14 Август, 2026, 1 Рабиъул аввал, 1448
14 Август, 2026, 1 Рабиъул аввал, 1448
Миссионерлик ҳақида сўз юритар эканмиз аввало унга берилган таърифлар ҳақида гапирмасдан иложимиз йўқ. Қуйида миссионерликка нисбатан берилган бир неча таърифларни бериб ўтишга харакат қиламиз:
Миссионерлик - бирор динга эътиқод қилувчи халқлар орасида бошқа бир динни тарғиб қилиш. Буддизмда милоддан аввалги 3-асрдан бошлаб ёйилган, Христианликда миссионерлик 4-асрдан пайдо бўлган. XIII-XVI асрларда христиан миссионерлиги Хиндистон, Хитой, Японияга кириб борди. Католик черкови миссионерлик Испания ва Португалия мустамлака империялари ташкил топгач (ХV-ХVIасрлар), ўз фаолиятини кучайтирди. Миссионерлик Янги ерларни забт этишда мустамлакачиларга ёрдам берди. Католик миссионерларига раҳбарлик қилиш учун папа Григорий XV 1662 йилда Диний тарғибот конгрегациясини таъсис этди. Миссионерлик 19-асрнинг учинчи чорагида, империалистик давлатлар дунёни бўлиб олиш учун кураш олиб борган даврда айниқса активлашди. Христиан миссионерлари Африкада ўз фаолиятларини кучайтирдилар. Миссионерлик муассасалари йирик капитал ва ерларни тасарруфларига олиб, ўз мамлакатлари сиёсатини ўтказишга катта ёрдам берадилар. Ҳозир хам миссионерлар империалистик доиралар манфаатини кўзлаб иш олиб бормокдалар.
Кенг маънода миссионерлик (лот. юбориш, топшириш) бирор динни ўз юртидаги ёки ўзга юртлардаги ғайридинлар ўртасида тарқатиш соҳасидаги черков ташкилотларининг фаолияти ҳисобланади. Миссионерлик босқинчилик урушлари даврида мустамлакачи империяларни барпо этиш ва мустаҳкамлашда идеологик экспансия турларидан бўлган. Миссионерлар ошкора ёки махфий равишда Америка, Осиё, Африка халкдарини забт этишда қатнашганлар. Иезуитлар, францискчилар, бенедиктчилар, доминикочилар ва бопщаларнинг Католик жамоалари миссионерлик билан шуғулланганлар. 1622 йили ташкил топган Диний тарғибот конгрегацияси католик миссионерларига раҳбарлик қилган. Миссионерлар амалда маърифат тарқатиш, тиббий ёрдам кўрсатиш ишларини монополлаштириб олганлар. Иккинчи жаҳон урушидан кейин миссионерлик янги мустамлакачиликни тарғиб қила бошлади. Рим папаси Пий XII нинг "Фидейи Донум" (1957), Иоанн ХХIIIнинг "Принцепс посторум"(1959), Павел VI нинг "Популорум прогрессио"(1967) энцикликлари миссионерликка бағишланган. II Ватикан соборида (1962-65) миссионерлик масалалари мухокама қилиниб, у ҳақида декрет тасдиқданган. Миссионерлар Осиё, Африка мамлакатларида католик черковининг нуфузини мустахкамлаш мақсадида маҳаллий руҳоний кадрлар тайёрлашга эътибор бера бошладилар. 1978 йилдаги конклавларда
Африкадан 12 кардинал, Осиёдан 9 кардинал иштирок этди. Қатор миссионерлик ташкилотларига эга бўлган протестант черковлари ҳам миссионерлик билан шуғулланади. Протестантларнинг (баптизм, адвентизм ва бошқалар) уюшмалари умумжахон руҳонийлиги принципига амал қилиб, ҳар бир диндордан миссионерлик қилишни талаб этади. Христиан динида миссионерлик ўта ижобий тушунча бўлиб, энг савобли ишлардан ҳисобланади. Католиклик ва Православликда миссионерлик ихтиёрий иш ҳисобланса, Протестантликда бу ҳар бир дин вақилининг бурчи ҳисобланади.
Христиан миссионерлиги ҳақида гапирар эканмиз, илк христиан миссионери Павлусдир. (Dianet. Isnanbul.2002) Чунки миссиянинг ривожланишида Павлуснинг ҳиссаси катта. У умумий Христиан ҳукмронлигида (тарихида) муҳим шахс ҳисобланади. Машҳур Христиан илоҳиётчиси X. Кунг: “Павлус христианликнинг асосчиси. Усиз христианликни тасаввур қилиб бўлмайди”. дейди. Уларнинг ҳаракатлари самараси ўлароқ, 300 йилларга келиб, бу дин бутун Рим империяси, ҳатто Шимолий Африкага тарқаган. Миссионерлар ҳатти-ҳаракатлари натижасида христиан дини Рим империяси давлат динига айланди ва ана шу диннинг янада кенг тарқалишида тарихий аҳамият касб этди. Христиан миссионерлари аста-секин Европанинг шимолий ҳудудларига кириб бора бошладилар, Рим империясининг бутун улкан ҳудудида ҳам христианлик эски динлар устидан ғалаба қозониб, биринчи ўринга чиқиб олди.
Машҳур миссионерлардан Авлиё Патрик 400 йилларда Ирландияда христианликни тарғиб қилиб, христианликнинг бу ерда тарқалишига катта ҳисса қўшди. Бундай миссионерлар кўпинча Рим қўшинлари билан бирга саёҳат қилиб, босиб олинган ҳудудлар халқлари орасида миссионерлик ишларини олиб боришган. Европада христианликни тарқатишда кўп ҳисса қўшган энг машхур миссионерлардан қуйидагиларнинг номлари машҳур: Авлиё Патрик, Авлиё Бонифаце, Сан Хосе, Авлиё Жан де-Бребеф ва бошқалар.
Миссионерлик фаолияти натижасида христианлик 400-500 йилларда Африкада мустаҳкам ўрнашиб олиб, ўз даври учун анча қудратли бўлган масиҳий қиролликлар пайдо бўлди. Улардан энг машҳури Ҳабашистон империяси бўлиб, у катта ҳудудларни эгаллаб, Арабистон ярим оролининг жанубини эгаллаб олиб, ҳатто Макка шахрини хам босиб олмоқчи бўлишган. Абраҳа воқеаси Ислом тарихида жуда ҳам машҳур. Бундан ташқари Абраҳа воқеаси яна христиан прозелитизмига ҳам мисол бўлиши мумкин. Бу воқеа Христианлик айникса Европада ўз мавқеини мустаҳкамлаб олиб, Рим империяси қулаганидан сўнг ҳам ўз таъсирини йўқотмади. Христиан руҳонийлари императорлардан юқори мақомга эришдилар. Миссионерлик кўп давлатларда сиёсат даражасига кўтарилди. Бу мақсадлар йўлида чексиз уруш ҳаракатлари олиб борилди. Тарихда “Салиб урушлари” номини олган юришлар орқасида ҳам асосан миссионерлик мақсадларини кўзлаган руҳонийлар турганлар. Салиб юришлари 11-13 асрларда Ғарбий Европа феодалларининг Исонинг қабри ва “Муқаддас Ерни” озод қилиш шиори орқали христиан руҳонийлари бутун Европа христианларини оёққа турғиза олганлар ва хар бир христиан бу юришларда қатнашиш ва жуда бўлмаганда бир дона мусулмонни ўлдиришни ўзига шараф деб билганлар. Салиб юришлари 8 марта уюштирилди. (491-690 х, 1098-1291м) Аммо охир оқибат бу уруш христианлик тарихига қора доғ бўлиб тушиб, хозирда христианларнинг ўзлари томонидан бу шармандалик деб бахолансада, барибир унинг христианлик тарқалишида фойдаси бўлди. Миссионерлик бу динда катта бир фан сохасига айланди. Йирик-йирик миссионер мактаблари ва ўкув қўлланмалари яратилган. Миссионерлар учраши мумкин бўлган хар-хил саволларга бирма-бир жавобларни хам ишлаб чиқишган. Бундан ташқари, динга янги одамларни чақириш учун ҳар-хил психологик усуллар, яъни таъсир ўтказиш, тингловчининг хар бирининг индивидуал холатига қараб гапириш, унинг юрак торларини жунбушга келтира олиш усуллари хам мукаммал ишлаб чиқилган. Миссионерлар ўз мақсадлари йўлида ўз вақт ва кучларини хеч аямайдилар. Ҳар бир инсон билан улар соатлаб ўтиришга, унинг дардларини у хоҳлаганича эшитишга тайёрлар. Улар ҳеч қачон бирор янги киши билан сухбат бошлаганларида мен христианман, менинг динимга кир, сенинг амал қилаётган дининг нотўғри, сен залолатдасан, бунақада дўзахга тушасан дейишмайди. Улар доимо аввал салом билан мурожаат этишади, масалан қуйидаги савол билан: Нима деб уйлайсиз, нима учун хаёлимиз муаммолару, ташвишга тўла? “Нима учун дунёда хар-хил касаллигу, бало-офатлар инсоният бошига ёғилмоқда? Нима учун инсонлар ўзларидан сўнг қолиб кетадиган бир парча ер учун қон тўкмоқдалар? Нима учун ён қўшнингиз пиёниста бўлиб кўчаларда ухлаб юрибди? Ахир Исломда ҳам ароқ харом шекилик?” Шундай саволларни берар экан миссонер сиздан жавоб кутади, сиз истаганингизча кутади. Мана шу саволлар, уларга сиз қандай жавоб беришингиз мумкин каби барча масалалар улар томонидан аллақочон пухта ишлаб чиқилган. Турли асрларда миссонер жамоалар кўчиб юриб кўп тажриба орттирганлари оқибатида, улар жавоб топиб бера олмайдиган саволнинг ўзи қолмаган.
1054 йил Христианлик тарихида муҳим воқеа содир бўлди, яъни Католик черкови ичидан биринчи зил кетиш юзага келди. Натижада Рим папаси тасарруфидан ажралиб чиққан Православлик оқими юзага келди. Янги оқим сифатида энди ўз издошлари сонини кенгайтириш мақсадида Православ миссонерлари фаоллашдилар. Католик таъсири кучли бўлган ғарбий Европада улар ўз таълимотларини ўтказа олмасдилар, шунинг учун улар ўз фаолиятларини христианликни янги қабул қилган халқлар, хусусан византияликлар, славянлар, арманлар, грузинлар ва бошқаларга қаратдилар. Православлар олиб борган миссонерлик фаолияти натижаси ўлароқ; славянлар оммавий равишда чўқинтирила бошладилар.
Албатта миссионерлик тарихида католик ва православлик оқимлари катта йўлни босиб ўтишди, аммо бу иккала оқимда хам миссонерлик шахснинг Худо йўлидаги ихтиёрий бир иши эди. 16 асрда католикликнинг ичидан яна бир бор зил кетиши, шундай бир янги оқимнинг пайдо бўлишига олиб келди-ки, у оқим миссонерликни хар бир диндорнинг вазифаси, мажбурияти даражасига кўтарди. Бу оқим Протестантлик оқими эди.
Протестант миссонерлиги жуда хам мураккаб ва сертармоқ феномендир. 16 асрга келиб христианлар орасида янгича фикрлайдиганлар кўпая бошлади. Католик черкови инквизициялар, салб юришлари, индульгенциялар савдолари оқибатида халқ орасида обрусини йўқотиб борар эди. Шундай бир вазиятда, яъни 1517 йил 31 октябрда Виттенбергда Мартин Лютер номли маҳаллий бир руҳоний собор дарвозасига индульгенциялар савдосини танқид килган тезисларини мих билан қоқиб илиб қўяди. Айнан шу кун Протестантлик оқимининг юзага келишига илк қадам бўлганди. Реформация номини олган бундай харакатлар кейинчалик бутун Европани қамраб олди. Махаллий ахоли, майда зодагонлар ва хатто баъзи монархлар хам уларни қўллаб қувватлай бошлашди. Протестантлик хақидаги манбаларда келишича протестант оқимлари орасида миссонерлик билан шуғилланган илк жамоа бу Гернгутерлар жамоаси бўлган. Гернгутерлар жамоаси 1772 йилда Германиядаги Гернгут исмли бир жойда пайдо бўлиб, асосчиси граф Цинцендорф бўлган. Айнан Цинцендорф Голландия, Англия ва Шимолий Америкада ўзок; йиллар миссонерлик фаолиятини олиб бориб, катта жамоа тузишга эришган. Албатта протестантлар илк даврларда миссонерлик фаолиятини ўз юртларидаги, аниқроғи бопша оқимдаги христианларни ўз оқимларига чақириш учун олиб борганлар. 18-19 асрларда протестант миссонерлигининг юқори чўққисига чиқиши Англиянинг колониал сиёсати ва Европада пиетистик харакатларнинг кўпайиши билан боғлик. 1795 йил конгрегациончилар, пресвитерианлар ва англиканлар Лондон миссионерлик
жамиятига асос солдилар. 19 аср ўрталарига келиб протестант миссионерлик ташкилотлари Бельгия, Германия, Дания, Нидерландия, Норвегия, Финляндия, Франция, Швейцария, Швеция ва бошқа Европа давлатларида фаолият юритар эдилар. Шимолий Америкада хам қўплаб протестант миссионер жамоалари фаолият юритарди. Актив миссионерлик фаолияти билан уша даврда кенг тарқалган Библия жамиятилари ва христиан адабиётини тарқатиш билан шуғулланувчи ташкилотлар олиб борардилар. Миссионерлар Осиё, Африка ва Америкадаги Европа колониал экспансияларида пионерлик вазифасини бажариш билан бир пайтда, босиб олинган худудларнинг географик ва этнографик тадқиқот қилиш ишлари ва Европа колониал давлатлари тузумларини ўрнатишда ёрдам берардилар. Миссионерларнинг биринчи авлоди қаторида 19 асрда кўпгина гуманистлар бўлишган. Ушбу миссионерлар қарам қилинган давлатларни ўрганилишида сезиларли хисса кўшишган. Улар ўша халқлар ёзувларини, луғатларини ва дарсликларини яратишда жонбозлик кўрсатишган. Миссионерлар инсон қадами етиши қийин бўлган жойларгача ҳам бориб, у ерда ибтидоий турмуш тарзида яшайдиган халқларни христианликка дават этиш билан бир қаторда ўша халқларнинг тили, дини, урф-одатлари тўғрисида ноёб маълумотлар йиғишган. Илк диншунослар ҳам айнан христиан миссонерлари бўлгани фикримизни тасдиқлаши мумкин. Бундан ташқари улар санитар-профилактик ишларни хам олиб бориб, касаллик ва эпидемияларга қарши курашишар ва бошлангич мактаблар қуришарди. Бундай миссионерлардан бир қанчаларини келтирсак, улардан машҳурлари Р. Моррисон-Хитойда, Д. Вильямс-Тинч океани оролларида, А. Дафф-Х,индистонда, Р. Моффат-Жанубий Африкада, Д. Ливингстоун-Марказий Африкада. 20 асрга келиб халқаро протестант миссионер структуралари юзага кела бошлади. Биринчи бутунжахон протестант миссионерлари конференцияси 1910 йил Шотландиянинг Эдинбург шаҳрида бўлиб ўтди. Кейинрок эса Халқаро миссиялар кенгаши тузилиб, у ўзининг нашрларига ҳам эга. Бу кенгаш Бутун жаҳон черковлари кенгашига аъзо бўлиб протестант миссионерлигининг йўналтирувчи асосий ташкилотидир.
Олмалиқ шаҳар бош имом-хатиби
А.Алимжонов
Бугуннинг гапи
“Уч хонали хонадонимни таъмирлатиш учун икки ой муддатга келишиб уста туширгандим, олти ойда зўрға чала-чулпа қилиб ишини тугатди...”
“Усталар нега бунақа-а? Уйини таъмирлатиб, усталардан розиман, деган одамни учратмадим...”
“Кўпчилиги одамга фириб беради: ишни вақтида бажармайди, таъмир ишлари тугагач, бошида келишилган нархдан икки баробар кўп маблағ сўрайди...”
Юқоридаги гаплар – уйини, хонадонини таъмирлатиб, усталардан куйган кишиларнинг дод-фарёдлари.
Бугунги кунда жамиятда айрим усталарнинг ўз ишини виждонан бажармаслиги, сифатсиз материаллар ишлатиши, вақтни чўзиши ёки турли найранглар билан буюртмачини алдаши, афсуски, кўпчиликни ташвишга солиш баробарида шу касб эгаларига нисбатан ишончнинг сусайишига ёки бутунлай йўқолишига олиб келяпти.
Яхши ниятда уйини, хонадонини таъмирлатмоқчи бўлган киши уста ишлатган танишларидан сўраб-суриштириши тайин. Яқинда мен ҳам хонадонимни таъмирлатмоқчи бўлиб уста изладим. Таниш-билишлардан, дўстларимдан сўрасам, ярмидан кўпи усталардан нолиди. Бу ҳолат нафақат молиявий зарар, айни пайтда инсонлар ўртасидаги ишончнинг йўқолишига ҳам сабаб бўлмяптими?!
Ислом таълимотида ҳалол меҳнат, омонатдорлик ва ростгўйлик юксак фазилат экани таъкидланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Дарҳақиқат, Аллоҳ омонатни ўз эгаларига топширишингиз ва одамлар ўртасида ҳукм қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизга буюрар. Албатта, Аллоҳ сизларга яхшигина насиҳат қилур. Албатта, Аллоҳ эшитувчи ва кўрувчи Зотдир” (Нисо сураси, 58-оят).
Усталик – яхши касб. Уста омонатдор бўлса, одамларнинг ҳожатини раво қилади, кўпга фойдаси тегади. Буюртмачи ўз молини, маблағини устага ишониб топширади. Уста шу ишончни оқлаши, ишни пухта ва виждонан бажариши шарт.
Уй – инсоннинг бошпанаси. Унинг ҳар бир ғишти эзгу ният билан қўйилади, ҳар бир девори умид билан кўтарилади. Аммо, афсуски, баъзан айрим усталар иморат қуриш ёки таъмирлашда найранг қиладилар. Уста ташқи томондан деворни силлиқ сувайди, аммо ичидаги ёриқларни беркитади. Бўёқнинг ялтироғи кўзни қувнатади, лекин ортидаги нуқсон вақт ўтиши билан кўзга ташланади.
Янги таъмирланган хонадондан ҳали бўёқ ҳиди кетмай туриб шифтда ёриқлар пайдо бўлади, эшиклар қийшайиб қолади, пол эса ғичирлаб иморат эгасининг асабини бузади. Буюртмачи устага берган маблағига ичи ачийди.
Баъзи усталар сифатли қурилиш материали олиш учун берилган пулга арзон маҳсулот сотиб олади. Қолган маблағни эса “меҳнат ҳақим” деб ўмаради. Цементга қумни ортиқча қўшади, темир ёки арматурани ингичкароғига алмаштиради, мис симлар ўрнига альюминини тортади.
Яна шундай усталар ҳам борки, бир ҳафтада тугатишга келишилган ишни бир ойгача чўзади. Баҳона ҳам тайёр: “Материал келмади”, “Ёрдамчим бетоб бўлиб қолди”, “Эртага тугатиб берамиз” ва ҳоказо.
Энг ёмони, устанинг қўлидан чиққан уй бир йил ўтар-ўтмас яна таъмирга муҳтож бўлиб қолади. Бу ҳунар эмас, ҳийладир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким бизни алдаса, биздан эмас”, деганлар (Имом Муслим ривояти). Бу ҳадис ҳар қандай соҳадаги фирибгарликни қамраб олади. Агар уста арзон ёки сифатсиз материални қимматбаҳо деб кўрсатса, ишни атайлаб чала бажарса ёки кейин яна таъмирга муҳтож бўладиган қилиб ишласа, бу алдамчиликдан, фирибгарликдан бошқа нарса эмас. Афсуски, бугун кўпчилик усталар ҳийла ва найрангни касб қилиб олганлар. Бунинг оқибатида на ўзлари барака топадилар, на буюртмачи уларга берган маблағига рози бўлади.
Ҳақиқий уста, ўз ишини виждонан қиладиган киши бошқача бўлади. У ҳар бир ишини бекаму кўст бажаради. Чунки у одамлардан яширган нуқсонни, албатта, Аллоҳ таоло кўриб, билиб туришини яхши англайди. Ундай усталар ўзларига Аллоҳ таолонинг: “Албатта, Аллоҳ чиройли (иш) қилувчиларни яхши кўради” (Бақара сураси, 195) оятини ҳамда Набий алайҳиссаломнинг: “Аллоҳ таоло ўз ишини чиройли, пухта қиладиган кишини яхши кўради” (Имом Табароний ривояти), деган муборак ҳадисларини ўзларига шиор қилиб олган бўладилар. Лекин, афсуски, ҳозир бундай усталарни топиш амримаҳол. Борлари ҳам “қўлма-қўл”.
Омонатдор усталар қурган уйлар, йиллар ўтса ҳам, яхшилик билан эсланади. Уларнинг ҳақларига хайрли дуолар қилинади. Биргина мисол, бизнинг Сангижумон қишлоғимиздаги кўп уйларни пачирлик уста Турдимурод бобо (Аллоҳ маконини жаннат қилсин!) қурган. Ўша пайтларда (1960–1990 йиллар) вассажуфт қилинган шифтларга устанинг иморатни қуриб битирган санасини битиш анъана бўлган. Ҳар сафар қишлоққа бориб уйга кирсам, уста бобонинг “имзоси”га кўзиб тушади ва Қуръони карим оятларидан тиловат қилиб, у кишининг руҳларига бағишлайман.
Бугун баъзи усталарнинг ишни келишилган муддатда тугатмаслиги; сифатсиз қурилиш материалларидан фойдаланиши; нархни асоссиз ошириши; камчиликларни яшириши; бир неча ой ўтиб яна таъмир қилишга мажбур бўладиган даражада иш тутиши катта гуноҳдир. Бундай хатти-ҳаракатлар оқибатида буюртмачи моддий зарар кўради, асабийлашади, вақт йўқотади ва энг ачинарлиси, одамлар ўртасидаги ишонч сусаяди.
Ҳалол ризқнинг баракаси унинг кўплигида эмас, балки поклигидадир. Алдамчилик билан, ҳийла-найранг ишлатиб топилган маблағ фойда бўлиб кўринса-да, унда барака бўлмайди. Шунинг учун ҳар бир уста ўз қўли билан топаётган ризқининг ҳалоллиги ҳақида ўйлаши, ҳар бир мих, ҳар бир ғишт, ҳар бир сим ёки ҳар бир таъмир учун қиёмат куни ҳисоб берилишини унутмаслиги керак.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳ:
Ўттиз фоиз ҳақиқий усталар бор. Улар ўз касби билан фахрланади. Гуруҳлари бор, шогирдлари, устозлари бор. Ҳаммасини қойиллатиб, асбоб-анжомларини чиройли қилиб қўйишган. Шартнопмани тузади, вақтида ишга келади, белгиланган муддатда қурилишни ёки таъмир ишларини тугатади, иш ҳақини олиб кетади. Буюртмачи ҳам рози, уста ҳам рози. Бундай кишиларнинг ишида унум, барака бўлади. Топган пуллари баракали бўлади.
Ҳақиқий уста фақат қурилиш ёки таъмирлашни эмас, балки одамларнинг ишончини ҳам қозонади. Виждон билан қилинган ҳар бир иш ибодатга айланади. Алдамчилик ва найранг билан бажарилган иш эса вақтинчалик фойда келтирса ҳам, дунёда обрўни тўкади, ризқ қийилишига сабаб бўлади, охиратда эса жавобгарликни келтиради.
Толибжон НИЗОМ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 