқчилик, харобчилик ва ҳалокатларни ўргансалар, уларнинг қабиҳ эканини тушуниб етадилар ҳамда мазкур ишлардан юз ўгиришни ўзларига лозим деб биладилар. Агар одил волийларнинг, гўзал ишлар қилган инсонларнинг тарихини ўргансалар, уларда гўзал эслатмалар борлиги, инсонлар ўша тарихий шахсларни яхшилик билан эслаётганини кўрсалар, уларнинг юртлари обод, турмушлари фаровон бўлганини билсалар, санаб ўтилганларни маъқул санаб, уларга рағбат қиладилар, ўзлари ҳам улардан ибрат олишга интиладилар».
Шайх Ҳасан ибн Абдуллоҳ раҳматуллоҳи алайҳ тарихни ўрганишга тарғиб қилиб, шундай дейди: «Тарих барча ўтган авлодларнинг ҳаёт мадрасасидир. Тарих орқали тириклар ўзлари учун манфаатли нарсани ўрганиб, унга амал қиладилар. Шунингдек, ўзларига зарар етадиган нарсалардан воқиф бўлиб, ундан четда бўладилар. Тарих бир уммат ўзининг ўтмишига бориб келадиган ва ҳозири билан ўтмиши ўртасидан жой олган кўприкдир».
Шу билан бирга, тарих беқиёс ва оғир омонат ҳамдир. Бўлиб ўтган воқеа-ҳодисаларни омонат билиб, уларни келажак авлодларга етказиш ҳар бир жамият ва унинг илму зиёга эга аъзоларининг бурчидир. Ҳозирги ва келажак авлоднинг эса ўша тарихни ўрганиб, умри узаяди, тажрибаси ортади. Аввалгиларнинг фойдали ишларини ўзига ибрат қилиб олади ва хатоларини такрорламасликка ҳаракат қилади. Инсоният тарихида бу ишга ҳамиша амал қилиб келинган.
Ҳар бир ватанпарвар киши ўз юртига бўлган меҳр-муҳаббатининг, садоқатининг рамзи сифатида ушбу юртнинг тарихини ўрганади. Қўлидан келганлар эса ўзи ўрганган нарсаларни келажак авлодларга ҳам қолдиришни ўйлайдилар, бунинг учун бор имконлари билан ҳаракат қиладилар.
Тарих ва унга оид маълумотларнинг ёзилиши маъносига келадиган бўлсак, албатта, мусулмонларнинг тарихга оид нарсаларни ёзиш ишлари биринчи ўринда Қуръони Каримни қаламга олиш, қайд этишлари билан бошланган. Авваллари Қуръон ёзма равишда тарқатилмаган. Уни ўрганиш асосан ёдлаш орқали кечган. Кейинчалик Қуръонни ёдлаган кишилар вафот этиб, камайиб кетаётгани боис Абу Бакр розияллоҳу анҳунинг даврларида ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг маслаҳатлари билан Қуръон оятлари жамланиб, битта мусҳаф шаклига келтириб ёзиб қўйишга келишилган ва бу иш муваффақиятли амалга оширилган.
Кейинчалик, ҳазрати Усмон розияллоҳу анҳунинг даврларида мазкур мусҳафдан олти нусха кўпайтирилиб, турли марказларга юборилган. Қуръони Каримда инсоният, хусусан, пайғамбарлар тарихига оид жуда кўплаб керакли маълумотлар борлиги ҳаммага маълум.
Мусулмон тарихчилар дунёнинг яратилиши, инсоннинг дунёга келиб, ривожланиши ва шу каби қадимда содир бўлган тарихий ҳодисаларнинг энг ишончли манбаи бўлмиш Қуръони Карим асосида қадимги дунё тарихини битдилар. Шунинг учун ҳам улар ўз замонларида етакчи тарихчиларга айланишди. Кейинчалик баъзи бир гуруҳ ва шахслар чиқиб, ўзларича дунё тарихини «илмий» равишда қайта кўриб чиқдилар. Улар дунёда энг ишончли тарихни битганларини айтиб, айюҳаннос солдилар. Бошқаларни, жумладан, мусулмон тарихчиларни илмсизликда, афсоналарга берилишда айбладилар. Аммо вақт ўтиб, илм ривожланиши билан бу гуруҳларнинг «илмий» ишлари жаҳолатдан бошқа нарса эмаслиги аён бўлди. Оқибатда ҳаммаси муз каби эриди-кетди. Қуръондан баҳра олган мусулмон тарихчиларнинг айтганлари эса тўғри бўлиб чиқди. Яъни уларнинг ўз ишларида Қуръондан фойдаланишлари энг тўғри йўл экани маълум бўлди.
Қуръони Каримдан кейин Пайғамбаримиз алайҳис-салоту вассаломнинг ҳадислари ёзилди. Бу ишни амалга оширишдаги иккиланиш Қуръонни ёзишдан кўра ҳам кўпроқ бўлди. Баъзи саҳобалар ўзига нисбатан қатъий ишонч асосида баъзи ҳадисларни ёзиб олган бўлсалар ҳам, Қуръон билан аралашиб кетишининг олдини олиш мақсадида уларни ёзиш расмий равишда ман қилиб турилди. Ҳазрати Абу Бакр розияллоҳу анҳу ўзларининг халифалик даврида ҳадисларни ёзмасликка буйруқ бердилар. Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг даврларида ҳам шундай бўлди.
Ниҳоят, ҳижрий I асрнинг ўрталарига келиб, яъни милодий VIII асрда ҳадисларни ҳам ёзиш бошланди. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларида тарихга оид жуда кўп маълумотлар бор.
Кейинчалик аста-секин турфа илмларни ҳам ёзиш ишлари ривожланиб кетди. Тарихни ёзма равишда акс эттириш ҳам шулар жумласидандир. Ислом тарихини ёзиш ҳижрий III, милодий IX асрда бошланди.
