Савоб
Хонамга бир йигит кириб келди. Нимадандир жуда хижолат, ийманибгина:
– Сиздан бир нарсани сўрасам майлими? Хотиним билан бир иш қилмоқдамизки, кўнглимизда хотиржамлик йўқ! Бу қилаётган ишимиз учун Аллоҳ жазоламасмикан, шундан ташвишдамиз, – деди ерга қараб. Хаёлимга бу инсон катта бир гуноҳга қўл урдимикан, шу даражада хижолат чекмоқда, деган фикр келди.
– Қандай иш эканки, сизларни бунчалик ташвишга солибди? – дедим.
– Мен кўп қаватли уйда яшайман. Қўшним кекса рус кампир, фарзандлари Россияга кетиб қолишган, ҳеч ҳолидан хабар олишмайди. Шу кампир бетоб, фарзандларига оналари касаллиги тўғрисида бир неча бор хабар жўнатдим, улар келишмади. Хотиним иккаламиз кампирга овқат берамиз, уйини тозалаймиз, хотиним кирларини ювади. Бу кампир бошқа диндан бўлса, унга хизмат қилаётганимиз тўғрими, шуни билмоқчи эдим, – деб гапини якунлади.
– Бу хизматни уй-жойига эга чиқиш ёки бирор дунёвий нарса илинжида қилмоқдасизларми? – дедим.
– Худо асрасин! Уйимиз ўзимизга етарли, унинг уйига ҳеч эҳтиёжимиз йўқ. Қолаверса, бу ёрдамни астойдил, кампирнинг қийинчиликларини енгиллатиш учун қиляпмиз, тама учун қилмаяпмиз, шу ишимиз тўғрими ёки йўқми? Ғайридинга хизмат қилиб, гуноҳ қилмаяпмизми? – деб саволини яна қайтарди.
– Бечора, ғариб, касал, кекса кампирнинг фарзандлари туққан онасига хизмат қилишдан қочишса, сиздек етти ёт бегоналар, улуғ савоб ишга қўл уриб, гуноҳ иш қилмаяпмизми, дейишингизнинг ўзи улкан савоб. Сизлар энг олижаноб, ҳақиқий одамийлик бурчингизни адо қиляпсизлар, бунинг учун эса мукофот ва ажр бор, деб қўшни ва бошқа диндагиларга яхшилик қилиш, ёрдам бериш тўғрисидаги ҳадислардан тушунтирдим.
Йигит: “Худога шукр!” деб қилаётган савоб ишларидан мамнун бўлиб, ташаккур айтиб кетди.
Азиз қардошларим! Бизнинг халқимиз мана шундай ажойиб халқ. Иккинчи жаҳон урушида ота-боболаримиз миллионлаб етимлар, уй-жойидан жудо бўлган турли миллат халқларига ёрдам берган. Уларнинг ичида рус, немис, япон, корейс, месхети турк, татар, доғистонлик, чеченлар ва бошқа кўплаб миллатлар бўлган. Бизнинг оталаримиз уларга ўзлари еб турган бир бўлак нонини ярмини беришган. Уларнинг бошини силашган. Биз авлодлар ҳам уларнинг гўзал амалларини давом эттираётганимизга юқоридаги ҳикоямиз яққол далилдур.
“Қасамини бузган қиз” китобидан
XIII асрда болалар ҳуқуқи қандай ҳимояланган?
Август ойида Тошкент ва Самарқанд шаҳарларида ташкил этилган Медиафорум доирасида тарих фанлари доктори Муслим Атаев томонидан XIII асрда Мовароуннаҳрда яратилган болалар ҳуқуқига оид ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба — Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари ҳақида муҳим маълумотлар тақдим этилди, хабар бермоқда iccu.uz.
Тарихий Мовароуннаҳр нафақат илм-фан ва маданият, балки ҳуқуқшунослик соҳасида ҳам улкан илмий мерос қолдирган замин ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, XIII асрда Уструшанада (ҳозирги Жиззах ҳудуди) яшаб ижод қилган буюк фақиҳ Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд Уструшанийнинг илмий мероси алоҳида аҳамиятга эга. Унинг 625/1228 йил 28 июлда ёзиб тугатилган «Жомиъ аҳком ас-сиғор» асари болалар ҳуқуқига бағишланган ноёб ҳуқуқий-фиқҳий манба сифатида эътироф этилади.
Асарда:
➖болаларга оид 1280 та фатво 45 та масала доирасида тизимлаштирилган;
➖бола ҳуқуқлари биринчи бор кенг қамровда ҳуқуқий жиҳатдан таснифланган;
➖болалар ёши она қорнидаги ҳолат, гўдаклик, балоғат ва ўсмирлик даврларига ажратилган;
➖болаларнинг шахсий, оилавий, ижтимоий, иқтисодий, фуқаролик, мулкий, меҳнат ва мерос ҳуқуқлари таҳлил қилинган;
➖ҳуқуқий масалалар билан бир қаторда ижтимоий-маънавий ечимлар, ахлоқ-одоб меъёрлари ҳамда миллий ва диний урф-одатларнинг уйғунлиги ёритилган.
Қизиғи шундаки, Ғарб дунёсида бола ҳуқуқларининг ҳуқуқий жиҳатдан шаклланиши асосан XIX–XX асрларга тўғри келади. Жумладан, 1804 йилги Франция Фуқаролик кодексида 2281 та моддадан атиги 5 таси болалар ҳуқуқларига дахлдор бўлган. 1908 йилда АҚШда ювенал ҳуқуқ тизимига асос солинган бўлса, 1924 йилда Миллатлар Лигаси томонидан Бола ҳуқуқлари Женева декларацияси қабул қилинган. 1959 йилда БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги декларацияси, 1989 йилда эса Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенция қабул қилинди.
Демак, бола ҳуқуқларини тизимли ҳуқуқий жиҳатдан ўрганиш анъаналари тарихий Мовароуннаҳрда, хусусан, Уструшанада XIII асрдаёқ шаклланган. Уструшаний мероси миллий ҳуқуқий тафаккуримиз тарихининг бебаҳо қисми. Бугун ушбу илмий меросни ўрганиш ва кенг жамоатчиликка етказиш орқали биз нафақат буюк аждодларимизнинг ҳуқуқий тафаккурини намоён этамиз, балки Ўзбекистон заминида бола ҳуқуқларига бўлган эътиборнинг чуқур тарихий илдизларга эга эканини кўрсатамиз.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати