12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
Аллоҳ таолонинг улулазм пайғамбарларидан бири Иброҳим (а.с) жуфти ҳалоллари Сора онамиз билан узоқ ҳаёт кечирдилар. Уларнинг ҳаёти Аллоҳ ва дин йўлида кураш билан ўтди. Фарзанд кўрмадилар. Қариб қолганларига қарамай, кофир қавмлар у зотни тинч қўймаганлари сабабли она ватанлари Фаластинни тарк этиб, аёллари билан бирга Мисрга кетишга мажбур бўлдилар. Ўша вақтдаги Миср подшоҳи у зот ҳақида турли гаплар борлигини эшитиб, ҳузурига чорлади.
Иброҳим (а.с) Сора онамиз билан подшоҳ ҳузурига келдилар. Подшоҳ Иброҳим (а.с) билан суҳбатлашаётганда Сора онамизга назари тушиб, ҳуснига маҳлиё бўлди ва кўнгли бузилди. Золим подшоҳ дарҳол бу гўзал мусофир аёл билан ёлғиз қолиш чораларини кўрди.
Улар танҳо қолдилар. Аммо, не ажабки подшоҳ ёмон ният билан Сора онамиз томон қадам ташлаши билан қўл-оёғи ишламай қолди. Ёмон ниятидан қайтган эди, соғ ҳолига қайтди. Яна ёмон ният қилган эди, яна қўл ояғи ишламай қолди. Бу ҳолат бир неча бор такрорланди.
Шунда подшоҳ меҳмонлар оддий одамлар эмаслигини тушуниб етиб, уларни рози қилиш пайига тушди. Иброҳим (а.с) ни яна ҳузурига чорлаб, ҳадялар тақдим этди. Ўша вақтнинг урф одатига кўра Ҳожар исмли бир қизни ҳам у зотга тортиқ қилди.
Иброҳим (а.с) совғаларни қабул қилиб, яна ўз юртларига қайтиб кетдилар. Ҳожарга уйланиб, Аллоҳнинг иродаси ила, тўқсон ёшларида ундан бир ўғил фарзанд кўрдилар. Фарзандга Исмоил деб исм қўйдилар. Тез орада инсон оиласида бўлиб турадиган гап-сўзлар бу оилада ҳам бўлди.
Бир куни Ибоҳим (а.с) Ҳожар онамизга гўдакни олиб сафарга отланишни буюрдилар. Учовлон сафарга чиқиб, чўлу биёбонларда узоқ юрдилар. Оҳири бир ерга келиб тўхтадилар. Иброҳим (а.с) Ҳожар онамизга Исмоил икковларини шу жойга ташлаб кетишга мажбур эканларини тушунтирдилар.
Ҳожар онамиз: “Эй Иброҳим, бу Аллоҳнинг буйруғими ёки ўзингизнинг ишингизми?-дедилар. Иброҳим (а.с)-“Аллоҳнинг буйруғидир”-дедилар. Шунда Ҳожар онамиз “Ундай бўлса, сиз хотиржам кетаверинг. Аллоҳ бизни ўзи муҳофаза қилиб олади” дедилар. Иброҳим (а.с) ортларига қайтдилар. Бир жойга бориб, қақроқ чўлда ёлғиз қолаётган хотинлари Ҳожар онамиз билан ўғиллари Исмоилга яна бир бор назар ташладилар. Сўнг уларни ҳақларига Аллоҳ таолога ёлвориб дуо қилдилар.
Иброҳим (а.с) қайтиб кетганларидан сўнг ёлғиз қолган Ҳожар онамиз чанқай бошладилар. Атрофга назар солмоқчи бўлиб, ўзларига яқин турган тепаликга чиқдилар. Бу тепалик ҳозир Сафо тепалиги деб номланади. Қарши тарафдан ул муҳтарамнинг кўзларига сув кўринди, ўша тамонга югурдилар. Тепаликга чиқдилар. Бу иккинчи тепалик ҳозир Марва тепалиги деб номланади. Сув бўлиб кўринган нарса сароб экан. Ҳожар онамиз ортларига қарадилар, энди нариги томондан сув кўринди. Югуриб борсалар, у ҳам сароб бўлиб чиқди.
