1) “Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши сўз айтсин ёки жим турсин”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
2) “Ҳасаддан четланинглар. Чунки олов ўтин ёки ўт-хашакларни еганидек, ҳасад ҳам яхши амалларни еб қўяди”. (Абу Довуд)
* * *
3) “Биродарингга мусибат етганда хурсанд бўлма! Бордию хурсанд бўлсанг, Аллоҳ унга раҳм қилиб мусибатдан халос этиб, ўзингни мусибатга солиб қўяди”. (Имом Термизий)
* * *
4)“Қачон уч киши бўлса, учинчиларини қолдириб иккиси пичирлаб махфий гаплашмасин”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
5)“Чап қўлларингиз билан таом еманглар. Чунки шайтон чап қўли билан овқатланади ва ичимлик ичади”. (Имом Муслим)
* * *
6) “Туяга ўхшаб бир хўпламда ичманглар. Лекин икки ва уч хўплам қилиб ичинглар. Ичаётганда: “Бисмиллаҳ”, денглар. Ичиб бўлиб: “Алҳамдулиллаҳ”, деб айтинглар”. (Имом Термизий)
* * *
7) “Ипак кийманглар. Кимки уни дунё ҳаётида кийса, охиратда кия олмайди”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
8) “Сизлардан бирортангиз зинҳор бир кишини ўрнидан турғизиб, унинг жойига ўтирмасин. Лекин кенгайтириб жой беринглар”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
9) “Бирортангиз узоқ (вақт уйда) бўлмаса, аҳлининг олдига кечаси келмасин”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
10) “Ихтилоф қилманглар. Яна қалбларингиз ихтилофли бўлиб қолмасин”. (Абу Довуд)
* * *
11.12)“Баъзиларингиз баъзиларингиз савдоси устига савдо қилмасин. Биродари совчи бўлган аёлга совчи юбормасин. Лекин ўзи изн берса, унда жоиз”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
13) “Бирортангиз биродарига қурол ўқталмасин. Зеро, у билмайдики, шайтон (қуролни) унинг қўлидан чиқариб юборса, дўзахнинг бир чуқурига тушиши мумкин”. (Муттафақун алайҳ)
* * *
14.15) “Икки лаънатга сабаб бўлувчидан сақланинглар”, дедилар. Одамлар: “Эй Аллоҳнинг росули, икки лаънатга сабаб бўлувчи нима?”, дедилар. У зот: “Одамларнинг йўлига ва соя жойга хало қилган”, дедилар. (Имом Муслим)
* * *
16.17) “Қабрларга (қараб) намоз ўқиманглар ва унинг устида ўтирманглар”. (Имом Муслим)
* * *
18) “Хўрозни сўкманглар. Чунки у (таҳажжуд ва бомдод) намозига уйғотади”. (Абу Довуд)
* * *
19) “Кимга райҳон тортиқ этилса, рад қилмасин. Чунки унинг вазни енгил ва ҳиди хушбўйдир”. (Имом Муслим)
* * *
20.21.22) “Зулмдан четланинглар. Чунки зулм қиёмат кунида зулумат бўлади. Ва яна бахиллик ва хасисликдан сақланинглар. Чунки хасислик сизлардан аввалги умматларни ҳалок қилди ва қон тўкишларига ҳамда ҳаром нарсаларни ҳалол қилиб олишларига сабаб бўлган эди”. (Имом Муслим)
* * *
23) “Бирортангиз соҳибининг нарсасини ўйин қилиб ёки жиддийлик билан олиб қўймасин. Агар ҳассасини олиб қўйса ҳам дархол қайтариб берсин”. (Имом Бухорий)
* * *
24) “Кулгини кўпайтирманглар, чунки кўп кулги қалбни ўлдиради”. (Имом Бухорий)
* * *
25.26) “Бирингиз ҳожатини сўраса, енгил нарса сўрасин. Барибир унга тақдир қилинган нарса бўлади. Бирингиз соҳибига бориб, уни ҳадеб мақтайвермасин. Тағин унинг белини синдирмасин”. (Имом Бухорий)
* * *
27) “Кўпи маст қиладиган ичимликнинг озидан ҳам сизларни қайтараман”. (Имом Насоъий)
* * *
28.29) “Аёл ёнида маҳрами бўлмаса сафарга чиқмасин ва ёнида маҳрам бўлмаган аёл олдига номаҳрам кирмасин”. (Имом Бухорий)
* * *
30.31.32.33) “Сен биродаринг билан жанжаллашма ва у билан ҳазиллама ва у билан талашма. Унга бир ваъда бера туриб, сўнг хилоф қилма”. (Имом Бухорий)
* * *
34.35.36.37.38.39) “Бадгумонликдан ҳазир бўлинг, чунки бадгумонлик гапларнинг энг ёлғонидир. Бир-бирингизни авраманг. Бир-бирингизга ҳасад қилманг. Бир-бирингизни ёмин кўрманг. Бир-бирингиз билан рақобатлашманг. Бир-бирингизга қарши тадбир қилманг. Эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар!” (Имом Бухорий)
* * *
40) “Аллоҳнинг зикридан бошқа сўзларни кўпайтирманглар. Чунки, Аллоҳ таолонинг зикридан бошқа сўзлар бағритош қилиб қўяди. Аллоҳдан инсонларнинг энг узоғи бағритошларидир”. (Имом Термизий)
Олмазор туманидаги “Мевазор” масжиди имом-ноиби: Исломов Ёрбек
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Имом Ғаззолий “Иҳё” китобида асли таваккул бўлган тавҳиднинг ҳақиқатини бундай баён қиладилар: “Билгинки, албатта таваккул қилиш иймон бобидандир. Барча иймон боблари илм, ҳол ва амалдан иборатдир. Шунингдек, таваккул ҳам илм, ҳол ва амалдан иборатдир. Илм бу, асоси ва моҳияти, амал эса, мевасидир, ҳол эса таваккул қилишдир.
