11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
Лочин – лочинсимонлар оиласининг марказий ва энг катта тури бўлиб, йирик йиртқич қушдир.
Лочиннинг илмий номи falco бўлиб, лотинча falx сўзидан олинган, маъноси “ўроқ”дир. Лочин парвоз вақтида қанотлари шакли ўроққа ўхшагани учун шундай аталган.
Лочинларнинг бугунгача фанга 58 тури маълум бўлган. Мазкур турлар бир неча оилаларга ҳам бўлинади. Лочинлар ташқи кўриниши чиройли қушдир.
Улар Антарктидадан ташқари бутун дунё бўйлаб тарқалган. Улар очиқ жойларда, ўрмон ва пасттекисликларда яшайди. Шунингдек, уларни жарлик ва қояларда ҳам учратиш мумкин. Агар одамларнинг хавфи бўлмаса, шаҳарларга яқин жойларда ҳам яшаши мумкин.
Лочин бир-бирига ёрдамлашадиган қуш бўлиб, ҳеч бахиллик қилмайди. Турдошларини ҳимоя қилади. Баъзи давлатлар лочинни ўзларига рамз қилиб олганлар. Лочинлар таълим олиш қобилиятига эга бўлиб, агар устози ундан розилигини сезса, ўзини жуда хурсанд ҳис этади. Лочинлар зулмга, алдовга асло рози бўлмас экан. Урғочилари билан жуда эътиборли ва мулойим муносабатда бўлар экан. Жуфтига рашкчи, болаларига ғамхўр экан.
Овчилик усулига ва ташқи хусусиятларига кўра, барча турдаги зотларни уч гуруҳга бўлиш мумкин: қирғий, жиғолтой ва лочин. Бундан ташқари шунқор, турумтой, ўрмон лочини, кулаётган лочин ва митти лочинлар ҳам бор.
Қирғий – лочинсимонлар оиласининг турларидан бири бўлиб, танасининг юқори қисми тўқ жигарранг бўлади. Эркаги билан урғочиси ўртасида сезиларли даражада фарқ бўлади. Улар асосан қуруқликдаги ҳайвонлар: судралувчилар, ҳашаротлар ва кемирувчилар билан озиқланади.
Қирғийлар Янги Зеландия, Янги Гвинея, Янги Каледония, Мадагаскар, Маврикий ва Сейшал оролларида, Австралия, Америка ва Евроосиёнинг дашт ва чала чўлларида ҳамда Африка мамлакатларида яшайди.
Жиғолтой – қирғийдан каттароқ бўлиб, майда қушлар билан озиқланади.
Жиғолтой Ўрта Ер денгизидаги оролларда, Япония, Индонезия, Курил ороллари, Сахалин ороли, Янги Гвинея, Австралия, Африка мамлакатларидан Тунис, Жазоирда, Атлантика уммони соҳилларида, Арабистон яримороли, Финляндия, Норвегия ва Швеция давлатларида учрайди.
Сапсан лочини дунёдаги энг кенг тарқалган йиртқич қушдир. У ўлжасига катта баландликдан тик ҳужум қилади. Унинг панжалари шу қадар ўткирки, ҳатто йирикроқ ҳайвон бошини танасидан узиб олиши мумкин.
Лочиннинг қорин қисмида горизонтал чизиқлар мавжуд.
Лочинларнинг жуфтлашиш маросимлари парвоз шаклида ўтиб, бунда эркак ва урғочи лочинлар бир-бирининг тирноқларини ушлаб олиб, пастга шўнғишлари ва тахминан 10 метргача тушишлари мумкин. Бундан ташқари эркак лочин урғочисига тумшуғида совға беради.
Бу лочин ўзига хос “устун” каби вертикал қўнишни амалга ошира олади ва узун учли қанотлари билан ажралиб туради.
Сапсанлар кўчманчи бўлиб, умри давомида Африка, Америка, Осиё ва Европага ташриф буюради.
Сапсан лочин ер шари ҳайвонот дунёсининг энг тезкор вакили бўлиб, ов пайтида унинг тезлиги соатига 322 километргача етади. Ўлжа учун тик шўнғишларни амалга оширади.
Лочинлар табиат санитарлари бўлиб, кемирувчиларга қирон келтиради. Улар сайёрамиздаги табиий мувозанатни сақлаш учун жуда муҳимдир. Масалан, бу қушлар кўплаб ўсимликларга зарарли таъсир кўрсатадиган сичқонлар ва бошқа кемирувчиларни овлашади.