Авваллари тарихий ҳодисаларни ёд олиб, оғзаки равишда айтиб юрилар эди. Кейинрок аста-секин уларни ёзишга ўтилди. Бу борада Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг муборак сийратларини умматга етказиш иши ёрдам берди. Сийрат илмида энг аввалгилардан бўлиб номлари чиққан зотлардан тўрт киши алоҳида зикр қилинади:
Улардан кейин, умавий халифалар даврида сийрат уламоларининг иккинчи табақаси юзага келди. Бу даврда Пайғамбар сийрати бўйича китоб ёзганлар ичида қуйидагилар алоҳида эътиборга сазовор саналадилар:
Сўнг аббосий халифалар даврининг сийратчилари етишиб чиқди. Бу борада улар ичида қуйидаги зотлар шуҳрат топдилар:
Сўнг сийрат уламоларининг яна янги бир авлоди пайдо бўлди. Уларнинг ичида алоҳида шуҳрат топганларидан бири Абу Муҳаммад Абдулмалик ибн Ҳишомдир (ҳижрий 218 йилда вафот этган). Ибн Ҳишом аслида Ибн Исҳоқнинг китобини тартибга солган ва устозидан ҳам кўпроқ шуҳрат топган. Ҳозиргача ким сийрат илмига мурожаат қилса, албатта Ибн Ҳишомга йўлиқади. Ибн Ҳишомнинг китоби бизгача етиб келган энг қадимги сийрат китобидир.
Ҳозирда энг машҳур сийрат уламолари ҳақида сўз кетар экан, энг аввал Ибн Исҳоқ ва Ибн Ҳишом раҳматуллоҳи алайҳларнинг номлари тилга олинади. Кейин келган сийрат уламоларининг деярли барчалари ушбу икки зотнинг келтирган маълумотларидан фойдаланганлар десак, муболаға қилмаган бўламиз.
Сийрат уламолари ўз фаолиятларида муҳаддисларнинг услубларидан фойдаландилар. Улар Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратларига тегишли маълумотларни у зотни кўрган, гап-сўзларини эшитган саҳобалардан ривоят қилган ровийлар силсиласига суянган ҳолда тўплаганлар. Дастлабки сийрат китобларида ҳар бир маълумотнинг ровийлари санади ҳам келтирилган.
Авваллари сийрат бобидаги маълумотларни иложи борича тўлиқ тўплашга ҳаракат қилинган. Ҳатто сийрат китобларига шарҳлар ҳам ёзилган.
Ҳижрий III асрда тарих илми мислсиз равишда ривожланди. Тарих илмининг кўлами кенгайди, ниҳоятда пухта ва катта-катта китоблар ёзилди. Ҳодисалар, насаблар, умматлар, подшоҳлар, динлар тарихига оид асарлар битилди. Ўша даврларда ёзилган тарих китоблари ичида ҳижрий 230 йилда вафот этган Муҳаммад ибн Саъднинг «Табақотул кубро», ҳижрий 276 йилда вафот этган Ибн Қутайбанинг «Китобул имомат вас-сиёсат», ҳижрий 279 йилда вафот этган Балозурийнинг «Футуҳул булдон», ҳижрий 282 йилда вафот этган Абу Ҳанифа Динаварийнинг «Ахборут-тивол» ва ҳижрий 310 йилда вафот этган имом Табарийнинг «Тарихул умам вал мулук» номли китоблари энг машҳурларидир. Ибн Асирнинг «Ал-Комил фит-тарих» номли китоби ҳижрий 630, милодий 1232 йилда кенг тарқалган. Ибн Касирнинг «Ал-Бидоя ван-ниҳоя» номли китобининг ёзилиши эса ҳижрий 774, милодий 1372 йилларга тўғри келади.
Ҳозирга келиб, Ислом тарихини умумий равишда, бутун дунё миқёсида ёзиш ишлари сезиларли даражада камайган.
Мусулмон оламининг янги умумий тарихи хусусида сўз кетганда энг аввал тарихчилардан иккиталари тилга олинади. Уларнинг бири доктор Аҳмад Шалабий бўлиб, у киши «Ислом тарихи энциклопедияси» номли катта китоб ёзган. Иккинчи тарихчи – устоз Маҳмуд Шокир бўлиб, у киши «Ислом тарихи» номли 22 жуздан иборат катта китоб таълиф қилган.
Бизда ҳам анчадан буён Ислом тарихини юртимизга, халқимизга хос равишда ёритиш нияти бор эди. Бу борада кўпчилик билан маслаҳатлар ҳам қилиб юриларди. Кейинроқ баъзи китобларни ёзиш давомида бу жуда ҳам зарур экани ҳис қилинди. Сўнг ушбу ниҳоятда аҳамиятли ишга имкон қадар уриниш вақти келганини ҳам тушуниб етдик.
Ниҳоят, Аллоҳ таолонинг иродаси ила 2014 йил 12 март куни, тонг чоғи, соат 05 дан 17 дақиқа ўтганда баъзи араб тилидаги китоблардан, ўзимизда битилган асарлар ва интернет тармоқларидан олинган маълумотлардан фойдаланган ҳолда ёзишга жазм этиб, Аллоҳ таолонинг Ўзидан мадад сўраган ҳолда ушбу ишни бошладик.
Фурсатдан фойдаланиб, бу ишни амалга оширишда кўмакчи бўлган азизларимизнинг барчаларига самимий ташаккурларимизни изҳор этамиз.
Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло бу ишнинг ҳаммамиз учун манфаатли, хайрли ва баракотли бўлишини насиб қилсин!
Албатта, бу оғир ва масъулиятли ишни бажаришда Ўзига ҳожатимиз бор, Ўзига ёлворишимиз бор. Ана шу ҳожатимиз, ёлворишимиз, дуоларимизни қабул айлаб, бу ишни муваффақиятли бажаришимизда Ўзи мададкор бўлсин!
МУҚАДДИМА
Бу асар, Аллоҳ таоло хоҳласа, Ислом тарихининг мухтасари, яъни қисқача баёни бўлади. Ислом тарихи Одам алайҳиссаломдан бошланади, чунки инсониятнинг бошланиши Одам алайҳиссалом бўлиб, у зот биринчи набий-пайғамбар ҳисобланадилар. Одам Ато ва Момо Ҳаввонинг зурриётлари бўлмиш бошқа пайғамбарлар эса инсоният тарихининг, бинобарин, Ислом тарихининг асоси саналадилар.
