18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
Ён қўшнимиз батартиб одам. Бир қаричгина ҳовлисини кўзи тушган кишининг ҳаваси келадиган суратда чиройли қилиб девор-дарахт билан ўраган. Нимагадир болакайлар шу девор-дарахтнинг орасини ёриб ўтишни ёқтиради. Ҳовличанинг ичида нима оҳанрабоси бор тушунмаймиз. Минг машаққат билан ўстирган “девори”нинг гоҳ уёғи, гоҳ буёғи ялпайиб қолганини кўрган қўшни кунда жиғибийрон бўлади. Тартиббузар шумтакаларга дўқ қилган киши бўлади-ю, яна қўшничилик мингйилчилик дея андишага боради. Жаҳлини босади. Кейин ”Бу болаларга нима бўлган ўзи, ичкарида олма-анор пишиб ётган бўлса ҳам майли эди, шу “изгирд”нинг орасидан тиконли сим тортиб, баландлигини одам буйи қилиб ўстириб юбормасам бўлмайди чоғи”, деб ўртанади. Баъзан эса пайҳон бўлиб узилиб ётган ҳўл новдани қўлига олиб: “Шугина новдани нимага узади, бу боланинг ота-онасига бориб шикоят қилмасам бўлмайдиганга ўхшайди”, дея чоғланади. Шунда унинг гапи менга нашъа қилади. “Шикоят қилманг, буларнинг ота-оналари ҳам тўсиқ билмайдиганлардан”, дейман. У ҳайрон бўлади. Сўнг гапимни мисоллар билан тушунтираман:
Қуйлиқ бозорининг ўртасидан воҳа-ю водийни боғлаб турувчи катта йўл ўтган. Серқатнов транспортлардан одамларни муҳофаза қилиш мақсадида пиёдалар учун ер ости йўли қазилиб ишга тушганига анча йиллар бўлди. Лекин ишонасизми-йўқми, ер ости йўли ишга тушган кезларда одамларни бу йўлдан ўтишга ундаш учун милиция ходимлари навбатчилик қилди. Шунда ҳам одамлар милицаларнинг кўзини шамғалат қилиб кўчани кесиб ўтаверишди. Кейин кўчанинг ўртасига бетон тўсиқ ўрнатилди. Тўсиқ билмаслар ундан ҳам бемалол сакраб ўтаверишди. Бу ҳам бўлмагач, бетон тўсиқнинг устидан баланд панжара ўрнатилди. Аҳён-аҳёнда кишиларнинг шу панжарага осилиб ўтаётгани ҳам кўзга ташланиб қолади. Сиз ҳам кўргандирсиз, шу воқеаларни? Ҳа, яшанг!
Хорижда бўлган юртдошларимиз ҳам шундай ажаб гапларни топиб келадки, эшитиб кулишни ҳам куйишни ҳам билмайсиз. Илгарироқ Санкт-Петербургга турмуш ўртоғи билан бориб келган бир аёл мақтанганди. “Светафорнинг қизил чироғи ёниб қолса, пиёдалар ҳам тўхтаб тураверар экан-ай. Мен эримни шундоғ қўлтиқладим-у кўчанинг ўртасидан шартта кесиб ўтиб кетдим. Ҳамма бизга қараб ҳайрон қолди”. (Ана фаросату мана фаросат!)
Германияга бориб келган бир юртдошимиз айтади: ”Меҳмонхонада ётиб уйқум қочди. Деразани қия очиб тунги шаҳарни томоша қилиб ўтирибман. Ярим кеча, кўчада ҳеч зоғ йўқ. Шу чоқ бир велосипедчи пайдо бўлди. У чорраҳага яқинлашганда светафорнинг қизил чироғи ёнди. Велосипедчи тўхтади-да яшил чироқ ёнишини кутди. Яшил ёнганидан кейин кўчани кесиб ўтиб кетди”.
