Уйга кириш одоблари
Мусулмон киши ҳар кунги кундалик ишидан ёки бирор сафардан қайтар экан уйга кириш одобларига риоя қиладиган бўлса ўзи билган ва билмаган кўплаб яхшиликларга эришади. Шунинг учун бошқа одоблар сингари уйга кириш одобларини ҳам яхши ўрганиб уларни ўзининг одатига айлантириб олишга уриниш лозим. Уйга кириш кириш одоблари деганда асосан қуйидаги одоблар тушунилади:
Биринчи одоб: дарвозани тақиллатиш ё қўнғироқ чалишда қўполлик қилмаслик
Мусулмон киши уйига киришда дарвозасини оҳиста тақиллатиши, ёки эшик қўнғироғини қисқа чалиши лозим. Эшикни қаттиқ тақиллатиш, ё эшик қўнғироғини кетма-кет чалиш уй аҳлига нисбатан беодоблик ҳисобланади. Бундай беодоблик уй аҳлларининг қалбларига ҳадик ва қўрқув олиб келиб ўртадаги меҳр-муҳаббат ришталари дарз кетишига сабаб бўлади. Имом Аҳмад ибн Ҳанбал роҳматуллоҳи алайҳнинг дарвозаларини биров қўполлик билан тақиллатиб турганида у зот эшикни очиб: “бу миршабларнинг тақиллатиши-ку”, деб танбеҳ берган эканлар.
Иккинчи одоб: Уй аҳлига келганини билдириб қўйиш
Уйига қайтган киши уйидагилар унинг келганини сезишмай қолса томоқ қирибми, ё қаттиқроқ қадам босибми келганини уларга билдириб қўйиши керак. Ушбу одобга риоя қилиш турли тушунмовчиликларнинг олдини олади. Имом Аҳмад роҳматуллоҳи алайҳ: “уйига кирган киши томоғини қириши ёки оёқ кийимларини тақиллатиши мустаҳаб бўлади”, деган.
Учинчи одоб: Ўнг оёқ билан кириш
Уйга кираётган киши ўнг оёғи билан кириши мустаҳаб саналади.
Тўртинчи одоб: Уйга кириш пайтида Аллоҳ таолони зикр қилиш
Уйига кираётган киши Аллоҳ таолони зикр қилса қандай яхшиликларга эришишини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай хабар берганлар:
عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِىَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ « إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَذَكَرَ اللَّهَ عِنْدَ دُخُولِهِ وَعِنْدَ طَعَامِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ لاَ مَبِيتَ لَكُمْ وَلاَ عَشَاءَ. وَإِذَا دَخَلَ فَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهَ عِنْدَ دُخُولِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ. وَإِذَا لَمْ يَذْكُرِ اللَّهَ عِنْدَ طَعَامِهِ قَالَ أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ وَالْعَشَاءَ ». رَوَاهُ مُسْلِم
Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, у Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шундай деётганларини эшитган экан: агар бир киши уйига кирса ва кираётган вақтида ва таомланаётган вақтида Аллоҳни зикр қилса, шайтон (ўзининг шерикларига): сизларга тунайдиган жой ҳам йўқ, кечки овқат ҳам йўқ, дейди. Агар бир киши уйига кирса ва кираётган вақтида Аллоҳни зикр қилмаса, шайтон (ўзининг шерикларига): сизларга тунайдиган жой топилди, дейди. Агар таомланаётган вақтида Аллоҳни зикр қилмаса, у: сизларга тунайдиган жой ҳам, кечки овқат ҳам топилди, дейди. Муслим ривояти.
Шунинг учун уйга киришда ҳам, овқатланиш олдидан ҳам Аллоҳни зикр қилиш мусулмон кишининг муҳим одоби бўлади.
Ушбу ҳадисда зикр қилганган шайтоннинг шерикларига “сизларга кечки овқат йўқ” дейди, деган гап ҳақида уламоларнинг икки хил машҳур қарашлари бор:
1. Аҳли ҳадислар ва фақиҳлар: шайтонлар ҳақиқатан инсонларнинг овқатларига шерик бўладилар. Яъни, улар ўша овқатнинг ҳидиданми ё намлигиданми озуқаланишлари мумкин.
2. Баъзи уламолар: бу истиъора ва мажоз йўлига кўра айтилган. Яъни, “бисмиллаҳ”сиз овқатланадиган кимсанинг озуқасида барака бўлмайди, маъносида айтилган. Чунки унинг бу иши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўрсатмаларига мухолиф, шайтоннинг ишига мувофиқ бўлиб қолган бўлади.
Бошқа бир ҳадисда эса уйига кираётган киши қандай дуо ўқиши кераклиги шундай хабар берилган:
عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشَعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ إِذَا وَلَجَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَلْيَقُلْ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ الْمَوْلِجِ وَخَيْرَ الْمَخْرَجِ بِسْمِ اللهِ وَلَجْنَا وَبِسْمِ اللهِ خَرَجْنَا وَعَلَى اللهِ رَبِّنَا تَوَكَّلْنَا ثُمَّ لِيُسَلِّمْ عَلَى أَهْلِهِ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ
Абу Молик Ашъарийдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: агар бир киши уйига кирса: “эй Аллоҳим, мен Сендан кириладиган жойнинг яхшисини ва чиқиладиган жойнинг яхшисини сўрайман, Аллоҳнинг номи билан кирдик ва Аллоҳнинг номи билан чиқдик ҳамда Роббимиз Аллоҳга таваккул қилдик”, десин. Сўнгра аҳлига салом берсин. Абу Давуд ривояти.
Ушбу дуо уйга кундузи киришда ҳам, кечаси киришда ҳам ўқиладиган умумий дуо ҳисобланади.
Бешинчи одоб: Уй аҳлига салом бериб кириш
Юқоридаги ҳадисдан ҳам маълум бўлдики уйига кирувчининг аҳлига салом бериб кириши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўрсатмаларини бажариш ҳисобланади. Бошқа суннатларда бўлганидек бу суннатга амал қилганлар ҳам тинчлик-хотиржамлик, ўзаро меҳр-муҳаббат сингари кўплаб яхшиликларга эришади.
Олтинчи одоб: Мисвок ишлатиш
Уйга киргандан сўнг дастлаб мисвок ишлатиши ё тиш чўткаларидан фойдаланиш ҳам уйга киришнинг одобларидан саналади. Зеро бу иш Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларини бажариш ҳисобланади. Бу ҳақида Оиша розияллоҳу анҳо онамиз шундай хабар берганлар:
عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِىَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ بَدَأَ بِالسِّوَاكِ. رَوَاهُ مُسْلِمُ
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон уйга кирсалар дастлаб мисвок ишлатардилар. Муслим ривояти.
Ушбу одобга риоя қилган киши аёлига ҳам эҳтиром кўрсатган ва у учун зийнатланган ҳам бўлади.
Еттинчи одоб: Икки ракаат намоз ўқиш
Уйдан чиқишда икки ракаат намоз ўқиб чиқиш мандуб бўлганидек, уйга қайтиб киргандан сўнг яна икки ракаат намоз ўқиб олиш ҳам мандуб амал ҳисобланади. Яъни, қилмаслик ҳам жоизу аммо қилиш афзал амал ҳисобланади. Бу ҳақида ҳадиси шарифда шундай хабар берилган:
عَنْ أَبِي هُرَيرَةَ عَنِ النَّبِي صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ إِلَى مَنْزِلِكَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ يَمْنَعَانِكَ مِنْ مَدْخَلِ السُّوءِ رَواهُ البَزَّارُ
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: агар манзилингга кирсанг икки ракаат намоз ўқигин улар сени ичкаридаги ёмонликдан тўсади. Баззор ривояти.