Мусулмон тарихчилар тарихга мурожаат қилар эканлар, одатда, икки услубни йўлга қўйганлар. Биринчиси – тарихда бўлиб ўтган ҳодисаларни кўрган ва билганлардан ривоят қилиш. Қадимда араб халқларининг саводи бўлмаган. Улардан саноқли кишиларгина ўқиш-ёзишни билган. Шунинг учун ҳам улар ўзлари учун керакли бўлган барча маълумотларни ёд олиб, эслаб қолишга уринганлар. Уларнинг ёд олиш қобилиятлари жуда юқори даражада бўлган. Шу боис Қуръони Каримни Аллоҳ таоло ўша халқнинг тилида нозил қилишни ирода этган. Улар Қуръони Карим ва бошқа маълумотларни ҳам энг мустаҳкам ва гўзал тарзда ёдлаб олганлар. Ана шу ёдлаб олган нарсаларининг ичида «айёмул араб», яъни «арабларнинг кунлари» деб номланган машҳур ва алоҳида аҳамиятга молик воқеа-ҳодисалар ва улар содир бўлган саналар – йиллар, ойлар, кунлар ҳам ўрин олган. Улар ўзлари ёдлаган маълумотларни авлоддан авлодга ўтказиб келганлар. Кейинчалик, тарихни ёзишга ўтилганда ҳам аввалгига ўхшаб, воқеаларнинг ўзини ҳикоя қилиш услуби қўлланган.
Иккинчи услуб – бўлган воқеаларни ривоят қилиш билан бирга уларни таҳлил қилишни ҳам йўлга қўйиш.
Демак, тарих ёзишнинг умумий услуби Ислом юртларида икки хил бўлади: қадимги услубга биноан, ҳодисалар бирма-бир айтиб ўтилади, уларга изоҳ ҳам берилмайди, улар таҳлил ҳам қилинмайди. Янги услубда эса ҳар бир ҳодисага изоҳ бериш, уларни таҳлил қилиш йўлга қўйилади. Ҳамма гапларни бирин-кетин маълумот деб келтиришдан узоқ турилади. Эътибор билан қараладиган бўлса, янги услуб ҳам, эскиси ҳам бир-бирини тўлдириб келади. Баъзи ўринларда ҳодисаларнинг ўзини айтиб ўтиш, ўрни келганда эса уларни таҳлил қилиш лозим бўлади. Ҳозирги замон тарихчилари мана шу услубни кенг қўллаб келмоқдалар.
Албатта, мазкур икки услубда битилган тарихда ҳам биринчи бўлиб қадимги тарихдан сўз юритилади.
– Қадимги тарих Одам Атодан бошланиб, Муҳаммад алайҳиссаломгача давом этади.
Демак, бу муддатдаги тарих Одам Атодан бошланиб у кишидан тарқалган пайғамбарлар орқали Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламгача етиб келади.
Расул-пайғамбарлар келтирган шариатларнинг ҳаммаси ҳам Ислом дини асосида бўлгани эътироф этилади. Бу гапнинг далили Қуръони Каримда келган.
Аллоҳ таоло Наҳл сурасида шундай марҳамат қилади:
«Батаҳқиқ, ҳар бир умматга: «Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан четланинг», деб расул юборганмиз» (36-оят).
Аллоҳ таоло Оли Имрон сурасида шундай марҳамат қилади:
«Албатта, Аллоҳнинг ҳузуридаги дин Исломдир» (19-оят).
Бу борада сўз кетганда, аввало, Ислом умматининг таърифини эслаб ўтиш керак бўлади. Илмий равишда тарих давомида Ислом ақийдаси асосида жамланиб келган жамоа «Ислом уммати» дейилади.
Бу умматга мансуб бўлган кишилар Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло юборган пайғамбарларга эргашган зотлар – Одам алайҳиссаломдан Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламгача бўлган умматлардир. Уларнинг охиргиси, албатта, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга эргашиб, қиёматгача етиб борадиган кишилар жамоасидир.
Ушбу уммат вакиллари Аллоҳ таолога ва Аллоҳ юборган барча пайғамбарларга иймон келтирган бўлиб, уларнинг ҳаммаси биргаликда Ислом уммати ҳисобланади. Бу ердаги асосий робита, яъни ришта ақийда асосидаги боғланишдир. Унда тил ҳам, замону макон ҳам, насл ва ҳоказолар ҳам эътиборга олинмайди. Асосий меъёр дину диёнат, ақийда экани қайта-қайта таъкидланади.
Турли даврларда Аллоҳ таоло томонидан жорий қилинган динларга кўра яшаганларнинг барча-барчалари бир ном билан – мусулмон деб аталган. Бироқ кейинчалик одамлар баъзи динларни ўша дин юборилган пайғамбарларнинг номлари билан атайдиган бўлиб кетишган.
Динларни, пайғамбарларни ёлғонга чиқарган ва ҳақдан юз ўгирганларнинг кўпчилигини Аллоҳ таоло ҳалок қилган.
– Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг туғилишлари билан Ислом тарихининг «набавий сийрат» қисми бошланади. Бу қисм ҳижратдан 53 йил олдин бошланиб, ҳижрий 11 йили тугайди. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳаётлари тарихи «Сийрат» деб аталади.
Яъни ҳижрий 11 йилда Расули акрам алайҳиссалоту вассалом Рафиқул аълога интиқол килганлар. Бу қисм, милодий йил ҳисоби бўйича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг туғилган йиллари – 571 йилдан у зот алайҳиссаломнинг вафот этган йиллари – 632 йилгача бўлган даврни ўз ичига олади.
Тарихнинг мана шу даврида Расули акрам алайҳиссалоту вассалом Ислом жамиятини туздилар. Илк Ислом давлатига асос солиб, унга ўзлари раҳбарлик қилдилар. Мадинаи мунаввара шаҳрини эса ана шу давлатга пойтахт қилиб олдилар.
Таъкидлаш лозимки, сийрат деб аталган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳаётлари тарихини мусулмонлар жуда яхши билишлари ва ундан гўзал ўрнак олишлари лозим.