Шунингдек улар зарарли қушларнинг сонини, масалан, қарғалар ва қарғасимонларни тартибга солишда хизмат қилади. Қарғаларнинг зарари шундаки, улар бошқа қушларнинг инларини бузиб, тухумларини еб қўйишади.
Кичикроқ турдаги лочинлар эса асалариларга ҳужум қилувчи олтинранг ари еювчисини овлашади.
Шунқорлар – лочинларнинг йирик туридир. Шунқорларнинг урғочиси эркагидан йирикроқ бўлиб, 2 килограммга етади. Эркаги эса ундан икки баробар кичик. Қанотларининг узунлиги 120-135 сантиметр, танасининг ҳажми эса 60 сантиметргача етади.
Шунқор шимолий минтақаларда кенгроқ тарқалган бўлиб, кўпинча уммон бўйларида, тундрада, қоялар бағрида яшайди.
Шунқорлар дунёнинг кўпгина мамлакатларида овчиликда ишлатилади.
Турумтой – лочинлар оиласига мансуб қуш бўлиб, танасининг узунлиги 80 сантиметр, нарининг усти кулранг, қорни сарғиш, модасининг усти қўнғир тусда бўлади. Улар асосан майда қушлар билан, камдан кам ҳолларда кемирувчилар ва ҳашаротлар билан озиқланади.
Ўрмон лочинларининг қорни йўл-йўл чизиқлар билан қопланган бўлиб, уларининг узунлиги 30-38 сантиметр, массаси 150-200 грамм келади.
Улар Марказий ва Жанубий Американинг нам тропик минтақаларида яшаб, дарахтларнинг ковагига, қоя ёриқларига ин қуради.
Кулаётган лочин – лочинларнинг бир тури бўлиб, тана узунлиги 45-50 см, қанот узунлиги 25-30 см, қанотларини ёйганда 79-95 см, оғирлиги 400-650 грамм келади. Боши катта бўлиб, ҳақиқий лочинлар каби тик қўнади. Қанотлари ва орқасининг ранги тўқ жигарранг бўлиб, думи қиррали ва йўлли, кўзи ва бошининг орқа қисмидан қора рангда “ниқоб” ўтган.
Ушбу лочинлар узоқ ритмик қичқиргани учун одамнинг баланд овозда кулишига ўхшайди.
Кулаётган лочин илонлар, баъзан заҳарлилари билан, шунингдек, калтакесаклар билан озиқланади.
Ушбу лочин Амазония ўрмонларида, Мексиканинг жанубидан Уругвай ва Аргентина шимолигача бўлган ҳудудларда истиқомат қилади.
Шимолий Ҳиндистон ва Жануби Шарқий Хитойдан Филиппин, Малай архипелагигача бўлган Жануби Шарқий Осиёнинг тропик ўрмонларида митти лочинлар яшайди.
Дунёдаги энг кичик лочин бу – Маврикий қирғийсидир. Уларнинг сони ўрмонларни кесилиши оқибатида камайиб бормоқда. Бугунги кунда табиатда ушбу ноёб турдаги қирғийларнинг 2 жуфти мавжуд.
Митти лочинлар дунёдаги энг йиртқич қушлар бўлиб, уларнинг ўлчамлари 19 сантиметрдан ошмайди.
Йирик лочинлар ов учун махсус ўргатилади. Овчи лочин ўлжани тутиб, ўлдириб, кейин эгасини кутиб туради.
Ўлжа овлаш, озуқаланиш бўйича лочин сайёрадаги энг ақлли ва моҳир қушдир.
Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, барча қуруқликдаги қушларнинг бешдан бир қисми лочинларнинг ўлжасига айланар экан.
Баъзи мамлакатлар аэропортида самолёт қўнадиган йўлаклардаги турли қушлар галасини ҳайдашда лочинлардан фойдаланилади.
Лочинлар шу қадар тез учишадики, бурунларига кираётган ҳаво уларнинг саломатлигига салбий таъсир этмаслиги учун Аллоҳ таоло уларнинг бурун бўшлиғи олд қисмига суяк найчаларни жойлаштириб қўйган. Бунинг натижасида ҳаво оқими бошқа томонга йўналади.
Баъзи лочинларнинг эркак ва урғочиси ташқи кўринишидан бир-биридан деярли фарқ қилмайди.
Лочинлар ҳам бургутлар каби урғочисини бир марта танлаб, умр бўйи ўша билан яшайди. Лочинлар деярли бошқа қушлар қурган инларда яшамайди.
Ҳар бир лочиннинг ўз ҳудуди бор бўлиб, у ерда оиласи билан яшайди, наслни тарбия қилади.
Лочинларнинг асосий душмани – инсондир. Одамлар дала ва боғларини кемирувчилардан сақлаш учун заҳарли моддалар сепадилар. Ўша кемирувчиларни овлаган лочинларнинг ошқозонига ҳам мазкур заҳарли модда киради. Қадимги рус давлатида лочинлар бошқа давлат раҳбарларига бериладиган қимматбаҳо совға ҳисобланган. Лочин Бирлашган Араб Амирликлари, Қирғизистон ва Исландия гербида тасвирланган.
Лочинлар одамларга ов қилишда ёрдам беради, қўй подаларига яқинлашаётган йиртқичларни қувади, боғ ва далалардаги зараркунанда кемирувчи ва қушларни ҳайдайди.
Аллоҳ таоло жонзотларни яратиб, уларнинг яшаши учун мос шароитни ато этган. Лочинлар ҳавода парвоз қила туриб, ерда кетаётган қуён, сичқон, каламуш кабиларни кўриб, уларга ҳужум қилади. Тахминан ўн қаватли бино баландлигидан ердаги қуённи кўриш учун жуда ўткир кўз соҳиби бўлиш керак. Аллоҳ таоло лочин, бургут каби йиртқич қушларнинг кўриш қобилиятини ана шундай ўткир қилиб қўйган.
Ҳа, азизлар, Роббимиз Меҳрибон ва Ҳакимдир! У ҳар бир нарсани ҳикмат билан яратган ва уларнинг қулай яшаши учун керакли муҳитни ато қилган!
Мақоламизни ушбу оятлар билан якунлаймиз:
قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَا مُوسَى قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى
“У: “Эй Мусо, икковингизнинг Роббингиз ким?” деди. У: “Бизнинг Роббимиз ҳар нарсага ўз яратилишини берган ҳамда уни ҳидоятга солган зотдир”, деди” (Тоҳа сураси, 49-50-оятлар).
Аллоҳ таоло барчамизни тафаккур қилувчилардан ва бунинг натижасида илм-маърифати ошиб, иймонининг нури зиёда бўладиганлардан қилсин! Омин!
Интернет маълумотлари асосида Нозимжон Ҳошимжон тайёрлади
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази номига хорижий давлатлар раҳбарлари, нуфузли халқаро ташкилотлар, илмий муассасалар ҳамда халқаро анжуманлар иштирокчилари томонидан йўлланаётган миннатдорлик ва ҳамкорлик мактублари Марказнинг халқаро майдондаги юксак нуфузи тобора мустаҳкамланиб бораётганидан далолат бермоқда.
Хусусан, Малайзия Қироличаси Ража Зарит София Зоти Олиялари Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази директори Фирдавс Абдухолиқов номига йўллаган миннатдорлик мактубида Ўзбекистонга амалга оширган расмий ташрифи давомида кўрсатилган юксак меҳмондўстлик ва самимий қабул учун чуқур миннатдорлик билдирган. Шунингдек, Қиролича Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига ташриф унда унутилмас таассурот қолдирганини таъкидлаб, Марказ экспозициялари Марказий Осиёнинг бой тарихи, маданий мероси ҳамда Ислом цивилизацияси тараққиётига беқиёс ҳисса қўшган буюк алломаларнинг илмий-маънавий меросини замонавий музей ечимлари орқали кенг ва таъсирчан тарзда намоён этаётганини юқори баҳолаган. Айниқса, Қуръон залидаги маънавий муҳит ва ноёб мерос намуналари унда катта ҳурмат ва ҳайрат туйғуларини уйғотгани қайд этилган.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳамда 2026 йил 7–11 июль кунлари Тошкент, Самарқанд ва Термиз шаҳарларида бўлиб ўтган I Халқаро ислом цивилизацияси форуми юксак халқаро эътирофга сазовор бўлмоқда. Форум якунларидан сўнг нуфузли халқаро ташкилотлар, илмий муассасалар ва жамоат арбоблари томонидан миннатдорлик ҳамда ҳамкорликни ривожлантиришга оид қатор мактублар келиб тушди.
Малайзия Халқаро Ислом университети (International Islamic University Malaysia – IIUM) ҳузуридаги Office of Strategic Institution Transformation раҳбари, профессор Шукрон бин Абд Раҳмон ўз мактубида I Халқаро ислом цивилизацияси форумининг халқаро аҳамиятига алоҳида тўхталган. Унинг қайд этишича, 40 дан ортиқ мамлакатдан олимлар, давлат арбоблари ва халқаро ташкилотлар вакилларини бирлаштирган мазкур анжуман ислом цивилизациясининг тинчлик, бағрикенглик ва маърифат ғояларини тарғиб этиш, давлатлар ўртасидаги илмий мулоқот ва академик ҳамкорликни мустаҳкамлашда муҳим ўрин тутди. Шунингдек, форумнинг юқори савияда ташкил этилгани, иштирокчилар учун яратилган шароитлар ҳамда Ўзбекистоннинг бой илмий ва маънавий мероси халқаро жамоатчиликка муносиб тарзда намоён этилгани эътироф этилди.
Россиянинг “Россия – Ислом дунёси” стратегик қараш гуруҳи томонидан юборилган икки алоҳида мактубда ҳам Форум ва Марказ фаолиятига юксак баҳо берилди. Хусусан, мазкур мактубларда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг очилиши XXI аср ислом оламидаги энг йирик гуманитар ва маданий-маърифий лойиҳалардан бири сифатида баҳоланиб, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ушбу ташаббусни амалга оширишдаги етакчи ўрни ва Марказни илм-фан, тинчлик, маърифат, гуманизм ҳамда бунёдкорлик маскани сифатида шакллантиришга қаратилган саъй-ҳаракатлари алоҳида эътироф этилган.
Шу билан бирга, Марказнинг келгусида дунё олимлари, тадқиқотчилари ва талабалари учун нуфузли илмий-маърифий марказга айланишига ишонч билдирилиб, музейшунослик, тарих, археология, таълим, китобшунослик ва нашриётчилик соҳаларида қўшма илмий ва маданий лойиҳаларни амалга оширишга тайёрлик билдирилган.
Иордания Ҳошимийлар Қироллиги Маданият вазирлиги Бош котиби профессор Нидал Ал-Аҳмад ҳам ўз мактубида I Халқаро ислом цивилизацияси форуми юксак савияда ташкил этилганини таъкидлаб, анжуман Ислом цивилизациясининг инсоният тараққиётига қўшган улкан ҳиссасини халқаро майдонда яна бир бор намоён этганини қайд этган. Шунингдек, турли мамлакатлардан ташриф буюрган олимлар, давлат ва дин арбобларини бир майдонга жамлаган мазкур форум тинчлик, бағрикенглик ва маърифат ғояларини илгари суришга хизмат қилувчи муҳим халқаро мулоқот платформасига айлангани таъкидланган.
Марказнинг халқаро майдондаги фаолиятига билдирилаётган юксак ишончнинг яна бир амалий ифодаси сифатида ICESCO нинг Боку шаҳридаги минтақавий офиси томонидан Марказ раҳбариятига 2026 йил 27–28 июль кунлари бўлиб ўтган Global Foresight Focal Points Initiative халқаро тадбирида иштирок этиш учун расмий таклифнома юборилди. Таклифда ICESCOга аъзо давлатларда стратегик прогнозлаш, давлат бошқарувида инновацион ёндашувларни жорий этиш ва келажакни режалаштириш соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилгани қайд этилган.
Хорижий давлатлар раҳбарлари, нуфузли олимлар ва халқаро ташкилотлар томонидан билдирилган мазкур эътирофлар Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг қисқа вақт ичида халқаро илмий-маърифий ҳамкорликнинг муҳим платформаларидан бирига айланганини яна бир бор тасдиқлайди. Бу эса Марказ томонидан ислом цивилизациясининг бой илмий ва маданий меросини ўрганиш, асраб-авайлаш ва жаҳон ҳамжамиятига кенг тарғиб этиш борасида амалга оширилаётган ишлар халқаро даражада юксак баҳоланаётганининг ёрқин ифодасидир.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 