Уламолар ушбу ҳадисдаги намоз ўқишга амр فَصَلِّ шаклида فَ ҳарфи билан бўлган, шунинг учун уйга кириш билан бошқа ишга машғул бўлмасдан дастлаб икки ракаат намоз ўқиб олишга уриниш суннат бўлади, деганлар.
Динимиз кўрсатмаларига мувофиқ ҳаёт кечириб уларнинг самараларидан дунёю охиратда баҳраманд бўлишга Аллоҳ таоло ҳаммамизни муваффақ қилсин.
Аллоҳ таолога ҳамду санолар, пайғамбаримиз Муҳаммад мустафога ҳамда у зотнинг аҳли оилаларию саҳобаи киромларига салавот ва саломлар бўлсин.
Абдулқодир Абдур Раҳим
«Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас»
«УЙИ ТОЗАГА ГАРД ЮҚМАС, ГАРД ЮҚСА ҲАМ ДАРД ЮҚМАС»
«БМТ Бош Ассамблеяси 20 сентябрни
Бутунжаҳон тозалик куни
деб эълон қилиш ва уни ҳар йили
нишонлашга қарор қилади»
(БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 2023 йил
8 декабрда қабул қилинган Резолюция).
2023 йил 8 декабрда БМТ Бош Ассамблеяси A/RES/78/122-сонли Резолюцияни якдиллик билан қабул қилиб, 20 сентябрни Бутунжаҳон тозалик куни деб эълон қилди.
Бу кун инсониятга тоза ва соғлом атроф-муҳит учун умумий масъулиятимизни ҳамда табиий ресурсларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурлигини эслатишга қаратилган.
Аммо чуқурроқ ўйлаб кўрсак, тозалик кўчада ахлат йўқлигидан анча кўпроқ маънони англатади.
Тозалик – бу шунчаки тартиб эмас. Бу қалб ҳолатидир.
Тозалик супургидан бошланмайди. У қалбдан бошланади. Инсон ўзи юриб турган замин унга бегона эмаслигини англаган лаҳзадан бошланади. У соясида дам оладиган дарахт – шунчаки дарахт эмас. У ичадиган сув – шунчаки сув эмас. Буларнинг барчаси Яратганнинг бизга вақтинча ишониб топширган неъматларидир.
Шунинг учун тозалик масаласи фақат экология масаласи эмас. Бу виждон, тарбия, имон ва биздан кейин келадиган авлодлар олдидаги масъулият масаласидир.
«Албатта, Аллоҳ покланувчиларни севади»
Қуръони Каримда шундай дейилган: «Албатта, Аллоҳ чин тавба қилувчиларни ва обдон покланиб юрувчиларни севади» (Бақара сураси 2/222).
Бу сўзлар нақадар теран! Аллоҳ покланишни тавба билан – инсоннинг нафақат ташқи, балки ички покланиши билан боғлайди.
Қўлни ювиш мумкин, аммо кўчада ахлат қолдириш мумкин. Ўз уйини идеал даражада озода сақлаш мумкин, аммо бировнинг уйи олдида ташлаб кетилган ахлат ёнидан бепарво ўтиб кетиш мумкин. Табиатга бўлган муҳаббат ҳақида гапириш мумкин, аммо пластик идишни ариққа ташлаш мумкин. Бу ҳақиқий тозаликми?..
Ҳақиқий тозалик инсон ўзигагина тегишли бўлмаган жойни ифлос қилмасликни англаганида бошланади.
Ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам, биров ташлаб кетган қоғозни ердан олганида. Машина ойнасидан ахлат ташламаганида. Сувни ифлос қилмаганида. Фарзандига тоза кўча тоза одатлардан бошланишини ўргатганида. «Мендан кейин бу ерда бошқалар яшайди», деб англаганида.
«Тозалик – имоннинг ярми»
Аллоҳнинг Пайғамбари саллаллоҳу алайҳи васаллам, шундай деганлар: «Поклик – имоннинг ярмидир».
Нақадар кучли сўзлар! Шунчаки «тозалик фойдали», эмас. Шунчаки «тозалик чиройли», эмас.