Тарихий воқеалар ривожига кўра, Аллоҳнинг дини Ислом Арабистон яриморолида тарқалди. Аллоҳ таоло Аҳзоб сурасида марҳамат қилади:
«Батаҳқиқ, сизлар учун – Аллоҳдан ва охират кунидан умидвор бўлганлар ва Аллоҳни кўп зикр қилганлар учун Расулуллоҳда гўзал ўрнак бор» (21-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг вафотлари билан тарихнинг бу қисми ҳам ўз ниҳоясига етади.
– Сўнг рошид халифалар даври келади. Бу давр ҳижрий 11 йилдан 41 йилгача – милодий ҳисобда 632 йилдан 661 йилгача бўлган даврни ўз ичига олади.
Расули акрам алайҳиссалоту вассалом қуйидаги ҳадиси шарифда ушбу давр ҳақида шундай марҳамат қилганлар:
Ирбоз ибн Сория розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сизлар менинг суннатимни ва мендан кейинги ҳидоятдаги рошид халифаларнинг суннатларини маҳкам тутинглар ва унга тиш-тирноқларингиз билан ёпишинглар», дедилар».
Аҳмад, Абу Довуд, Ибн Можа ва Термизий ривоят қилишган.
Рошид халифалар даври ҳам инсоният тарихида, ҳам Ислом тарихида ёрқин бир давр бўлган. Бу даврда жуда кўп исломий фатҳлар бўлган. Ислом давлати бағоят кенгайган, жаҳонга донғи кетган диёрлар, жумладан, Форс, Шом[1], Миср ва бошқа ўлкаларнинг халқлари Исломга кирган. Ана шу даврда кишилар исломий таълимотлар асосида ҳаёт кечириб, тўлиқ бахт-саодатга эришганлар.
– Рошид халифалар даври тугагач, умавийлар давлатининг ҳукмронлик даври бошланган. Бу давр ҳижрий 41 йил билан 132 йил оралиғидаги муддатни ўз ичига олган, милодий ҳисобда 661 йилда бошланиб, 749 йилда тугаган.
Ушбу асрда Ислом давлати жуда ҳам кенгайди. Шу қадар кенг диёрларда битта халифанинг ҳукми юрадиган бўлди. Лекин бу даврга келиб, кишиларнинг Ислом шариатини маҳкам тутиш, унга амал қилиш борасидаги савияси аввалгидан кўра бироз пасайди. Яна таъкидлаб ўтамиз, бу пасайиш бироз эди, холос. Зеро, Расули акрам алайҳиссалоту вассалом ўзларининг муборак ҳадисларидан бирида ушбу ҳақиқатни очиқ-ойдин айтганлар:
Имрон ибн Ҳусойн розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай дедилар: «Энг яхшиларингиз менинг асримдагилар, сўнг улардан кейин келадиганлар, сўнг улардан кейин келадиганлар»
Бухорий ва Муслим ривоят қилишган.
Умматнинг савияси аста-секин пасайиб боришини Расули акрам алайҳиссалоту вассалом ўзларининг мана шу ҳадисларида айтиб қўйганлар.
– Умавийлар давридан кейин аббосийлар дақри бошланади. Бу давр ҳижрий 132 йилдан бошланиб, 656 йилгача давом этади, милодий ҳисобда 750-1258 йилларни ўз ичига олади.
Бу муддат мобайнида, яъни аббосийлар даврида, хусусан, аббосийлар даврининг иккинчи кисмида Ислом оламида кўплаб мустақил давлатлар пайдо бўлди. Улар ўзига яраша куч-қувватга, имконият ва турлича йўналишга эга бўлган. Улардан баъзилари Исломга яхши хизматлар ҳам қилишган. Мисол учун, салжуқийлар, зангийлар, айюбийлар, ғазнавийлар, муробитлар шулар жумласидандир.
Ўз навбатида аббосийлар даврида бузғунчи ҳаракатлар ҳам кўп бўлган. Ботинийлар, шийъалар ва бошқа турли фирқалар ўзлари асос солган давлатлари орқали фаолият олиб боришган. Европаликлар Ислом оламига қарши икки юз йил давомида «Салиб урушлари» деган ном остида амалга оширган оғир ва вайронкор ҳарбий юришлар ҳам худди шу даврга тўғри келади. Янги ерларни Ислом диёрига қўшиш, фатҳлар қилиш эса бу даврда жуда кам бўлган.
Аббосийлар даври мўғулларнинг вайронгарчиликка тўла урушлари билан ўз ниҳоясига етган. Мўғуллар Ислом пойтахтини босиб олиб, халифани ўлдириб, аббосийлар давлатини барбод қилишган.
– Ислом тарихидаги кейинги давр «мамлуклар даври» деб номланади. Бу давр ҳижрий 658-923, милодий 1259-1517 йилларни ўз ичига олади.
Ушбу даврда бўлиб ўтган энг муҳим воқеалардан бири ваҳший мўғуллар ҳужумининг бостирилиши ва мусулмон юртларда қолиб кетган саноқли салибчиларнинг ҳам йўқотилишидир.
– Ислом тарихидаги кейинги давр усмонийлар давридир. Бу давр (Қоҳирага кирган турк султони Салим I ибн Боязидга аббосий халифанинг халифаликдан воз кечиб, тахтни топширишидан эътиборан) ҳижрий 923-1342, милодий 1517-1923 йилларни ўз ичига олади.
Усмонийлар давлати деб аталмиш мазкур Ислом давлати ўзининг дастлабки йилларида жуда кўп фатҳларни амалга оширди. Анчагина ўлкаларни Ислом давлати доирасига киритди. Шарқий Европадаги жуда кўп халқлар мана шу пайтларда мусулмон бўлишди. Жумладан, Венгрия, Албания, Юнонистон, Руминия, Сербия, Болгария каби ҳудудларда фатҳ ишлари бўлиб ўтди. Усмонийлар давлатининг нуфузи шарқий Ислом юртларининг кўпчилигида кенг тарқалди. Усмонийлар давлати амалга оширган ишларнинг энг улуғларидан бири ўша вақтдаги Византия императорлигининг пойтахти Константинополь (Қустантиния) шаҳрининг фатҳ этилиши бўлди.
Усмонийлар давлатининг охирги йилларида мустамлакачилар мусулмонлар орасида миллатчилик фикрини кенг тарқатишга муяссар бўлишди. Мана шу иш исломий халифаликнинг қулашига сабаб бўлди. Мусулмонлар майда-майда давлатларга ажраб, диндан узоқлашдилар. Ўзаро дўстлашолмай, уруш-жанжал ва қирғинбаротга қўл ура бошладилар. Кейин мустамлакачиларга қарши миллий озодлик ҳаракатлари бошланди.
Биз ушбу камтарона сатрлар орқали Ислом тарихидаги маълум бир босқичларни жуда қисқа тарзда ўрганишга ҳаракат қиламиз. Ҳамма тарихчилар иттифоқ қилган умумий ҳодисалар қисқача зикр қилинади, тафсилотларга ўтилмайди. Ана шу баъзи бир тафсилотларда ҳар хил ноаниқликлар ҳам бўлиши мумкинлиги эътиборидан улар четлаб ўтилади. Аллоҳ таолонинг Ўзи бу ишда ёрдамчимиз бўлсин!
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф,
Тошкент
Кейинги ҳафта мавзулари:
БИРИНЧИ БОБ
Қадимги – Ислом шариатидан олдинги тарих ҳақида сўз
БИРИНЧИ ФАСЛ
Одамнинг яратилиши
Шис алайҳиссалом
Идрис алайҳиссалом
Халқларнинг кўчиши
[1] Шом – ҳозирда Сурия, Иордания, Ливан, Фаластин ва Исроил давлатлари жойлашган ўлка.
Тарих барча ўтган авлодларнинг ҳаёт мадрасасидир. Тарих орқали тириклар ўзлари учун манфаатли нарсани ўрганиб, унга амал қиладилар ҳамда ўзларига зарар етадиган нарсалардан воқиф бўлиб, ундан четда бўладилар.
Ислом тарихи деганда, одатда, Ислом давлатлари ҳамда мусулмон халқларнинг ваҳий нозил бўлган илк даврдан бошлаб ҳозирги кунгача бўлган илк даврдан бошлаб ҳозирги кунгача бўлган тарихи назарда тутилади. Аммо аслида ушбу тарих дунё бошланганидан то ҳозирги. Биз яшаб турган пайтгача бўлган даврни ўз ичига олади. Зеро, бу тарих илк инсон, илк пайғамбар – Одам алайҳиссаломдан бошланади.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратларининг ушбу асари Ислом тарихининг мухтасар баёни бўлиб, муаллифнинг сўнгги китобларидан биридир.
Ш и о р и м и з :
Аҳли сунна вал жамоа мазҳаби асосида пок ақийда ва мусаффо Исломга интилиш, Қуръон ва суннатни ўрганиб амал қилиш, исломий маърифат таратиш, салафи солиҳ – улуғ мужтаҳидларга эргашиш, кенгбағирлик ва биродарлик руҳини тарқатиш, диний саводсизликни тугатиш, ихтилоф ва фирқачиликка барҳам бериш, мутаассиблик ва бидъат-хурофотларни йўқотиш.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Дин ишлари бўйича қўмитанинг 5761-сонли хулосаси асосида тайрёланди.
#Вакилликлар фаолиятидан
Бугунги кунда Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри ва вилоятларда Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг 14 та ҳудудий вакиллиги фаолият юритади. Мазкур ҳудудларда жами 2161 та масжид бўлиб, 3000 дан зиёд имом-хатиб ва имом ноиби хизмат қилади. Вакилликлар фаолиятидан, деб номланган ушбу рукнимизда ҳудудий вакиллар билан туркум суҳбатларни режа қилганмиз. Шу мақсадда Қашқадарё вилоятида бўлдик.
Қашқадарё вилояти бош имом-хатиби, “Имом Бухорий” ордени соҳиби, Уламолар Кенгаши аъзоси Раҳматуллоҳ домла УСМОНОВ билан суҳбат
– Ассалому алайкум, домла. Суҳбатимизни Сиз вилоят бош имом-хатиби сифатида иш бошлаган даврлардан бошласак. Дастлаб вакиллик фаолиятини таҳлил қилиб, қандай оғриқли нуқталар, тезкорлик билан ҳал этилиши керак бўлган муаммоларни кўрган эдингиз ва бугунги кунда улар қанчалик ҳал этилган?..
– Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ. Бундан роса 14 йил олдин – 2012 йилнинг июль ойида Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг Қашқадарё вилояти вакили ҳамда вилоят бош имом-хатиби сифатида фаолият бошлаганман. Ўшанда вакилликнинг фаолиятини атрофлича таҳлил қилиб, тизимли ёндашувни талаб этадиган қатор вазифаларни белгилаб олганмиз.
Хусусан, масжидлар фаолиятини ягона тартиб ва талаблар асосида ташкил этиш, имом-хатиблар ва диний соҳа ходимларининг илмий-маърифий салоҳиятини юксалтириш, ижро интизоми ва ҳисобдорликни кучайтириш, аҳоли, айниқса, ёшлар ўртасида соғлом диний-маърифий муҳитни мустаҳкамлаш, жойларда тарғибот-ташвиқот ишларини янада самарали йўлга қўйиш кабиларга алоҳида эътибор қаратдик.
Бугунга келиб вакилликда 22 нафар малакали, ўз ишининг мутахассиси бўлган ходим ишламоқда. Шунингдек, масжидлар билан ишлаш, ҳаж-умра, ахборот медиа, аёл-қизлар, ҳуқуқшунослик, молия-хўжалик каби бўлимлар фаолият юритади. Вакиллигимиз замонавий моддий-техник базага эга бўлиб, рақамли технологиялар ва илғор иш услубларидан самарали фойдаланиб келмоқда.
Масжидларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, ҳужжатлар юритилишини такомиллаштириш, фуқаролар мурожаатлари билан ишлаш сифатини ошириш, шунингдек, вакиллик тизимида мазкур йўналишлар бўйича ишларни самарали ташкил этиш, вазифалар ижросини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш мақсадида тегишли бўлимларни ташкил этиш зарурати ҳам бор эди.
