15 Ноябр, 2026, 5 Жумадул сони, 1448
15 Ноябр, 2026, 5 Жумадул сони, 1448
Танловга!
Бандаларига рўза тутишни фарз қилган Аллоҳ таолога ҳамду санолар, Рўза амалларини гўзал тарзда адо қилишда йўлбошчи бўлган Саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва саломлар бўлсин.
Албатта, Рамазон исломий ойлар ичида фазилатларга бой ва баракали ойлардан ҳисобланади. Бу ойда ҳидоят қўлланмаси бўлган Қуръони Каримнинг нозил бўлиши ҳам, бу ойнинг энг афзал ой эканига далолат қилади. Шунингдек, бу ойнинг фазилати ва баркаси борасида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан жуда кўплаб ҳадиси-шарифлар ривоят қилинган.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Рамазон ойи келиши билан жаннат эшиклари очилиб, дўзах эшиклари ёпилади ва шайтонлар кишанланади» - дедилар. Муттафақун аълайҳ.
Ҳақиқатда, Рамазон ойининг фазилатлари ва баракотлари жуда ҳам кўп. Бу борада жуда кўп мавиъзаларда эшитиб, кўплаб мақолалар орқали хабардор бўлганмиз. Лекин, бугун эътиборимизни бошқа томонга қаратамиз. Яъни, бу ойнинг фазилатлари кўп бўлиш билан бирга, тарихда бу улуғ кунда жуда кўплаб муҳим тарихий воқеалар бўлиб ўтган. Қуйида уларни бирма- бир санаб ўтамиз.
Рамазоннинг биринчи куни:
1) 2-ҳижрий йил Душанба. Мусулмонлар биринчи марта рамазон рўзасини тутдилар.
2) Иброҳим алайҳиссаломга илоҳий саҳифалар туша бошлаган.
3) Ҳижрий 73-йил. Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
4) Ҳижрий 91- йил. Андалусни фатҳ қилиш бошланган.
5) Ҳижрий 472- йил. Абу Али ибн Сино вафот этди.
Рамазоннинг иккинчи куни:
1) Ҳижрий 65-йил. Абдумалик ибн Марвон Умавий халифа этиб тайинланди.
Рамазоннинг учинчи куни:
1) Ҳижрий 11- йил. Фотимаи Заҳро розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
2) Ҳижрий 37- йил. Таҳким воқеаси бўлиб ўтди.
Рамазоннинг тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 1- йил. Ҳамза розияллоҳу анҳу биринчи сарияга чиқдилар.
2) Ҳижрий 666 - йил. Антокия Славянлардан қайтариб олинди.
Рамазоннинг олтинчи куни:
1) Мусо алайҳиссаломга Таврот саҳифалари туша бошлади.
2) Ҳижрий 63- йил. Мусулмонлар Синд шаҳрини фатҳ қилдилар.
Рамазоннинг еттинчи куни:
1) Ҳижрий 361- йил. Ал-Азҳар университети очилди.
Рамазоннинг саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 273- йил. Ибн Можа роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
2) Ҳижрий 455- йил. Алп Арслон Салжуқийлар волийси этиб тайинланди.
Рамазоннинг ўнинчи куни:
1) Пайғамбарликнинг 10-йили, ҳижратдан 3 йил аввал. Хадийжа розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 485-йил. Низомул мулк Абул Ҳасан Алий ибн Ишоқ ўлдирилди.
Рамазоннинг ўн биринчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Зайнаб бинти Хузайма розияллоҳу анҳога уйландилар.
2) Ҳижрий 9-йил. Сақиф қабиласи элчилари Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида бўлди.
3) Ҳижрий 95- йил. Саиъд ибн Жубайр вафот этдилар.
4) Ҳижрий 624- йил. Чингизхон вафот этган.
5) Ҳижрий 922- йил. Султон Салим Дамашқни фатҳ қилди.