Тозалик имон билан боғлиқ! Имон нафақат сўзларда, намоз ва ибодатда намоён бўлади. У инсоннинг атрофидаги оламга қандай муносабатда бўлишида ҳам намоён бўлади.
Агар биз ўз уйимизни асрасак, нега ҳовлимизни ифлос қилишимиз керак? Агар оиламизни севсак, нега ўзимиздан кейин бошқаларга ифлослик қолдиришимиз керак? Агар сув учун Аллоҳга шукр қилсак, нега дарёлар, каналлар ва ариқларни чиқиндилар ташланадиган жойга айлантиришимиз керак? Агар Ватанимизни севсак, нега унинг ифлосланишига бефарқ қарашимиз керак?
Аждодларимиз ҳикмати
Доно халқимиз замонавий дунё экологик дастурлар, илмий тадқиқотлар ва халқаро ташаббуслар орқали етиб келаётган ҳақиқатни аллақачон англаган.
Ўзбек халқ ҳикматида шундай дейилади: «Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас».
Бу мақол халқ хотирасида бежиз яшаб келаётгани йўқ. Унда тозалик ва саломатлик ўртасидаги чуқур боғлиқлик акс этган. Бу мақол Ўзбекистоннинг расмий экологик ресурсларида ҳам келтирилиб, халқимизнинг тозалик ва озодаликка анъанавий муносабати таъкидланган.
Яна бир ҳар биримизга таниш фикр бор: «Тозалик – саломатлик гарови».
Бу оддий ибора кундалик тилимизнинг бир қисмига айланган. Аммо, эҳтимол, бугун уни яна бир бор қалбимиз билан эшитишимиз керакдир...
Аждодларимиз замонавий маънодаги «экологик барқарорлик» деган сўзни билмаганлар. Аммо улар сувнинг қадрини билганлар. Ерни ҳурмат қилганлар. Ҳовлини асраганлар. Кўчаларни супурганлар. Ҳашарларда бир-бирларига ёрдам берганлар. Чунки улар учун тозалик кўз-кўз қилиш воситаси эмас эди. Тозалик маданиятнинг бир қисми эди.
Биздан кейин нима қолади?
Бир куни ҳар биримиз бу дунёни тарк этамиз. Уйларимиз қолади. Кўчаларимиз қолади. Дарахтлар ўсишда давом этади. Дарёлар оқишда давом этади. Бугун фарзандларимиз ўйнаётган жойларда эртага бошқа болалар ўйнайди.
Шунда оддий, аммо жуда муҳим савол туғилади: Биз уларга нимани қолдирамиз?
Тоза ҳовлими ёки чиқинди уюми? Тиниқ сувми ёки ифлосланган каналми? Яшил боғми ёки куйиб кетган ерми? Нафас олиш ёқимли бўлган ҳавоми ёки тутундан юзингизни беркитгингиз келадиган шаҳарми?
Биз кўпинча бир инсон ҳеч нарсани ўзгартира олмайди, деб ўйлаймиз. Аммо ахир ифлослик бирданига пайдо бўлмайди-ку? Йўқ. У ерга ташланган битта қоғоздан бошланади. Бир шишадан. Бир пакетдан. «Буни бошқа биров тозалайди», деган битта фикрдан.
Лекин тозалик ҳам бир инсондан бошланади. Ердан олинган битта қоғоздан. Ахлат қутисига ташланган битта пакетдан. Битта дарахтдан. Ахлат ташламасликка ўргатилган битта боладан. Ўз намунаси билан «тўғри йўл шу» эканини кўрсатган битта катта инсондан.
Бефарқ ўтиб кетманг
Ёнидан бефарқ ўтиб кетмайдиган инсонда ўзига хос гўзаллик бор. У ахлатни кўради – ва уни ердан олади. Ифлосланган жойни кўради – ва тозалайди. Синган дарахтни кўради – ва уни асраб қолишга ҳаракат қилади. Конфет қоғозини ерга ташлаган болани кўради – уни камситмайди, балки хотиржамлик билан тушунтиради.