Ўтган йиллар давомида мазкур йўналишлар бўйича аниқ режалар асосида тизимли ишлар амалга оширилди. Натижада вилоят вакиллиги ҳамда масжидлар фаолияти янада такомиллаштирилди. Вакиллик тузилмасида тегишли штат бирликлари жорий этилиб, соҳанинг устувор йўналишлари бўйича малакали мутахассислар ишга қабул қилинди. Бу эса фаолиятни самарали ташкил этиш, вазифалар ижросини мувофиқлаштириш, назорат механизмларини кучайтириш ҳамда жойлардаги ишларни сифатли йўлга қўйиш имконини берди.
Имом-хатиблар учун мунтазам малака ошириш ва ўқув-семинарлар йўлга қўйилди, аҳоли билан очиқ мулоқотлар ва маънавий-маърифий тадбирлар кўлами сезиларли даражада кенгайди. Йилига «Жаҳолатга қарши маърифат» ғоясини кенг тарғиб этиш, экстремизм, терроризм, миссионерлик ва ёт ғояларга қарши курашиш, ҳуқуқбузарлик, жиноятчилик, гиёҳвандлик, ўз жонига қасд қилиш, эрта турмуш ва ажримларнинг олдини олиш, ёшлар, меҳнат мигрантлари ва ҳарбий хизматчилар билан манзилли ишлаш, соғлом турмуш тарзи, оила мустаҳкамлиги, маънавий қадриятлар, ижтимоий тармоқлардаги виртуал таҳдидлардан ҳимоя, атроф-муҳитни асраш ҳамда маҳаллада тинчлик ва ҳамжиҳатликни таъминлашга қаратилган 35 мингдан ортиқ кенг кўламли тарғибот-ташвиқот ишлари амалга оширилади.
Ўша даврда имом-хатиб ва диний соҳа ходимларининг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш зарурати бор эди. Амалга оширилган ислоҳотлар натижасида ҳамда муфтий ҳазратларининг ташаббуслари ва бевосита бошчиликлари билан масжидларда фаолият юритаётган имом-хатиблар ва имом-ноиблари ойлик иш ҳақи билан таъминланди. Бу эса уларнинг ижтимоий барқарорлигини мустаҳкамлаш, ўз хизмат вазифаларини сидқидилдан ва масъулият билан адо этиши учун муҳим омил бўлмоқда.
Таъкидлаш жоизки, муҳтарам Юртбошимиз томонидан берилаётган имкониятлар натижасида вилоятимизда ҳаж зиёрати учун ажратиладиган квоталар йилдан-йилга ошиб, фуқароларнинг муқаддас зиёрат амалини адо этиш имкониятлари кенгайиб бормоқда. Хусусан, 2012 йилда вилоятдан бор-йўғи 150 нафар фуқаро ҳаж зиёратини амалга оширган бўлса, бугунги кунда ушбу кўрсаткич йилига 800 нафардан ошди. Бу эса соҳада амалга оширилган ташкилий ишлар ва зиёратчиларга кўрсатилаётган хизматлар сифати анчайин ошганини кўрсатади.
– Вилоятдаги 180 дан ортиқ жоме масжидларнинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, айниқса, тарихий ва меъморий аҳамиятга эга бўлган қадимий масжидларни асл қиёфасини сақлаган ҳолда таъмирлаш ишларида вакиллик маҳаллий аҳоли ва ҳомийлар билан алоқаларни қандай мувофиқлаштирмоқда?
– Вилоятдаги жоме масжидлар моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, уларнинг ободлиги ва фаолияти учун муносиб шароит яратиш масаласи доимо эътибор марказимизда бўлиб келмоқда. Бу борада ишлар тизимли, шаффоф ва жамоатчилик билан ҳамкорлик асосида ташкил этилган. Айниқса, тарихий ва меъморий аҳамиятга эга бўлган қадимий масжидларни таъмирлашда уларнинг асл қиёфаси, миллий меъморий услуби ва тарихий қимматини сақлашга алоҳида аҳамият қаратилади. Бундай объектларда ҳар қандай иш тегишли мутахассислар тавсиялари ва белгиланган талаблар асосида амалга оширилади.
Масжидларни ободонлаштириш ва таъмирлаш ишларида маҳаллий аҳоли, саховатпеша ҳомийлар ва жамоатчиликнинг иштироки муҳим ўрин тутади. Вакиллик томонидан ушбу жараёнлар мувофиқлаштирилиб, ҳомийлик ташаббусларининг мақсадли ва самарали йўналтирилиши таъминланмоқда.
Фаолиятимни бошлаган пайтимда вилоятимизда 182 та жоме масжид фаолият юритар эди. Ҳозир уларнинг сони 187 тага етди. Ўтган 14 йил давомида 58 та масжид замон талабларига мос равишда қайта бунёд этилди, 100 дан ортиқ масжидда эса кенг кўламли таъмирлаш ва реконструкция ишлари амалга оширилди. Мисол учун, 2026 йилнинг биринчи ярим йиллигида 2 та – Чироқчи туманидаги "Абу Бакр Сиддиқ" ҳамда Китоб туманидаги "Шайх Собир" масжидлари қайта қурилиб, муборак Рамазон ойида масжиднинг янги биноси намозхонларга топширилди.
Шунингдек, намозхонлар учун муносиб ва қулай шароитлар яратиш мақсадида 70 дан ортиқ таҳоратхоналар тўлиқ қайта қурилиб, замонавий талаблар асосида фойдаланишга топширилди.
– Кейинги йилларда вакиллик томонидан имом-хатиблар ва уларнинг ноиблари малакасини ошириш, уларнинг нафақат диний, балки дунёвий, сиёсий-ижтимоий билимларини замон талабларига мослаштириш бўйича қандай тизимли дастурлар ва ўқув семинарлари ташкил этилди?
– Имом-хатиблар ва уларнинг ноиблари малакасини ошириш, уларнинг замон талабларига мос билим ва кўникмаларини шакллантириш Қашқадарё вакиллиги фаолиятининг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Дин ишлари бўйича қўмитаси томонидан ташкил этилаётган малака ошириш курслари, ўқув-семинарлар ва қайта тайёрлаш машғулотларида имом-хатиблар ва уларнинг ноиблари мунтазам иштирок этиб келмоқда. Ҳозирги кунга қадар вилоятдаги 187 нафар имом-хатиб ҳамда 91 нафар имом ноиблар Ўзбекистон Республикаси Дин ишлари бўйича қўмитаси ҳузуридаги Диний-маърифий соҳада малака ошириш ва қайта тайёрлаш институтида ҳамда Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институтида малака ва кўникмаларини оширишди.