Рамазоннинг ўн иккинчи куни:
1) Ҳижрий 597- йил. Ибн Жавзий роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн учинчи куни:
1) Ҳижрий 15-йил. Умар розияллоҳу анҳу Шомни эгалладилар
2) Ҳижрий 40- йил. Абу Лубоба розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 132-йил. Аббосийлар Умавийлар пойтахти Дамашққа ҳужум қилишди.
2) Ҳижрий 612- йил. Ибн Атоуллоҳ Сакандарий таваллуд топдилар.
Рамазоннинг ўн бешинчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Ҳасан ибн Алий розияллоҳу анҳу дунёга келдилар.
2) Ҳижрий 37-йил. Муҳаммад ибн Абу Бакр розияллоҳу анҳу Мисрга волий этиб тайинландилар.
3) Ҳижрий 383- йил. Абу Бакр Хоразмий вафот этдилар.
4) Ҳижрий 543- йил. Фаҳриддин ар-Розий дунёга келдилар.
Рамазоннинг ўн еттинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Катта Бадр ғазоти бўлиб ўтди.
2) Ҳижрий 2-йил. Руқайя (розияллоҳу анҳо) бинти Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этдилар.
3) Ҳижрий 85-йил. Мўминлар онаси Ойиша розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
4) Ҳижрий 124- йил. Муҳаммад ибн Муслим аз-Зуҳрий вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 21- йил. Холид ибн Валид вафот этдилар.
2) Ҳижрий 560- йил. Муҳйиддин ибн Арабий дунёга келди.
Рамазоннинг йигирманчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил Макка фатҳ қилинди.
2) Ҳижрий 652- йил. Сайфуддин Қутуз дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма биринчи куни:
1) Ҳижрий 40- йил. Алий ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 95- йил. Ҳажжож ибн Юсуф ас-Сақофий дунёга келди.
3) Ҳижрий 1353- йил. Форс юрти Эрон давлати деб ўзгартирилди.
Рамазоннинг йигирма учинчи куни:
1) Ҳижрий 9-йил Мусулмонлар «Лот» номли бутни бузиб ташлашди.
2) Ҳижрий 26- йил. Язид ибн Муовия туғилди.
Рамазоннинг йигирма тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 20- йил. Амр ибн Ос масжидини қуриш бошланди.
Рамазоннинг йигирма бешинчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил. Холид ибн Валид розияллоҳу анҳу «Уззо» номли ибодатхонани бузиб ташладилар.
2) Ҳижрий 129-йил. Абу Муслим Хуросоний Умавийларга қарши қўзғолон бошлади.
3) Ҳижрий 544- йил. Фахруддин ар-Розий таваллуд топдилар.
4) Ҳижрий 658- йил. «Айни жолут» жанги бўлиб ўтди.
Рамазоннинг йигирма олтинчи куни:
1) Ҳижрий 762- йил. Бадруддин Айний роҳимаҳуллоҳ дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма еттинчи куни:
1) Ҳижрий 927- йил. Белград фатҳ этилди.
Рамазоннинг йигирма саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Закот фарз бўлди.
Рамазоннинг йигирма тўққизинчи куни:
1) Ҳижрий 1425- йил. Ёсир Арафот вафот этди.
Рамазоннинг ўттизинчи куни:
1) Ҳижрий 256- йил. Имом Бухорий вафот этдилар.
2) Ҳижрий 384- йил. Имом ибн Ҳазм дунёга келдилар.
Тошкент Ислом институти талабаси
Муҳаммад Али Муҳйиддин.
XX асрнинг иккинчи ярми ва мустақилликнинг дастлабки йиллари Ўзбекистон диний ҳаёти тарихида мураккаб жараёнлар даври бўлди. Совет тизими шароитида расмий диний муассасалар чекланган имкониятлар доирасида фаолият юритган бўлса, мустақиллик арафаси ва ундан кейин жамиятда диний билим, тарихий хотира ва миллий-маънавий меросга қизиқишнинг янги босқичи кузатилди. Бу жараёнларни фақат сиёсий қарорлар ёки муассасалар тарихи билан эмас, балки диний таълим, илмий мерос ва халқаро алоқаларни боғлаган шахслар фаолияти орқали ҳам ўрганиш зарур[1].
Шамсиддинхон Зиёвуддинхон ўғли Бобохонов ана шундай кўп қиррали тарихий шахслардан бири эди. У 1937 йилда Тошкентда туғилган, араб филологияси бўйича илмий тадқиқот олиб борган, 1975–1982 йилларда Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти ректори, 1982–1989 йилларда эса Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси, муфтий бўлиб хизмат қилган. Кейинчалик шарқшунослик ва дипломатия соҳасида фаолият олиб боргани унинг биографиясига алоҳида мазмун беради[2].
Мақолада Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсий биографиясини баён этиш билан чекланмай, унинг диний таълим тизими, китоблар таржимаси ва нашри, мусулмонлар ўртасидаги халқаро мулоқот ҳамда мустақил Ўзбекистоннинг ташқи алоқалари тарихида тутган ўрни манбалар асосида ёритилади.
Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсияти диний уламолар ва маърифат аҳлига мансуб оилавий муҳитда шаклланди. Унинг отаси Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасини узоқ йиллар бошқарган[3].
1959 йилда Тошкент чет тиллар институтининг инглиз тили факультетини тамомлагани унинг таълим йўлидаги илк қадами бўлди. 1962–1966 йилларда Қоҳирадаги ал-Азҳар университетида араб тили филологиясини ўрганди. Бу тажриба маҳаллий диний-маърифий анъанани халқаро исломий таълим муҳити билан қиёслаш, араб тилидаги манбаларни асл матнда ўқиш ва уларнинг илмий мазмунини тушуниш имконини берди. Шундай таълим йўли диний билим билан филологик усулларни уйғунлаштирган мутахассисни шакллантирди.
1973 йилда Москвада «Араб тилида иккиланган сонлар категорияси» мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилгани унинг арабшунослик соҳасидаги илмий тайёргарлигини кўрсатади. Бу тадқиқот диний арбобнинг фаолияти фақат масжид ёки раҳбарлик билан чекланмаганини тасдиқловчи далиллардан биридир. Араб тили грамматикасига оид ихтисослашган иш тилшунослик методологиясини эгаллаш, манбалар билан мунтазам ишлаш ва илмий хулосаларни далиллаш кўникмасини талаб этар эди[4].
Чет тиллар институтидаги тайёргарлик дипломатик мулоқот учун, ал-Азҳардаги таҳсил диний-илмий мерос билан ишлаш учун, илмий тадқиқот эса таълим муассасасини бошқариш ва китоблар ёзиш учун муҳим асос бўлган, деб хулоса қилиш мумкин.
Тошкент ислом институтининг тарихи Ўзбекистонда олий диний кадрлар тайёрлаш масаласи билан чамбарчас боғлиқ. Муассаса 1971 йилда фаолиятини бошлаганида унинг олдига диний ва замонавий билимларни эгаллаган, Қуръон ва ислом илмларини ўзлаштирган мутахассисларни тайёрлаш вазифаси қўйилган эди. Совет даврида мазкур даргоҳ нафақат Ўзбекистон, балки минтақадаги диний бошқармалар учун кадрлар тайёрлашда муҳим ўрин тутган.[5]
Шамсиддинхон Бобохонов 1974 йилда институтда проректор бўлиб иш бошлади, 1975 йилдан ректорлик вазифасини бажарди ва 1982 йилгача муассасага раҳбарлик қилди. Бу даврда институтдаги таълимнинг устувор йўналишлари диний фанлар, араб тили, Қуръон ва ҳадис илмлари билан бир қаторда ижтимоий-гуманитар фанларни ўрганиш эҳтиёжини ҳам қамраб олган. Ректорликни фақат маъмурий вазифа сифатида эмас, балки диний билимларни келгуси авлодга узатиш, устозлар ва талабалар учун илмий муҳитни сақлаш масъулияти сифатида баҳолаш мумкин.