Келинг асос бўлган ҳамда тил жиҳатидан иймон деб номланган илмни баён қилиш билан бошласак. Чунки иймон тасдиқлашдир. Қалб билан тасдиқ қилинган ҳар бир нарса илмдир. Агар тасдиқ кучли бўлса чинакам ишонч деб номланади. Ишонч эшиклари эса жуда ҳам кўпдир. Биз эса, бу жойда ўша ишонч эшикларидан таваккулгагина эҳтиёжимиз бор. У, сенинг “Шериги бўлмаган ёлғиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ”, деган қавлингдаги ифода тавҳиддир, “Барча мулк уникидир”, деган қавлингдаги ифода Аллоҳнинг қудратига ишончингдир ҳамда “Барча ҳамд у учун”, деган қавлинг Аллоҳнинг сахий ва ҳикматли зот эканига иймон келтирганингга далолат қилади.
Кимда ким, “Лаа илааҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу лаа шарийка лаҳу, лаҳул мулку валаҳул ҳамду ваҳува аъла кулли шайин қодийр”, деса ундаги таваккулнинг асоси бўлган иймон мукаммал бўлади. Мен назарда тутган нарса, бу қавлнинг маъносини инсоннинг қалби лозим тутиши, васф қилиши ҳамда унинг устида ғолиб бўлишидир. Аммо, асос бўлган тавҳид ҳақида сўз жуда ҳам узундир .
Сўнг Ғаззолий илм ҳақидаги сўзда узоқ фикр юритиб таваккулнинг исми бўлган “Ҳол” ни шарҳлашга ўтадилар. “Ҳақиқий таваккул қилиш ҳолдан иборатдир. Илм унинг асоси ва амал эса унинг мевасидир”, дедилар.
Таваккулнинг чегарасини баён қилишда чуқур кетувчилар кўп шартларни қўйганларидан, уларнинг таъбирлари ҳам турлича бўлди. Уларнинг ҳар бири ўзидан келиб чиққан ҳолда гапирди ва унинг чегараси ҳақида хабар берди. Уни нақл қилишда ва у ҳақида кўп гапиришда фойда йўқ.
Биз эса, ундан ёпинчиқни очамиз ва айтамизки: Таваккул: “Ваколат”дан ҳосил бўлгандир. Мисол учун, унинг барча иши унгадир, дейилса. Уни унга вакил қилибди ва у ишда унга суянибди деган маъно чиқади. Бирор бир ишда амрни унга топширилувчини ҳамда суянилувчини “вакил”деб, номланади. Ваколатни топширувчини унга таваккул қилувчи ва унга ишонувчи деб номланади. Чунки у ишда ваколатни топширувчининг нафси хотиржам бўлди, унга ишонди ва у ишда хатога йўл қўйишлигига шубҳа қилмади ҳамда у ишда уни ожиз ва қодир эмас деб, эътиқод қилмади. Бас таваккул қалбни ёлғиз вакилга суянтиришдан иборатдир .
Шу билан бирга, албатта таваккул – барча иймон ва руҳий ўсиш мақомотларининг боблари каби уч бўлакни ўз ичига олади: маърифий идрокий, виждоний атифий (ҳол ҳақида таъбир қилади) ва иродий сулукий (амал ҳақида таъбир қилади).
Юсуф Қаразовий раҳимаҳуллоҳнинг
"Таваккул" китобидан Яҳё домла АБДУРАҲМОНОВ таржимаси