Айниқса, имом-хатибларнинг олий диний маълумотга эга бўлишини таъминлаш борасида тизимли ишлар амалга оширилмоқда. 2012 йилда вилоятдаги имом-хатибларнинг атиги 16 нафари олий маълумотга эга бўлган бўлса, сўнгги 14 йил давомида бу кўрсаткич кескин ошиб, бугунги кунда имом-хатибларнинг олий маълумотлилари 90 нафардан ошди. Ҳозир ҳам олий маълумотга эга бўлмаган 20 нафар имом-хатиб Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институтида модул тизими асосида таҳсил олиб, ўз билим ва салоҳиятини оширмоқда. Бу ишлар изчил давом эттирилиб, яқин истиқболда 100 фоиз олий диний маълумотли мутахассислар сифатида шакллантириш мақсад қилинган. Зеро, бугунги кунда имом-хатиблар нафақат диний илм соҳиби, балки кенг дунёқарашга эга, жамият билан самарали мулоқот қила оладиган, замонавий жараёнларни тўғри англайдиган маънавий-маърифий етакчи бўлиши замон талабидир.
– Вилоятдаги Қуръони карим ва тажвид курслари фаолияти ҳақида ҳам айтиб ўтсангиз...
– Қуръони карим ва тажвид курслари фаолияти аҳоли орасида диний билимларни фақат белгиланган тартиб ва малакали мутахассислар орқали олиш маданиятини шакллантиришга хизмат қилмоқда. Бу эса ўз навбатида норасмий диний таълим масканлари фаолиятининг олдини олиш, диний саводхонликни ошириш ва соғлом маърифий муҳитни таъминлашда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Вилоят вакиллиги ҳамда Китоб туманидаги "Хожа Бухорий" ўрта махсус ислом таълим муассасаси қошида фаолият юритаётган Қуръони карим ва тажвид ўқув курслари орқали ҳар йили жами 1560 нафар тингловчи Қуръон тиловати ва тажвид қоидалари бўйича зарур билим ва кўникмаларга эга бўлмоқда. Бу эса аҳоли диний саводхонлигини ошириш, ёш авлодни илмий-маърифий руҳда тарбиялаш йўлида муҳим аҳамият касб этмоқда.
– Аёл-қизлар орасида диний-маърифий ишларни юритадиган отинойилар фаолиятини тартибга солиш, уларнинг диний тушунчаларини ўстириш, хотин-қизлар орасида ёт ғоялар тарқалишининг олдини олиш борасида вакиллик қандай натижаларни кўрсата олди?
– Аёл-қизлар ўртасида диний-маърифий фаолият олиб бораётган отинойиларнинг ишини ягона тизим асосида ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилган. Илгари бу йўналишда муайян тажриба мавжуд бўлган бўлса-да, фаолиятни мувофиқлаштириш, илмий салоҳиятни мунтазам ошириш ва назорат қилиш механизмларини янада такомиллаштириш зарурати бор эди.
Шу мақсадда ҳар бир отинойининг билим даражаси, фаолият йўналиши ва масъулият доираси қайта кўриб чиқилди. Ҳозирги кунда воҳада фаолият юритаётган жами 284 нафар отинойининг малакасини ошириш мақсадида тизимли ўқув-семинарлар, суҳбатлар ва давра йиғинлари йўлга қўйилди. Таҗрибали уламолар ва мутахассислар иштирокида ақида, фиқҳ, тафсир, ҳадис, миллий қадриятлар, оила мустаҳкамлиги ҳамда замонавий ахборот маконида учраётган мафкуравий таҳдидларга қарши маърифий машғулотлар ташкил этилди. Улар фаолияти мониторинг қилиниб, аҳоли билан ишлаш самарадорлиги доимий таҳлил қилиб борилмоқда.
Бугунги кунда бу ишлар ўзининг амалий натижасини бермоқда. Отинойилар маҳаллаларда хотин-қизлар билан манзилли ишлаш, уларнинг мурожаатларини ўрганиш, диний саводхонликни ошириш ва соғлом маънавий-маърифий муҳитни шакллантиришда фаол иштирок этмоқда. Айниқса, эрта никоҳ ва ажримларнинг ҳамда ёт ғоялар ва турли бузғунчи қарашлар улар муносиб ҳисса қўшмоқда.
– Дарвоқе, оилавий ажримлар, ўз жонига қасд қилиш ёки жиноятчилик каби оғир ижтимоий муаммолар энг кўп кузатиладиган маҳаллалар билан ишлашда имомларнинг масъулияти ва ҳисобдорлиги қандай бўлмоқда?
– Вакиллик томонидан имом-хатибларнинг маҳалла фаоллари, хотин-қизлар ва ёшлар билан манзилли ишлаш масъулияти янада кучайтирилган. Айниқса, оилавий ажримларнинг олдини олиш, нотинч оилалар билан ишлаш, ёшларни турли салбий таъсирлардан асраш ва жамиятда соғлом маънавий муҳитни шакллантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ҳар ой туманларда сайёр йиғилишлар ўтказилиб, жойлардаги мавжуд ҳолатлар, долзарб муаммолар ва уларнинг ечимлари муҳокама қилиб борилмоқда. Мазкур йиғилишларда имом-хатибларнинг масъулияти, маҳаллалар билан ҳамкорлиги ва амалга оширилаётган ишларнинг самарадорлиги таҳлил қилинади. Хусусан, ўтган йил якуни бўйича вилоят миқёсида имом-хатиблар томонидан маҳаллаларда мингдан ортиқ оила билан манзилли ишлар олиб борилди. Улар билан ўтказилган суҳбатлар, маънавий-маърифий тадбирлар ва тушунтириш ишлари натижасида бир қатор оилавий низоларнинг олди олиниб, ажрим ёқасига келиб қолган оилаларни яраштиришга эришилди.
Муҳими, имом-хатиблар иши фақат ўтказилган тадбирлар сони билан эмас, балки инсонлар тақдирига ижобий таъсир кўрсата олган амалий натижалари билан баҳоланмоқда. Шунинг учун имомларимиз маҳаллада халқ билан яқин мулоқот қиладиган, оила, жамият барқарорлигини таъминлашга ҳисса қўшадиган маънавий-маърифий раҳнамо сифатида ўз масъулиятини чуқур англаб, фаолият олиб бормоқда.
– Ижтимоий тармоқларда даъват ишларини олиб бориш, nasafziyo.uz сайти ва ижтимоий саҳифаларни юритишда вакиллик қошида махсус медиа гуруҳ ёки замонавий кадрлар жамоаси шакллантирилганми?
– Бугунги ахборот асрида интернет маконидаги диний-маърифий фаолият муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. Шу боис, вакиллик томонидан замонавий ахборот технологияларидан самарали фойдаланиш, ижтимоий тармоқларда аҳоли, айниқса, ёшлар билан мулоқотни кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Бу борада вакилликда замонавий талабларга жавоб берадиган медиа хонаси ташкил этилиб, зарур замонавий техник жиҳозлар билан таъминланди. Шунингдек, диний-маърифий контентларни тайёрлаш, таҳрир қилиш ва кенг жамоатчиликка етказиш йўналишида фаолият олиб борувчи малакали кадрлар жалб қилинган.
Мазкур тизим орқали ўн бир йилдан буён фаолият юритиб келаётган nasafziyo.uz веб-сайти ҳамда ижтимоий тармоқлардаги саҳифалар мунтазам юритилмоқда. Шунингдек, 2017 йилда ташкил этилган Telegram канали бугунги кунда кенг аудиторияга эга бўлиб, аҳолига тезкор ва ишончли диний-маърифий ахборотларни етказишда муҳим ахборот майдонига айланган.
Шунингдек, бугунги кунда вилоятимиздаги ҳар бир масжиднинг Telegram, YouTube, Facebook ва Instagram саҳифалари ҳамда гуруҳлари фаолият юритиб, уларнинг умумий аъзолари сони 310 минг нафардан зиёдни ташкил этади. Жумладан, биргина nasafziyo телеграм каналининг 120 мингдан ортиқ аъзоси бор. Шунингдек, Улар орқали аҳолига долзарб маънавий-маърифий материаллар, диний-маърифий тавсиялар, масжид фаолиятига оид янгиликлар ҳамда эълонлар мунтазам етказиб борилмоқда.
Албатта, рақамли макон доимий равишда янгиланиб бораётгани сабабли бу йўналишдаги ишлар ҳам узлуксиз такомиллаштирилмоқда. Асосий мақсад — замонавий медиа имкониятларидан фойдаланган ҳолда халқимизга, айниқса, ёш авлодга сифатли, ишончли ва таъсирчан диний-маърифий ахборотларни етказиб беришда давомли изланишдамиз.
– Вакилликнинг «Вақф» хайрия жамоат фонди вилоят филиали билан биргаликда кам таъминланган оилалар, етимлар ва ногиронлиги бор шахсларга ёрдам бериш борасидаги фаолияти сўнгги йилларда қанчалик шаффофлашди ва хайрия тадбирлари кўлами воҳа миқёсида қанчалик кенгайди?
– «Вақф» хайрия жамоат фонди вилоят филиали билан ҳамкорликда аҳолига ижтимоий кўмак кўрсатиш, эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш ва хайрли ташаббусларни амалга ошириш фаолиятимизнинг ажралмас қисми ҳисобланади.
Ёрдамга муҳтож оилалар, етимлар, ногиронлиги бўлган шахслар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож фуқароларнинг ҳолати ўрганилиб, уларга зарур кўмаклар ўз вақтида етказиб берилмоқда. Жумладан, Рамазон ойи ва Қурбон ҳайити арафасида давлатимиз раҳбари томонидан ажратилган маблағлар белгиланган тартиб асосида эҳтиёжманд оилалар, етимлар, ногиронлиги бўлган шахслар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож фуқароларга етказиб берилди. Бу хайрли ишлар халқимизга бўлган эътибор ва ғамхўрликнинг яна бир амалий ифодаси бўлди.
Амалга оширилаётган ҳар бир хайрли ташаббус манзиллилик, очиқлик ва адолат тамойиллари асосида ташкил этилиб, воҳамизда хайрия ишларининг кўлами ва самарадорлиги йилдан-йилга ортиб бормоқда. Яқинда кўмакка муҳтож бир оилага уй қуриб беригани ҳам сўзимизнинг бир далилидир.
– Бу заминдан етишиб чиққан улуғ зотларнинг бой илмий мероси, қадамжолари тарихини халқаро ва республика миқёсида тарғиб қилиш борасидаги ишларга ҳам тўхталиб ўтсангиз...
– Бу воҳадан етишиб чиққан Абу Муин ан-Насафий, Абу Бакр ал-Косоний, Абу Ҳафс Насафий, Абу Ҳафс Кеший, Абу Шакур ас-Солимий, Паздавий каби кўплаб алломаларнинг илмий мероси нафақат юртимиз, балки бутун ислом олами маънавий хазинасининг ажралмас қисмидир.
Вакиллик фаолияти давомида ушбу бой илмий-маърифий меросни ўрганиш, тарғиб қилиш ва кенг жамоатчиликка етказишга алоҳида эътибор қаратилди. Хусусан, алломаларимиз ҳаёти ва илмий фаолияти, улар билан боғлиқ тарихий масканлар ва қадамжоларни ўрганиш, уларнинг маънавий аҳамиятини ёритиш борасида илмий-маърифий тадбирлар, давра суҳбатлари ва тарғибот ишлари амалга ошириб келинмоқда.
Аллоҳ таоло дин равнақи, юрт тинчлиги йўлида хизмат қилаётган барча юртдошларимизни икки дунёда мукофотласин!
ЎМИ Матбуот ва медиа бўлими мутахассиси
Абдулатиф АБДУЛЛАЕВ суҳбатлашди.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 