Диний таълим муассасаси тарихини ўрганган тадқиқотлар мустақилликнинг илк йилларида кадрлар, адабиётлар, моддий-техник шароит ва ўқув жараёнини тартибга солиш билан боғлиқ муаммолар бўлганини кўрсатади. Бу маълумотлар совет давридаги олий диний таълимни кейинги даврдан фарқли институционал шароитда таҳлил қилиш зарурлигини англатади. Шундай экан, Ш.Бобохоновнинг ректорлик тажрибаси кейинчалик диний таълим меросини баҳолашда муҳим тарихий босқич ҳисобланади[6].
Шамсиддинхон Бобохонов фаолиятининг навбатдаги муҳим йўналишларидан бири диний-илмий адабиётларни ўрганиш ва таржима қилиш бўлди. Унинг «ал-Адаб ал-муфрад» таржимаси, «Минг бир фатво» ва «Сўнмас зиё» каби асарлари мавжуд. Шунингдек, унинг муаллифлиги ёки иштироки билан Қуръони каримнинг 30-пораси маъноларини ўзбекча баёни, Имом Бухорийнинг «Ахлоқ дурдоналари» асарини таржима қилиш, ҳадис ровийлари ва нақшбандия тариқатига оид қўлёзмалар бўйича қилинган ишлари ҳам бор[7].
«Сўнмас зиё» ва «Минг бир фатво» каби китоблар унинг фаолиятида маънавий меросни жамоатчиликка етказиш ҳамда амалий диний саволларга жавоб бериш йўналишларини юртимизда бошлаб берганини кўрсатади[8].
Унинг таҳририят ва нашриёт ишига эътибор қаратгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. «Совет Шарқи мусулмонлари» таҳририяти учун «Ҳазрати Имом» мажмуасида янги бино барпо эттирди. Диний матбуот, кутубхона ва нашр инфратузилмаси диний билимни сақлаш ва тарқатишнинг муҳим шартларидан эди. Демак, унинг мероси шахсий китоблар билан чекланмай, диний билимни жамоатчиликка етказувчи муассасалар ташкил қилиш билан ҳам боғлиқ. Ҳозирда мазкур нашриёт Шамсиддинхон Бобохонов номи билан аталади.
1982 йилда отаси Зиёвуддинхон Бобохон вафотидан сўнг Шамсиддинхон Бобохонов Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси ва муфтий этиб сайланди. Унинг муфтийлик йиллари 1982–1989 йилларни қамраб олади. Бу лавозим минтақа мусулмонлари диний ҳаётига оид масалаларни мувофиқлаштириш, диний таълим ва нашр ишларини қўллаб-қувватлаш, шунингдек, хориждаги мусулмон ташкилотлари билан алоқаларни олиб боришни тақозо этар эди[9].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг Боку, Москва ва Тошкентда ўтказилган халқаро анжуманларга ташаббускорлик қилгани, динлараро анжуманлар ташкилий қўмиталарида ишлагани ва халқаро алоқаларни мустаҳкамлашга ҳисса қўшгани манбаларда қайд этилган. 1985 йилда Қозонда Қуръони каримни нашр этиш бўйича ташкил этилган кенгашга раҳбарлик қилгани ҳам унинг диний нашрлар билан халқаро миқёсда шуғулланганини англатади. Бу маълумотлар унга фақат маҳаллий диний раҳбар эмас, минтақавий ва халқаро мулоқот иштирокчиси сифатида қараш имконини беради.
Совет даврида диний бошқармаларнинг халқаро алоқалари бир вақтнинг ўзида диний, маданий ва расмий дипломатик хусусиятларга эга бўлган. Шу сабабли бундай алоқаларни фақат эркин диний ҳамкорлик сифатида эмас, даврнинг сиёсий-институционал чегараларини ҳисобга олган ҳолда таҳлил этиш зарур. Шамсиддинхон Бобохоновнинг тил билими, араб дунёсидаги таҳсили ва халқаро ташкилотлар тажрибаси шу муҳитда амалий аҳамият касб этган бўлиши табиий.