Шу тарзда Сафо ва Марва тепаликлари орасида етти марта югурдилар. Охири ҳолдан тойиб, чақалоқлари Исмоилни ётқизиб қўйган жойга қарадилар. У йиғлаб товонларини ерга урган жойдан сув чиқиб, қумда оқиб борарди. Ҳожар онамиз югуриб келиб: “Зам –зам” (тўхта-тўхта) дея сувнинг йўлини тўсдилар.
Бу фазилатли сув она-болага ҳам таом, ҳамда ичимлик ўрнида ўтиб, улар тирикчиликларини ўтказа бошладилар.
Ўшандан буён бу сувдан инсонлар тўйиб-тўйиб ичмоқдалар, юртларига олиб кетмоқдалар. Аммо бу сув заррача камаймай чиқиб турибди.
Ўша замонларда бир юртдан иккинчи юртга сафар қилиб бораётган карвонлар Ҳожар онамиз билан Исмоил яшаётган Зам-зам қудуғи атрофида ҳаёт борлигини узоқ яқиндан сезиб, шу тамон буриладиган ва сув ичиб дам оладиган бўлдилар. Баъзилари эса хусусан Журҳум қабиласига бу жой ёқиб қолиб, доимий яшаш учун қолиб кетдилар. Шундай қилиб аста секин қишлоқ ва шаҳарлар пайдо бўлди.
Орада Иброҳим (а.с) хотинлари ва ўғилларидан хабар олгани келиб турдилар. Бир келганларида: “Исмоил ўғлим, Аллоҳ таоло мен билан сенга ўзи учун уй қуришга фармон қилди”, дедилар. Ота бола фаришта Жаброил (а.с) кўрсатиб берган пойдевор асосида тошдан Каъбани қуришга киришдилар.
Байтуллоҳнинг қурилиши битгач, Аллоҳ таоло Иброҳим (а.с) га одамларни ҳажга чақиришини буюрди. У зот чақирдилар, чақириқга “лаббай” деб жавоб берганлар ҳажга келдилар.
Ўшандан бери ҳаж ибодати давом этиб келмоқда. Фақат Иброҳим (а.с) дан кейин, вақт ўтиши билан бу ибодатга жуда кўп бидъат ва хурофотлар аралашиб кетди. Пайғамбар (а.с) даврларига келиб, Каъбатуллоҳнинг ўзида уч юз олтмишта бут санамлар бўлган. Одамлар кийимларимизни кийиб гуноҳ ишлар қилганмиз деб кийимларини ечиб Каъбани тавоф қилар эдилар.
Ислом дини Аллоҳ ирода қилмаган бу каби амалларни чиқариб ташлаб, ҳақиқий ибодатни йўлга қўйди.
Ҳаж ибодатида улкан ҳикматлар бўлиб, бу ҳикматларнинг барчасини инсоннинг ожиз ақли тўла англаб олиши қийин. Шундай бўлсада уламолар ижтиҳод қилганлар.
Ҳажда исломий бирлик ёрқин намоён бўлади. Ҳаж чоғи мусулмонларнинг ҳис-туйғулари, ибодатлари ва хатто сувратлари бир хил бўлади. Бу ерда ирқчилик, маҳаллийлик, табақачилик каби салбий ҳолатларга ўрин қолмайди. Ҳамма бир Аллоҳга иймон келтириб, бир Байтуллоҳни тавоф қилади.
Тинчлик исломнинг шиори экани ҳажда яна бир бор намоён бўлади. Ҳамма тинч, юрт тинч, ибодат тинч, халқ тинч. Ҳаж улкан исломий анжуман бўлиб, ҳар бир мусулмон дунёнинг турли бурчакларидан келган дин қардошлари билан учрашади. Турли масалаларни муҳокама қилади. Ислом ва иймон ришталари мустаҳкамланади.
Аллоҳ таолонинг ризолигига эришиш учун ҳамма нарсадан, ҳатто дунёвий кийимлардан-да холи бўлиб, ёлғиз унинг хизматига бел боғлаш зарур. Бошқа динларда Аллоҳнинг розилигини топиш учун таркидунёчиликга бериладилар.