Йигирма йилча бурун хориж газетларидан бирида бир ҳажвия босилган эди. Ҳажвиянинг сарлавҳаси эсимда йўғ-у, унда ёритилган воқеа жуда аломат: “Кўп қаватли уйлардан бирига қайриладиган йўлга болалар ўйнаб тўғри чизиқ тортиб қўйибди. Сўнг болалар бошқа ўйинга овуниб, кеч тушгач, уй-уйига тарқалиб кетган. Шу уйда яшайдиган одамлар кечқурун ишдан қайтса, уйнинг олдига чизиқ тортилган эмиш. Бу чизиқ нега тортилганини билмагани учун ҳеч ким ундан ҳатлаб ўтиб уйига етиб олишга журъат этмабди. Воқеадан хабар топган ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимлари ҳам бир зумда етиб келибди. Улар чизиқ нима сабабдан тортилгани аниқланмагунча, кирди-чиқдини тўхтатиб, навбатчилик пости ташкил этибди. Ҳеч ким чизиқдан на у ёққа, на бу ёққа ўта олмас эмиш...”
Бу бир ҳажвия энди. Муаллиф гўёки одамларнинг гўллиги, соддалигини ҳажв қилгандай бўлса-да, унинг замирида тартиблилик, интизомлилик, жамиятдаги мавжуд тартиб-қоидаларга ҳурмат маъноси ҳам бор аслида.
Ҳар сафар сизнинг кўриб қолишингиздан ҳадиксираб девор-дарахтнинг орасини ёриб ўтаётган болаларни ёки милицалар кўриб қолмасинда ишқилиб, деган хавотирда атрофга аланглай-аланглай Қуйлиқдаги икки метрдан ошиқ баланд тўсиқдан ошиб ўтаётган, борингки, светафорнинг қизил чироғида ўтаман деб катта тезликда келаётган машиналарнинг олдида жонини ҳовучлаб чопқиллаб бораётган кишиларни кўрганда, хорижликлар бунчалар анқов бўлмаса, деб қўяман.
Мана, билдингизми, бизникиларга чизиқ дегани, сизнинг ярим метр девор-дарахтингиз нима бўлибди. Умуман, бизда тақиқловчи белгилар ва пастак ҳимоя тўсиқлари мутлақо ортиқча. Ўтиш мумкин эмас жойларга бирданига баландлиги камида уч метр ойнадай силлиқ девор ўрнатиш керак. Хорижлик анойиларга битта чизиқ тортиб қўйсангиз, бас. Икки чақирим наридан айланиб юраверади. Биз эса икки метр баландликдаги девордан ҳам бемалол ошиб кетамиз. Уч метр, бўлак гап. Шу ерга келганда одоб-ахлоқни ёдга оламиз, “тўғри йўлимизни тўсган нобакорларни” боплаб бир сўкамиз-да, гўёки жамоат тартибини сақлагандек бўлиб тўсиқни айланиб ўтамиз.
Дарвоқе, бу ҳали якуний ҳисоб эмас. Бу – бугунги ота-оналар яъни катта авлоднинг кўрсаткичи, холос. Эҳтимол, ҳозирги ота-оналарнинг тарбиясини кўриб улғаётган, ҳозирда ярим метр девор-дарахтдан ошиб ўтишни машқ қилаётган авлод учун эртага уч метр баландлик ҳам ҳеч нарса бўлмас. Балки мўъжиза юз бериб улар ҳам бир кичкина чизиқчани айланиб ўтар. Кошкийди, шундай бўлса-ю, ҳар хил тўсиқлар ўрнатишдан, бунга кўпдан-кўп маблағу вақт сарфлашдан, энг муҳими, асаббузарликдан қутулсак. Ана шунда сизнинг девор-дарахтингиз ҳам тиши синган дандондай кемшик бўлиб турмасдан кўркамлашиб қолади.
Бинобарин, Парвардигоримиз Ўз Каломида: «Иймон келтирган ва яхши амаллар қилган зотлар эса, шак-шубҳасиз - Биз (улар каби) чиройли амаллар қилган кишиларнинг ажр-мукофотини зое қилмасмиз» (Каҳф, 30);
«Зотан, Аллоҳ тақводор бўлган ва чиройли амаллар қилувчи зотлар билан биргадир» (Наҳл, 128), деб марҳамат қилганки, ибодатларимизга монанд амалларимиз ҳам чиройли бўлса, бир-биримизнинг ишларимизга, ҳаракатланишимизга ноқулайлик туғдирмасдан, жамиятимизда мавжуд қонун-қоидаларга итоат қилсак, бундан фақат ва фақат ўзимиз фойда кўрувчи бўламиз.
Дамин ЖУМАҚУЛ
ЎМИ Матбуот хизмати
«УЙИ ТОЗАГА ГАРД ЮҚМАС, ГАРД ЮҚСА ҲАМ ДАРД ЮҚМАС»
«БМТ Бош Ассамблеяси 20 сентябрни
Бутунжаҳон тозалик куни
деб эълон қилиш ва уни ҳар йили
нишонлашга қарор қилади»
(БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 2023 йил
8 декабрда қабул қилинган Резолюция).
2023 йил 8 декабрда БМТ Бош Ассамблеяси A/RES/78/122-сонли Резолюцияни якдиллик билан қабул қилиб, 20 сентябрни Бутунжаҳон тозалик куни деб эълон қилди.
Бу кун инсониятга тоза ва соғлом атроф-муҳит учун умумий масъулиятимизни ҳамда табиий ресурсларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурлигини эслатишга қаратилган.
Аммо чуқурроқ ўйлаб кўрсак, тозалик кўчада ахлат йўқлигидан анча кўпроқ маънони англатади.
Тозалик – бу шунчаки тартиб эмас. Бу қалб ҳолатидир.
Тозалик супургидан бошланмайди. У қалбдан бошланади. Инсон ўзи юриб турган замин унга бегона эмаслигини англаган лаҳзадан бошланади. У соясида дам оладиган дарахт – шунчаки дарахт эмас. У ичадиган сув – шунчаки сув эмас. Буларнинг барчаси Яратганнинг бизга вақтинча ишониб топширган неъматларидир.
Шунинг учун тозалик масаласи фақат экология масаласи эмас. Бу виждон, тарбия, имон ва биздан кейин келадиган авлодлар олдидаги масъулият масаласидир.
«Албатта, Аллоҳ покланувчиларни севади»
Қуръони Каримда шундай дейилган: «Албатта, Аллоҳ чин тавба қилувчиларни ва обдон покланиб юрувчиларни севади» (Бақара сураси 2/222).
Бу сўзлар нақадар теран! Аллоҳ покланишни тавба билан – инсоннинг нафақат ташқи, балки ички покланиши билан боғлайди.
Қўлни ювиш мумкин, аммо кўчада ахлат қолдириш мумкин. Ўз уйини идеал даражада озода сақлаш мумкин, аммо бировнинг уйи олдида ташлаб кетилган ахлат ёнидан бепарво ўтиб кетиш мумкин. Табиатга бўлган муҳаббат ҳақида гапириш мумкин, аммо пластик идишни ариққа ташлаш мумкин. Бу ҳақиқий тозаликми?..
Ҳақиқий тозалик инсон ўзигагина тегишли бўлмаган жойни ифлос қилмасликни англаганида бошланади.
Ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам, биров ташлаб кетган қоғозни ердан олганида. Машина ойнасидан ахлат ташламаганида. Сувни ифлос қилмаганида. Фарзандига тоза кўча тоза одатлардан бошланишини ўргатганида. «Мендан кейин бу ерда бошқалар яшайди», деб англаганида.
«Тозалик – имоннинг ярми»
Аллоҳнинг Пайғамбари саллаллоҳу алайҳи васаллам, шундай деганлар: «Поклик – имоннинг ярмидир».
Нақадар кучли сўзлар! Шунчаки «тозалик фойдали», эмас. Шунчаки «тозалик чиройли», эмас.
Тозалик имон билан боғлиқ! Имон нафақат сўзларда, намоз ва ибодатда намоён бўлади. У инсоннинг атрофидаги оламга қандай муносабатда бўлишида ҳам намоён бўлади.
Агар биз ўз уйимизни асрасак, нега ҳовлимизни ифлос қилишимиз керак? Агар оиламизни севсак, нега ўзимиздан кейин бошқаларга ифлослик қолдиришимиз керак? Агар сув учун Аллоҳга шукр қилсак, нега дарёлар, каналлар ва ариқларни чиқиндилар ташланадиган жойга айлантиришимиз керак? Агар Ватанимизни севсак, нега унинг ифлосланишига бефарқ қарашимиз керак?
Аждодларимиз ҳикмати
Доно халқимиз замонавий дунё экологик дастурлар, илмий тадқиқотлар ва халқаро ташаббуслар орқали етиб келаётган ҳақиқатни аллақачон англаган.
Ўзбек халқ ҳикматида шундай дейилади: «Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас».
Бу мақол халқ хотирасида бежиз яшаб келаётгани йўқ. Унда тозалик ва саломатлик ўртасидаги чуқур боғлиқлик акс этган. Бу мақол Ўзбекистоннинг расмий экологик ресурсларида ҳам келтирилиб, халқимизнинг тозалик ва озодаликка анъанавий муносабати таъкидланган.
Яна бир ҳар биримизга таниш фикр бор: «Тозалик – саломатлик гарови».
Бу оддий ибора кундалик тилимизнинг бир қисмига айланган. Аммо, эҳтимол, бугун уни яна бир бор қалбимиз билан эшитишимиз керакдир...
Аждодларимиз замонавий маънодаги «экологик барқарорлик» деган сўзни билмаганлар. Аммо улар сувнинг қадрини билганлар. Ерни ҳурмат қилганлар. Ҳовлини асраганлар. Кўчаларни супурганлар. Ҳашарларда бир-бирларига ёрдам берганлар. Чунки улар учун тозалик кўз-кўз қилиш воситаси эмас эди. Тозалик маданиятнинг бир қисми эди.
Биздан кейин нима қолади?
Бир куни ҳар биримиз бу дунёни тарк этамиз. Уйларимиз қолади. Кўчаларимиз қолади. Дарахтлар ўсишда давом этади. Дарёлар оқишда давом этади. Бугун фарзандларимиз ўйнаётган жойларда эртага бошқа болалар ўйнайди.
Шунда оддий, аммо жуда муҳим савол туғилади: Биз уларга нимани қолдирамиз?
Тоза ҳовлими ёки чиқинди уюми? Тиниқ сувми ёки ифлосланган каналми? Яшил боғми ёки куйиб кетган ерми? Нафас олиш ёқимли бўлган ҳавоми ёки тутундан юзингизни беркитгингиз келадиган шаҳарми?
Биз кўпинча бир инсон ҳеч нарсани ўзгартира олмайди, деб ўйлаймиз. Аммо ахир ифлослик бирданига пайдо бўлмайди-ку? Йўқ. У ерга ташланган битта қоғоздан бошланади. Бир шишадан. Бир пакетдан. «Буни бошқа биров тозалайди», деган битта фикрдан.
Лекин тозалик ҳам бир инсондан бошланади. Ердан олинган битта қоғоздан. Ахлат қутисига ташланган битта пакетдан. Битта дарахтдан. Ахлат ташламасликка ўргатилган битта боладан. Ўз намунаси билан «тўғри йўл шу» эканини кўрсатган битта катта инсондан.
Бефарқ ўтиб кетманг
Ёнидан бефарқ ўтиб кетмайдиган инсонда ўзига хос гўзаллик бор. У ахлатни кўради – ва уни ердан олади. Ифлосланган жойни кўради – ва тозалайди. Синган дарахтни кўради – ва уни асраб қолишга ҳаракат қилади. Конфет қоғозини ерга ташлаган болани кўради – уни камситмайди, балки хотиржамлик билан тушунтиради.
Маданият ана шундай тарбияланади. Буйруқ билан эмас – намуна билан. Қичқириқ билан эмас – меҳр-оқибат билан. Биргина байрам куни билан эмас – ҳар кунлик одат билан.
Ахир Бутунжаҳон тозалик куни – йилига бир марта кўчага чиқиб, суратга тушиш учун ҳудудни тозалайдиган кун эмас. Бу кун биз ўзимизга шундай савол беришимизга сабаб бўлиши керак: «Атрофимдаги олам янада тоза бўлиши учун мен ҳар куни нима қиляпман?»
Тозалик шукронамизга айлансин
Аллоҳ бизга ажойиб бир оламни ато этди. Ҳар куни уфқ узра кўтариладиган қуёшни. Ерни жонлантирадиган ёмғирни. Дарёлар ва булоқларни. Боғларни. Далаларни. Қушларни. Дарахтларни. Ҳавони. Буларнинг барчасини ўз кўзимиз билан кўриш имкониятини.
Бундай неъматлар учун шукр фақат сўз билан ифодаланадими?
Баъзан шукр жуда оддий амалдир. Ахлат ташламаслик. Сувни тежаш. Дарахт экиш. Ўзингиздан кейин тозалаш. Бошқа биров ифлос қилган жойни ҳам тозалаш.
Бу одатни фарзандга ўргатиш. Бефарқликнинг ғалаба қозонишига йўл қўймаслик. Зеро, атроф-муҳитни асрайдиган инсон гўё шундай дейди: «Эй, Парвардигор, Сен менга ишониб топширган неъматларни қадрлайман!»
20 сентябрь – келинг, бошлайлик
20 сентябрь тақвимдаги оддий сана бўлиб қолмасин.
Бу ҳар биримиз атрофимизга қараб: «Мен ўзимдан бошлайман», дейдиган кун бўлсин.
Кимдир келиб тартиб ўрнатишини кутмайлик. «Бу менинг ҳудудим эмас», демайлик. Чунки Ер – бизнинг умумий уйимиз!
Кўча тозалиги инсон виждони поклигидан бошланади.
Келинг, ҳовлига чиқайлик. Подъездимизни тозалайлик. Мактаб, маҳалла, масжид ва иш жойи атрофини обод қилайлик. Дарахт экайлик. Ахлатларни йиғайлик. Кераксиз бир марталик маҳсулотлардан воз кечайлик.
Болаларга сув ва ерни асрашни ўргатайлик!
Ва энг муҳими – 20 сентябрда тўхтаб қолмайлик.
Бу кундан кейин фақат тоза кўча эмас, балки тоза одат қолсин. Пок виждон қолсин. Табиатга нисбатан пок муносабат қолсин. Пок қалб қолсин.
Чунки бир куни фарзандларимиз биздан қанча пул топганимиз ёки қанча нарса сотиб олганимиз ҳақида эмас, балки: «Сиз бизга қандай дунёни қолдирдингиз?» – деб сўрайдилар.
Шунда биз жавоб беришдан уялмайлик: «Биз уни тоза ҳолда сақлашга ҳаракат қилдик».
Кўчаларимиз тоза бўлсин. Сувларимиз тиниқ бўлсин. Боғларимиз яшил бўлсин. Маҳаллаларимиз обод ва озода бўлсин. Уйларимизда тартиб, қалбларимизда меҳр-шафқат ҳукмрон бўлсин.
Ва Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг: «Поклик – имоннинг ярмидир» деган муборак сўзлари ҳар биримиз учун шунчаки эшитган ҳадис эмас, балки ҳаётимизда амал қиладиган тамойилга айлансин!
Тозалик ҳар биримиздан бошланади.
Бугун – бир қадамдан.
Эртага – бир одатдан.
Биргаликда эса – фарзандларимиз учун тоза келажакдан.
Иброҳимжон Иномов.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 