Маданият ана шундай тарбияланади. Буйруқ билан эмас – намуна билан. Қичқириқ билан эмас – меҳр-оқибат билан. Биргина байрам куни билан эмас – ҳар кунлик одат билан.
Ахир Бутунжаҳон тозалик куни – йилига бир марта кўчага чиқиб, суратга тушиш учун ҳудудни тозалайдиган кун эмас. Бу кун биз ўзимизга шундай савол беришимизга сабаб бўлиши керак: «Атрофимдаги олам янада тоза бўлиши учун мен ҳар куни нима қиляпман?»
Тозалик шукронамизга айлансин
Аллоҳ бизга ажойиб бир оламни ато этди. Ҳар куни уфқ узра кўтариладиган қуёшни. Ерни жонлантирадиган ёмғирни. Дарёлар ва булоқларни. Боғларни. Далаларни. Қушларни. Дарахтларни. Ҳавони. Буларнинг барчасини ўз кўзимиз билан кўриш имкониятини.
Бундай неъматлар учун шукр фақат сўз билан ифодаланадими?
Баъзан шукр жуда оддий амалдир. Ахлат ташламаслик. Сувни тежаш. Дарахт экиш. Ўзингиздан кейин тозалаш. Бошқа биров ифлос қилган жойни ҳам тозалаш.
Бу одатни фарзандга ўргатиш. Бефарқликнинг ғалаба қозонишига йўл қўймаслик. Зеро, атроф-муҳитни асрайдиган инсон гўё шундай дейди: «Эй, Парвардигор, Сен менга ишониб топширган неъматларни қадрлайман!»
20 сентябрь – келинг, бошлайлик
20 сентябрь тақвимдаги оддий сана бўлиб қолмасин.
Бу ҳар биримиз атрофимизга қараб: «Мен ўзимдан бошлайман», дейдиган кун бўлсин.
Кимдир келиб тартиб ўрнатишини кутмайлик. «Бу менинг ҳудудим эмас», демайлик. Чунки Ер – бизнинг умумий уйимиз!
Кўча тозалиги инсон виждони поклигидан бошланади.
Келинг, ҳовлига чиқайлик. Подъездимизни тозалайлик. Мактаб, маҳалла, масжид ва иш жойи атрофини обод қилайлик. Дарахт экайлик. Ахлатларни йиғайлик. Кераксиз бир марталик маҳсулотлардан воз кечайлик.
Болаларга сув ва ерни асрашни ўргатайлик!
Ва энг муҳими – 20 сентябрда тўхтаб қолмайлик.
Бу кундан кейин фақат тоза кўча эмас, балки тоза одат қолсин. Пок виждон қолсин. Табиатга нисбатан пок муносабат қолсин. Пок қалб қолсин.
Чунки бир куни фарзандларимиз биздан қанча пул топганимиз ёки қанча нарса сотиб олганимиз ҳақида эмас, балки: «Сиз бизга қандай дунёни қолдирдингиз?» – деб сўрайдилар.
Шунда биз жавоб беришдан уялмайлик: «Биз уни тоза ҳолда сақлашга ҳаракат қилдик».
Кўчаларимиз тоза бўлсин. Сувларимиз тиниқ бўлсин. Боғларимиз яшил бўлсин. Маҳаллаларимиз обод ва озода бўлсин. Уйларимизда тартиб, қалбларимизда меҳр-шафқат ҳукмрон бўлсин.
Ва Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг: «Поклик – имоннинг ярмидир» деган муборак сўзлари ҳар биримиз учун шунчаки эшитган ҳадис эмас, балки ҳаётимизда амал қиладиган тамойилга айлансин!
Тозалик ҳар биримиздан бошланади.
Бугун – бир қадамдан.
Эртага – бир одатдан.
Биргаликда эса – фарзандларимиз учун тоза келажакдан.
Иброҳимжон Иномов.