Ислом динида ҳаж, таркидунёчиликнинг ўрнига жорий қилинган. Аллоҳ таоло ўз уйини улуғлаб шарафлади ва бандалари учун унга етишишни олий мақсад қилиб қўйди. Ана ўша уйни зиёрат қилган мусулмон қалби софланиб яхшилик қилишга интиладиган ва ёмонликдан нафратланадиган бўлиб қайтади. Ҳажда мусулмон банда омонлик юрти бўлмиш Маккаи мукаррамага сафар қилади. Макка улуғ муқаддас шаҳар. Аллоҳ таоло унинг номи билан Қуръони каримда қасам ичган. Ўзининг уйи бўлмиш Каъбанинг шу шуҳарда қарор топишини ирода қилган.
Охирзамон пайғамбари Муҳаммад (а.с) нинг ҳам шу шаҳарда дунёга келишларини ҳоҳлаган. Оҳирги китоби Қуръони карим оятларини туширишни ҳам шу шаҳарда бошлаган. Бу шаҳарни Аллоҳ таоло Қуръони каримда “Уммул қуро”- “Шаҳарларнинг онаси” деб атаган. Ҳар бир мусулмон учун азиз ва мукаррам бўлган бу муқаддас шаҳарга сафар қилиш, ҳар куни намозларида неча бор юзларини тўғирлаётган қиблани тавоф этиш чексиз бахтдир.
Ҳаж улуғ руҳий озуқа берадиган ибодат бўлиб, унда мусулмон банданинг вужуди Аллоҳ таолога тақво билан, унга тоат қилишга азму қарор билан, гуноҳларига надомат ҳисси билан тўлади. Бу сафарда Аллоҳга ва унинг расулига ва мўмин-мусулмонларга бўлган муҳаббати зиёда бўлади. Дунёнинг ҳамма тарафларидан дин қардошларига нисбатан дўстлик туйғулари уйғониб, мустаҳкамланади.
Ҳаж машаққатларни енгишни ўргатадиган машқ майдони ҳамдир. Ватандан, аҳли аёлдан, роҳат фароғатдан воз кечиб, турли қийинчиликларга ўзини урган одам, албатта бошқа ҳар қандай машаққатларни осонлик билин енгишга малака ҳосил қилади.
Юсупов Авазбек
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Боғийлик араб тилидаги “бағюн” (بغي) сўзидан олинган бўлиб, араб тилидан таржима қилинганда тиламоқ, қасд қилмоқ, жабрламоқ, зулм қилмоқ, бузуқлик, ахлоқсизлик[1] каби маъноларни англатади.
Боғий эса باغي)) зулмкор, тажовузкор ва сулҳни бузувчи, шунингдек, подшоҳ (раҳбар)га қарши чиқувчи, қароқчилик, йўлтўсарлик қилиб, бировнинг моли ҳамда жонига қасд қилувчи маъноси билдиради[2].
Қуръони каримда бағий/бағаа (بغي/بَغَى) сўзи бир неча хил маънони ифодалаб келган. Жумладан «Аъроф» сурасининг 33-оятида “ноҳақ тажовузкорлик”[3] маъносини англатган бўлса, «Қосос» сурасининг 76-оятида эса “такаббурлик қилди”[4] маъносида келган.
Уламолар истилоҳий маъноси ҳақида: “Боғий – бирор таъвил[5]га кўра адолатли амирга қарши чиқувчи мусулмонларнинг қурол-аслаҳага эга бўлган тоифасидир”, деб таъкидлайдилар[6].
Бурҳониддин Марғиноний (ҳиж.511/593–мил. 1123/1196)нинг шогирди фақиҳ Маждуддин Уструшаний подшоҳга қарши бош кўтариб чиққан гуруҳларни қоралаб, бундай тоифаларни Ислом нуқтаи назаридан боғий эканлиги, бундай кимсалар халқ ва динимизнинг ҳақиқий душманлари деб баҳо беради. Қуйида унинг “Китаб ал-фусул” номли асаридан парча берамиз:
“Мусулмонлар ҳақли равишда ҳукмдорлик қилаётган подшоҳ қўл остида халқ тинч ва осойишта яшаб турганларида ўзлари ичидан унга қарши бош кўтарган кишилар тоифаси боғийлардир[7]”. Уламолар ҳукмига кўра, шариатда боғийларга қарши курашда фуқаролар бор имкони билан давлатга ёрдам беришлари шарт[8].
Филолог Ибн Фарис боғийликка қуйидагича таъриф беради:
Бағюн сўзи ب, غ ва ي ҳарфларидан ташкил топган бўлиб, бу сўз қуйидаги икки хил маънога эга:
биринчи маъноси – бирор нарсани излаш, талаб қилиш;
иккинчи маъноси – ахлоқсизлик, бузуқликнинг бир тури[9].
Ибн Нужайм боғийликни қуйидагича таърифлайди: Араб тилидаги باغ (баағ( сўзининг кўплик шакли بغاة (буғаат) бўлиб, бу сўз одамларга жабр-зулм ўтказувчиларга нисбатан ишлатилади. Шунингдек, фитналарни қўзғатувчилар ҳамда ҳукуматга итоат этмайдиганлар ҳам боғий деб аталади[10].
Ҳаскафий боғийлик ҳақида: Бағюн сўзининг луғавий маъноси бирор нарсани излаш ва исташ каби маъноларни билдиради. Жумладан, Қуръони каримдаги: «Мана шу биз истаган нарса эди»[11] (Каҳф сураси, 64–оят) оятидаги «نبغ» (набғи( ояти бунга мисол бўлади.
Истилоҳда эса, руҳсат этилмаган, ман этилган нарсаларни, хусусан, зулм, одамларга зиён етказиш каби қабиҳ амалларни исташни англатишини айтиб ўтади[12].
«Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ» асарида бу сўзнинг маъноси қуйидагича келтирилади: «Урфда ҳалол бўлмаган нарсани жабр ва зулм билан тортиб олишдир. Фуқаҳолар наздида эса, мавжуд бошлиққа қарши чиқиш бу – «боғий»лик ҳисобланади[13].
Абул-Баракот Насафий (ҳиж.701/мил.1310 ваф.эт.): «Канзуд-дақоиқ»да «боғий»ларни шундай таърифлайди: Мусулмонлар қавмидан бошлиққа итоат қилишликдан бош тортган кишилар жамоаси[14]. Демак, муаллифниниг таъбири бўйича «боғий» мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчи маъносини англатади.
Алим ибн ал-Ала ал-Андаритий ад-Диҳлавий: Мусулмонлардан раҳбарга қарши чиқувчилар тоифаси боғийлар деб аталади. Агар улар қурол олиб ҳукуматга қарши чиқса уларга нисбатан қарши курашиш лозим. Шунингдек, бу каби тоифаларга қарши курашда мамлакат фуқаролари ҳам ҳукуматга ёрдам бермоқликлари шарт.
Ҳанафийлик мазҳабининг машҳур олимларидан Ибн Ҳумам ўзининг “Фатҳ ал-Қадийр” асарида боғийликка изоҳ бериб уни бир неча турларга таснифлайди:
Фақиҳлар наздида боғий сўзи мавжуд ҳукуматга қарши чиқишни англатиб улар тўрт гуруҳга ажратилади:
Зайниддин ибн Нужайм ал-Ҳанафий: Боғий – ҳукуматга қарши чиқувчи мусулмонлар тоифаси бўлиб, бироқ хорижийлар каби мусулмоннинг қонини тўкишни ва ёш болаларни асирга олишни жоиз деб ҳисобламайдилар[18].
Ибн Обидин аш-Шомий “Радд ал-мухтор” асарида: Боғийлар тоифаси ўз ичига ҳокимиятни қўлга киритишга интилган барча гуруҳни олади. Улар бегуноҳ одамларга ўзларининг нотўғри таъвиллари билан қарши чиқадилар ва “ҳақиқат биз билан” деб бузуқ даъвони қиладилар[19].
Ҳанафий мазҳабининг йирик уламоларидан Имом Косоний айтадилар: Боғийлар – хорижийлар сингари кичик ёки катта гуноҳ қилган инсонни куфрда санайдилар. Ҳукуматни динга амал қилмасликда айблаб, ўзларининг нотўғри таъвиллари орқали унга қарши чиқадилар, шунингдек, раҳбарни қатл этишни, унинг молини ўзлаштиришни ва қонини тўкишни жоиз деб биладилар [20].
Мазкур масалада ҳозирги замоннинг етук олимлардан бири Ваҳба Мустафо Зуҳайлий (1932-2015) ўзининг “Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу” асарида суннийликнинг тўрттала мазҳаби хулосалари асосида боғийларга “имом (раҳбар)га асоссиз тарзда бўйсинишни рад этган мусулмон қавми (гуруҳ)га айтилади” деб таъриф бериб, “Ким бизга қарши чиқса (қиличини чиқарса), у биздан эмас” деган ҳадисни келтирган[21].
Демак, дин ниқоби остидаги террористик ташкилотларнинг давлат раҳбарига қарши чиқиб, Ислом давлатини тузишга қаратилган ҳатти-ҳаракатлари Ислом таълимотига кўра батамом асоссиздир.
Даврон НУРМУҲАММАД
[1] Ан-Наим ул-кабир. Арабча-ўзбекча луғат. “Наманган” нашриёти. Наманган–2014. Б.57.
[2] Д.Мақсудов. Абул Барокат ан-Насафий ва унинг Мадорик ат-Танзил ва Ҳақоиқ ат-таъвила асари. “Movarounnahr”, 2014. Б 118.
[3] А.Мансур. Қуръони Карим маъноларининг таржима ва тафсири. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2004.
[4] Ўша манба.
[5] Таъвил-луғатда “изоҳлаш ёки бошқа маъносига қайтариш” маъносида келади. Истилоҳда олимнинг Қуръони каримдаги айрим оятларни ўз билими даражасида изоҳлаб тушунтириши “таъвил” дейилади. Қуръони каримда “таъвил” сўзи “тафсир ва таъйин, офият ва оқибат, башоратнинг амалга ошиши, туш маъноси, амалга оширилган иш сабаби” каби бир неча маъноларда ҳам келган. Қуръони каримдаги “муташобиҳ”, “муқаттоат” оятларининг маъносини Аллоҳ таолодан ўзга ҳеч ким аниқ билмайди. Аммо шунга қарамай, айрим ҳидоятдан оғганлар фитна қўзғаш учун ҳавойи нафсларига мослаб уларни таъвил этишга уринишган. Кейинги пайтларда “таъвил” сўзи умуман оятларни тафсирлаш, изоҳлаш, шарҳлаш каби маъноларда ҳам ишлатилмоқда.
[6] Каранг: Муаллифлар жамоаси. Ислом маърифати: аслият ва талқин (ўқув-услубий қўлланма). “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. – 93 б.
[8]А.Мансур.Муқаддас матнлар, фатволар ҳамда етакчи уламоларнинг асарларида ақидапарастлик ва зўравонликнинг қораланиши // Ислом маърифатида дунёвий ва диний қадриятлар уйғунлиги. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. Б. 9.
[9] Ибн Фарис, Муъжам мақайис ал-луға, Б.144, Ибн Манзур, Лисон ал-Араб, Б.14:75-78,
[10] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:150.
[11]А.Мансур Қуръони карим: маъноларнинг таржима ва тафсири.–Т.: Тошкент ислом университети нашриёти, 2006.
[12] Ал-Ҳаскафий. ал-Дурр ал-Мухтор. 4:261.
[13] Қаранг: Усмон ибн Али. Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ. II-жилд. Ливан, 2010. Б. 58.
[14] Абул-Баракот Насафий. Канзуд-дақоиқ фи фиқҳис-содатил-аҳнаф. Қоҳира, 2006. Б. 79.
[15]Тарих фанлари доктори А. Ҳасановнинг таъкидлашича қайси даврда бўлсин мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчилар “хорижийлар” деб аташ мумкин. Бу эса, “боғий” сўзи билан синоним деган маънога олиб келади.
[16] Илмий-таҳлилий ахборот. 2/2010. Тошкент ислом университети нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2010. Б.36.
[17] Ибн Ҳумам Фатҳ ал-Қадийр. 5:334.
[18] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:151.
[19] Ибн Обидин аш-Шомий. Радд ал-мухтор. 4:262; ад-Дасуқий. ал-Ҳошия. 4:261; Бадриддин ал-Айний. ал-Биноя шарҳ ал-Ҳидоя. 5:888.
[20] Ал-Касоний. Бадоъи ал-саноъи. 7:140
[21] Зуҳайлий М. Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу. Дамашқ, Дорул фикр, 2-китоб. Б.481.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 