1991 йилда Ўзбекистон мустақил давлатга айланиши билан дин ва давлат муносабатларининг ҳуқуқий асослари қайта шакллана бошлади. 1991 йил 14 июнда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонун қабул қилинди, 1992 йилги Конституцияда виждон эркинлиги конституциявий кафолат сифатида мустаҳкамланди. 1998 йилда қонун янги таҳрирда қабул қилиниши диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солишда навбатдаги босқич бўлди[10].
Мустақилликнинг дастлабки йилларида диний таълим муассасаларини ҳуқуқий рўйхатдан ўтказиш, кадрлар тайёрлаш, ўқув дастурлари ва диний адабиётлар билан таъминлаш масалалари долзарб бўлган. Илмий тадқиқотларда 1991–1998 йиллар диний таълим муассасалари тарихининг алоҳида босқичи сифатида тавсифланади; бу даврда муассасалар сони ва фаолияти кенгайган бўлса-да, моддий таъминот, ўқув адабиётлари ва ташкилий талабларга оид муаммолар ҳам мавжуд бўлгани қайд этилади[11].
Шамсиддинхон Бобохонов 1989–1994 йилларда Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида катта илмий ходим бўлиб ишлади. Бу босқич унинг диний бошқарувдан манбашунослик ва шарқшуносликка ўтишини кўрсатади. 1994 йилдан дипломатик соҳадаги фаолияти бошланиб, у Миср, Саудия Арабистони ва бошқа араб мамлакатларида Ўзбекистоннинг элчиси бўлиб хизмат қилди.
Унинг дипломатик вазифаси диний етакчиликдан фарқ қилар эди: бу йўналишда у Ўзбекистон давлатининг расмий вакили сифатида сиёсий, иқтисодий ва маданий муносабатларни ривожлантиришга хизмат қилган. Бироқ унинг араб тилини билиши, ал-Азҳарда таҳсил олгани, ислом институтлари ва хорижий мусулмон ташкилотлари билан алоқалар тажрибаси янги вазифада фойдали салоҳият бўлганини англаш мумкин. Шу маънода, Бобохонов мисолида диний-маърифий билим ва халқаро давлат хизмати ўртасидаги боғлиқлик кўринади[12].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг фаолиятини уч ўзаро боғлиқ йўналишда кўриб чиқиш мумкин. Биринчиси – олий диний таълимни бошқариш: 1975–1982 йилларда Тошкент ислом институти ректори сифатида у диний кадрлар тайёрлаш муассасаси тарихида муайян босқични ташкил этди. Иккинчиси – илмий-маърифий мерос: араб филологияси бўйича илмий тайёргарлиги, таржима ва диний адабиётлар нашридаги иштироки диний билимларни ўзбек тилида ўқувчига етказиш жараёни билан боғлиқ. Учинчиси – халқаро алоқалар: муфтийлик йилларидаги диний мулоқот тажрибаси кейинчалик давлат дипломатиясида хизмат қилгани билан давом этди.
Шамсиддинхон Бобохонов тарихини ўрганишнинг аҳамияти фақат бир шахс биографиясини эслаш билан чекланмайди. Унинг ҳаёт йўли диний таълим, арабшунослик, расмий диний бошқарув, мустақиллик давридаги институционал ўзгаришлар ва Ўзбекистоннинг ташқи алоқаларини бир-бирига боғлаб таҳлил қилишга имкон беради.
Пўлатхон Каттаев,
Тошкент ислом институти ҳадис ва ислом тарихи фанлари
кафедраси катта ўқитувчиси
[1] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology
[2] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[3] Юксак маданият ва маърифат соҳиби // URL: https://heritage.cisc.uz/cryl/site/inner?id=123
[4] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[5] “Бугун — Тошкент ислом институти ташкил топган кун” // URL: https://old.muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/33883-bugun-toshkent-islom-instituti-tashkil-topgan-kun
[6] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[7] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[8] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[9] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[10] Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 14 июндаги 289-XII-сон Қонуни: «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида». LexUZ. URL: https://lex.uz/uz/acts/65025
[11] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[12] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа