18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
Қори ва муҳаддислар устози, мужаввид ва қироат илми уламоларининг имоми, ўзи замонасидан тортиб то бизнинг давримизгача қироат ва тажвид илмининг шайхи ва олимлар гултожи бўлиб келаётган,“Ал-Жазарий” тахаллуси билан танилган бу зотнинг тўлиқ исми шарифлари Аллома Ҳофиз Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Али ибн Юсуф ибн ал-Жазарий, Шамсиддин ад-Дамашқий аш-Шофиъий бўлиб, кунялари “Абул Хайр”дир. Таваллудлари ҳижрий 751 йили Рамазон ойининг йигирма бешинчи куни, милодий 1350 йилнинг ўттизинчи ноябр, жума кунига тўғри келади.
У зотнинг таваллудлари ҳам ажойиб воқеа бўлган. Ҳикоя қилинишича, қирқ йил фарзанд кўрмаган кекса оталари омонатдор тожирлардан бўлиб, 750 ҳижрий йили муборак ҳаж сафарига борадилар. Бу ибодат амалларини бажариб бўлгач, тавоф қилганларидан сўнг Аллоҳ таолодан ўзларига солиҳ, олим фарзанд ато этишини сўраб, Замзам сувидан ичиб дуо қиладилар ва диёрларига қайтадилар. Бир йил ўтгач, Рамазон ойининг йигирма бешинчи кечасида таровеҳ намозидан сўнг биз “Имом Жазарий” деб улуғлаётган инсон дунёга келади.
Муҳаммад ибн ал-Жазарий туғилган шаҳарларида ўсиб улғайдилар ва 13 ёшида Қуръони каримни тўлалигича ёд олиб, 14 ёшида одамларга имомлик қила бошлайдилар. 15 яшар ўсмирлик даврларида Шайх Абдулваҳҳоб ибн Саллор, Аҳмад ибн Иброҳим ибн Таҳҳон ва Аҳмад ибн Ражаб ҳузурларида қироатларни ифрод (алоҳида-алоҳида) тажвид асосида ўқиб берганлар. Ўн етти ёшга етганларида эса, Шайх Абул Маолий ибн Ал-Лаббон назоратлари остида қироатларни китоб қилиб жамлайдилар. Ёшликлариданоқ замонасининг кўплаб етук қироат соҳиблари ва илм аҳлларидан қироат илмлари билан бирга тафсир, ҳадис, фиқҳ, усулул фиқҳ, ақоид, балоғат, сарф ва наҳв каби илмларни сабоқ олиб, ўзлаштирадилар. Бир неча марта ҳаж ибодатини адо этадилар. Мисрга қайта-қайта сафар қилар эканлар, у ердаги қироат имомларидан сабоқ олар ва ўз қироатини ҳам улар имтиҳонидан ўтказар эдилар.
Димйотий ва Абарқуҳий асҳоблари, шунингдек, Фахр ибн Бухорийнинг бир жамоаси ва бошқалардан ҳадис илмини таълим оладилар. Фиқҳ илмини эса, Шайх Абдураҳим ал-Иснавий ва унинг сафдошларидан ўрганадилар. “Усул, маъоний ва баён” илмларини Мисрда Шайх Зиёуддин Саъдуллоҳ ал-Қазвийний ва бошқалардан ўзлаштирадилар. У зотга вафотидан олдин, ҳижрий 774 йили Шайхул Ислом муҳаддис, муаррих Абу Фидо Исмоил Ибн Касир, 779 йили Шайх Зиёуддин, шунингдек, 785 йили Шайхул Ислом ал-Булқийнийлар фатво чиқаришга изн беришган.
Умавийлар барпо этган жомеда қироат илмини мукаммал ўзлаштириб, ўша жойдаги машҳур қориларга раис бўладилар ва кўпчиликка қироат илмини ўргатадилар. Дамашқда Қуръони каримга бағишлаб “Дор ал-Қуръон ал-карим” номли мадраса бино қиладилар. Ҳижрий 793 йилдан бошлаб Шом(Сурия)да бир неча йил қозилик қилганларидан сўнг, 798 йили Рум (ҳозирги Туркия)га сафар қилиб, Бурса шаҳрида Боязид ибн Усмон[1] билан учрашадилар.
Аллома илм олиш ва тарқатиш йўлида кўп юртларга сафар қилган. Жумладан, ҳаж ибодатини адо этгач, Ҳижозга борганида баъзи кишилар Имом Жазарийга: “Бурса шаҳрида Қуръони каримни ўрганмоқчи бўлган толиби илмлар бор, улар сиздан таҳсил олишни орзу қилишади. Лекин ёнингизга келиб, илм ўрганиш учун етарли маблағлари йўқ”, дейишади. Шунда ул зот: “Ундай бўлса, уларнинг олдига мен бораман”, дейди-да, Жиддадан кемага чиқиб, Қоҳирага йўл олади. Қоҳирадан Искандарияга, ундан Ўрта Ер денгизи орқали Антокияга етиб келади ва шу ерлик бир кишининг уйида меҳмон бўлади. Имом Жазарийдан Қуръон илмларини ўрганишни орзу қилган бурсалик толиби илм олимни Ҳижозда экани хабарини олгач, шу томон отланиб, Бурсадан Антокияга келади. Талаба хуфтон намозига азон айтилгач, масжидга киради. Намоз тугаб, одамлар тарқай бошлайди. Шунда антокиялик бир киши унинг мусофир эканини сезиб, турар жойи бор-йўқлигини сўрайди. Талабадан борадиган ери йўқлигини эшитгач, ўз уйига олиб бориб меҳмон қилади. Кечки овқат пайтидаги суҳбат асносида: “Бугун юртимизга Исломнинг буюк уламоларидан Муҳаммад ибн Жазарий келди”, дейди мезбон. Бу гапни эшитган илм толиби ўрнидан сакраб туради: “Аллоҳга қасамки, у зотни кўрмагунимча ухламайман!” Мезбон: “Бу кеча дам ол, эртага кўрасан”, деса ҳам, барибир кўнмай туриб олади. Шунда икковлари Имом Жазарий меҳмон бўлиб тушган уйни сўраб-суриштириб йўлга чиқишади. Толиби илм олим билан кўришгач, йиғлаб юборади, севинчидан терисига сиғмайди. Олим бўлган воқеани эшитгач, меҳри товланади. Талаба Қуръони каримни тўлалигича ёд олгач, Антокияда қолади. Ундан сўнг Бурсага бориб, толиби илмларга сабоқ беради.
Боязид кўрсатган ҳурмат ва эҳтиромга жавобан имом у ерда бир неча йил истиқомат қилиб, юрт аҳолисига қироат ва ҳадис илмини таълим берадилар. Кўпчилик бундан унумли фойдаланади. Шунингдек, у зотдан кўп киши ўн хил қироатни мукаммал ўрганади. Ўша диёрда икки жилдли “Ан-Нашр фий ал-қироот ал-ашр” номли асарини таълиф этадилар. Ҳижрий 805 йили бобокалонимиз Амир Темур у зотни Румдан Мовароуннаҳр диёрига олиб келади. Кеш (ҳозирги Шаҳрисабз) шаҳрида Соҳибқирон салтанати остида ҳаёт кечирадилар. Кеш ва Самарқанд аҳолисининг бир жамоаси у зотдан таҳсил олади. Амир Темур бу буюк имомга доимо ҳурмат-эҳтиром кўрсатиб, улуғлар эдилар.
Кешда Абдулқодир ибн Тилла ар-Румий, Ҳофиз Боязид Кеший ва Ҳофиз Маҳмуд ибн Муқрийлар у кишидан ўн хил қироат илмини ўрганиб, қироатлар шайхлари унвонини олишади.
Ҳикоя қилинишича, Имом Муҳаммад Жазарий Румдан Самарқандга келганларида Соҳибқирон катта базм уюштирадилар. Унга таклиф этилган амир ва зодагонларга чап тарафдан, олимларга эса, ўнг тарафдан жой ажратишни буюради. Имом Жазарийга эса уламоларга ажратилган жойнинг олд қисмидан, Аллома Саййид Шариф Журжонийдан[2] юқорироқдан ўрин ҳозирлашга амр қилади. Сабаби сўралганида, Соҳибқирон: “Китоб ва суннат билимдони бўлган зотни ҳурмат қилмай бўладими?!” дея жавоб берган эканлар[3].
Аллома Муҳаммад Жазарий Амир Темур вафотларидан сўнг, ҳижрий 807 йили Мовароуннаҳрни тарк этиб, Хуросоннинг Ҳирот шаҳрига сафар қиладилар. У ерда ҳам кўпчиликка ўн хил қироатдан дарс берадилар. Сўнг Яздинга қайтиб келганларида, у ерлик аҳолининг ҳам бир гуруҳи у зот қўлида ўнта қироатни мукаммал ўрганади. Ҳофиз ал-муқрий ал-фозил Шамсиддин ибн Муҳаммад ад-Даббоғ ал-Бағдодий шулар жумласидандир. Кейин Асбаҳонга сафар қиладилар. У ерда ҳам аҳолининг кўпчилиги у зотдан сабоқ олади. Ҳижрий 808 йили Рамазон ойида Шероз[4] шаҳрига етиб келадилар. Юрт султони Бир Муҳаммад у зотни ўз диёрида олиб қолиш мақсадида унга қозилик вазифасини топширади. Шундай қилиб, у ерда ҳам бир оз муддат қоладилар. Бундан кўпчилик яхши фойдаланиб, у зотдан қироат илмини ўрганади. Ҳаж ибодатини адо этиш ниятида Басра орқали йўлга чиқадилар. Икки довон ошиб, Унайза шаҳрига етгач, Бани Лом аъробийлари у зотни тутиб, бор нарсаларини тортиб олишади. Унайзага қайтиб, у ерда учта қироатга бағишлаб “Ад-Дурра” номли назмий асарини ёзади. Сўнг Аллоҳ таоло унга ҳаж ибодати амалини адо қилишни насиб этади. Ҳарамайн аш-шарифайнда бир муддат истиқомат қиладилар. Шу муддат ичида ҳам кўпчилик у зотдан таълим олади.Қоҳира ва Яманга бир неча марта сафар қиладилар. Сафар давомида ўзлари илм олишлари билан бирга жуда кўп инсонларга қироат, ҳадис ва бошқа илмлардан таълим берадилар.
Имом Жазарийнинг устозлари кўп бўлиб, энг машҳурлари қуйидагилардир:
Муҳаммад Жазарий замонасининг кўзга кўринган олимларидан таълим олиш билан бирга ўзлари ҳам кўплаб шогирд етиштирганлар. Уларнинг энг машҳурлари қуйидагилар:
Имом Жазарий илмий фаолиятлари давомида тафсир, ҳадис, фиқҳ, тарих ва араб тили грамматикаси каби турли фанларга доир етмишдан ортиқ илмий асартасниф этганлар.Уларнинг кўплари қироат ва тажвид илмига бағишланган. Бугунги кунда у зотнинг асарлари ичида нашр қилинганлари, қўлёзма нусхалари ва бизгача етиб келмаганлари бўлиб, энг машҳурлариушбулардир:
Қуръон ва қироат илмига доир асарлари:
Ҳадис илмига доир асарлари:
Фиқҳ илмларига доир асарлари:
Наҳвга(араб тили грамматикаси) доир асарлари:
Тарихга доир асарлари:
Турли мавзуларга доир асарлари:
Қироат илмининг беқиёс олими Муҳаммад Жазарий сермазмун умрларининг охирини Шерозда ўтказдилар. У зот ҳижрий 833йили рабиул аввал ойининг бешинчи, жума кунининг тонгида 82 ёшда вафот этдилар ва ўзлари қурдирган “Дорул Қуръон” мадрасасига дафн қилиндилар. У зотнинг жанозаларига катта-юкичик, хосуавомдан иборат жуда катта жамоат йиғилди. Аллоҳ таоло у зотдан рози бўлиб, раҳматига олсин ва ётган жойларини мунаввар қилсин!
“Жазарий матни” китобидан
[1] Кўпгина тарих китобларида “Елдирим Боязид” номи билан машҳур.
[2] У зотнинг тўлиқ номи Али ибн Муҳаммад ибн Али бўлиб, “Саййид Шариф” номи билан танилган. Ҳижрий 740, милодий 1340 йили Астробод яқинида таваллуд топган. Илм талабида ўсмирлик даври асосан Шерозда ўтган. Диний фанларда чуқур илмга эга бўлган. Шунингдек, табиий фанларни ҳам ўзлаштирган. Ҳижрий 789 йили Самарқандга келиб, Амир Темур эътиборини қозонган. Жами бўлиб элликка яқин китоб тасниф қилган ва ҳижрий 816, милодий 1413 йили Шерозда вафот этган.
[3] “Шақоиқун-нуъмониййа”, 4-жуз, 398-бет.
[4] Қадимги Форс юрти пойтахти бўлган, Эроннинг жануби-шарқида жойлашган.
[5] Ҳижрий 702-782 йиллари яшаб ўтган. Имом Жазарий ундан Ибн Омир ва Кисоийларнинг қироатларини таълим олган.
[6] Дамашқлик буюк имом, қози, ҳижрий 691 йили туғилиб, ҳижрий 779 йили Дамашқда вафот этган.
[7] Лақаблари “Шамсиддин”. Ҳижрий 704 йили Қоҳирада туғилган. Қироат илмидан ташқари кўп илмларда моҳир бўлган. Ҳижрий 777 йили вафот этган.
[8] Ҳижрий 698 йили туғилган. Имом, муқриъ, муҳаққиқ ва ориф зотлардан, етти қироат соҳибларидан бўлган. Ҳижрий 782 йили шаъбон ойида вафот этган ва “Суфиййа” мақбарасида дафн қилинган. Вафотидан сўнг шогирдларига таълим беришда ИмомЖазарий у зот ўрнига ўтирган.
[9] Мадинаи мунаввара шайхи, масжид ан-Набавийда кўп йиллар имом-хатиб бўлган. Имом Жазарий 768 йили ҳаж ибодатини адо этиш учун Макка ва Мадинага сафар қилганида у зот билан учрашган.
[10] Лақаблари “Имодуд-дин”. Ҳижрий 701 йили Мисрда туғилиб, 774 йили Дамашқда вафот этган. У зот муфассир ва муҳаддислар имоми, буюк муаррих ва муҳаққиқ олим бўлиб, кўп китоблар муаллифидир.
[11] Ҳижрий 724 йили Мисрнинг Булқийния шаҳрида туғилган. Қоҳирада замонасининг буюк уламолари қўлида таълим олган. Асрнинг тенгсиз олими бўлмиш бу зот ҳижрий 805 йилнинг зулқаъда ойида вафот этган.
[12] Имом Бағавийнинг “Ал-Масобийҳ” китобига уч жилдлик шарҳ.
Мусулмон киши катта-ю кичик гуноҳлар қилишдан холи эмас. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳар бир одам боласи хатокордир. Хатокорларнинг яхшиси тавба қилувчиларидир”, деганлар. Одам ҳаёти давомида ҳар турли гуноҳ қилиб қўйиши мумкин. Шунда тезда тавба қилиб, чин дилдан Аллоҳга ёлворса, гуноҳи кечирилади.
Ҳозирги кунда энг долзарб бўлган муаммолардан бири шуки, айрим тоифалар гуноҳ қилган мўмин-мусулмон кишини кофирга чиқариб, унинг қони, жони ва моли(га тажовуз)ни ҳалол санамоқда. Ҳатто давлатларни куфрда айбламоқда. Ачинарлиси шундаки, бундайлар орасида “жиҳод” шиори остида ўзга юртларга кетиб, мамлакатимиз мусулмонларини куфрда айблаётган ҳамюртларимиз ҳам бор. Бундай тоифалар бугун чиқиб қолгани йўқ. Тарихда мусулмонлар орасига тафриқа (бўлиниш) солиб, уларни кофирликда айблаган тоифалар кўп бўлган. Масалан, хаворижлар шулардан бири ҳисобланади. Улар Али розияллоҳу анҳунинг қўшинидан ажраб чиқиб, шундай ном олган. Бу тоифа гуноҳи кабира қилган мусулмонни кофирликда, муртадликда айблайди. Ҳозирги бузғунчилар айнан ўша хаворижларнинг давомчиларидир.
Қуйида гуноҳи кабира қилган кишининг ҳукми ҳақида аҳли сунна вал жамоанинг эътиқоди қандай экани ва адашган тоифаларга берган раддиялари борасида сўз юритилади.
Гуноҳи кабирани ҳалол санамай, ундан қайтарган Зотга беписанд бўлмай, уни қасддан қилган киши қалбида тасдиқ борлиги учун имондан чиқмайди. Имондан фақатгина унга кирган томондан чиқади. Гуноҳкор киши тавбасиз вафот этса, унинг ҳукми Аллоҳ таолонинг хоҳиш-иродасида бўлади. Хоҳласа, уни кечиради ва фазли, карами ёки ундаги имон ва тоатларнинг баракаси сабабли ёки баъзи ахёрларнинг (дўст-биродар) шафоати сабабли жаннатга киритади. Хоҳласа, кичик ё катта бўлсин, гуноҳи миқдорича азоблайди. Сўнгра барибир охир-оқибати жаннат бўлади, дўзахда абадий қолмайди.
Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳи: “Мен кичик ва катта гуноҳ эгалари учун умидда бўламан ва иккисидан ҳам хавфсирайман. Кичик гуноҳ эгасига умид борлигини, катта гуноҳ эгасига эса хавф борлигини айтаман”[1], дер эди.
Гуноҳи кабира эгаси лаънатланмайди. Чунки имони у билан бирга бўлиб, у камаймагандир. Ким гуноҳи кабира учун тавба қилса, бошқа катта гуноҳдан қатъий тийилиши билан тавбаси тўғри бўлади. У тавба сабабли иқоб қилинмайди (азобланмайди). Шунингдек, гуноҳи кабира учун тавба қилиши билан гуноҳи сағираларнинг (кичик гуноҳлар) тавбасидан беҳожат бўлмайди. У гуноҳи сағира учун ҳам тавба қилиши керак. Аҳли сунна наздида гуноҳи сағиралар сабабли иқоб қилиниши жоиз саналади.
Шу ўринда хавориж, мўътазила, муржиъа каби адашган фирқаларнинг даъволари ва уларга аҳли суннанинг жавоблари қандай эканига тўхталсак. Бу ҳозирги бузғунчиларга ҳам тегишли бўлади. Чунки уларнинг илдизлари айнан хавориж ва мўътазила каби фирқаларга бориб тақалади.
Хаворижлар: “Ким кичик ёки катта гуноҳ билан исён қилса, у кофирдир. У дўзахда абадий қолади. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким Аллоҳга ва Унинг Расулига исён қилса ва Унинг чегараларидан ошиб ўтса, У Зот уни абадий қолиши учун дўзахга киритади”[2], деган. Гуноҳларнинг барчаси исёнга бориб тақалади. Аллоҳ таоло: ﴿وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾ “Кофирлар учун тайёрлаб қўйилган дўзахдан қўрқинг”[3], деган. Дўзах кофирлар учун тайёрлаб қўйилган бўлгач, гуноҳ сабабли ваид қилинган (азоб ваъдаси берилган) ҳар бир киши кофирдир. Бу икки оятнинг жамланишидан осийнинг кофир экани, унинг ҳукми эса дўзахда абадий қолиш экани собит бўлди”, деган.
Бу даъво нотўғри. Чунки оятлар гуноҳкор кишининг кофир эмаслигига далолат бўлади. Аллоҳ таоло: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى﴾ “Эй имон келтирганлар, сизга ўлдирилганлар учун қасос фарз қилинди”[4] дейди. Яъни, У Зот қасддан одам ўлдирганнинг гуноҳи кабира қилганини била туриб, уни “мўмин” деб атади. Оятнинг давомида ﴿فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ﴾ “Кимга ўз биродаридан бир нарса афв қилинса”[5] деб, ўлдирган ва ўлдирилган кишилар ўзаро биродар эканини зикр қиляпти. Биродарлик эса, “Албатта, мўминлар биродардирлар”[6] каломига кўра, имонга оид ҳодисадир. Демак, бир жонни қасддан ўлдирган киши гуноҳкор бўлади, лекин кофир бўлмайди.
Бошқа бир оятда Аллоҳ таоло: ﴿وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا﴾ “Агар мўминлардан икки тоифа уришса”[7], деган. Оятда икки тоифадан бири боғий (исёнкор) бўла туриб, иккиси учун ҳам “мўмин” сўзи қўлланган. Боғийлик эса исломда оғир гуноҳ саналади. Демак, у гуноҳкор бўлади, лекин имондан чиқмайди.
Хаворижлар далил сифатида келтирган ﴿وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким Аллоҳга ва Унинг Расулига исён қилса ва Унинг чегараларидан ошиб ўтса, У Зот уни абадий қолиши учун дўзахга киритади”[8] ояти кофирлар ҳақидадир. Чунки У Зот: “Унинг чегараларидан ошиб ўтса”, деяпти. “Чегаралар” сўзи кўпликда келган. Мўмин Аллоҳнинг барча чегараларидан ошиб ўтмайди. Исён эса инкор қилиш ёки такзиб (ёлғонга чиқариш) жиҳатдан эмас, феъл жиҳатдан амрга қарама-қарши бўлишдир. Ўз-ўзидан аёнки, буни “такзиб” ё “инкор” деб бўлмайди. Чунки унда тасдиқ бор. Модомики шундай экан, у заруратан мўмин ҳисобланади.
Мўътазила фирқаси: “Гуноҳи кабира қилган киши фосиқдир, мўмин ҳам, кофир ҳам эмас. У ўша гуноҳи сабабли имондан чиқади, лекин куфрга кирмайди. У икки манзил орасида бўлади. Ҳукми шуки, тавбасиз вафот этса, дўзахда абадий қолади. Тоатлари фойда бермайди. Унинг афв ва мағфират қилиниши жоиз бўлмайди. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ﴾ “Аммо фосиқлик қилганлар эса, бас, уларнинг жойлари дўзахдир”[9] ва ﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир. Унда абадий қолур”[10], дейди”, деган.
“Фисқ” луғатда чиқмоқдир. Ким Аллоҳнинг амрларидан бирига бўйсунишдан чиқса, у фосиқ бўлади.
Мўътазилийлар келтирган оятда мутлақ фосиқ назарда тутилган. У бундай давом этади: ﴿وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ﴾ “У (фосиқ)ларга: “Ўзингиз ёлғонга чиқарган дўзахнинг азобини тотинг” дейилур”[11]. Ким дўзахни ёлғонга чиқарса, кофир ҳисобланади. Аллоҳ таоло бошқа бир оятда: ﴿أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ﴾ “Ахир, мўмин бўлган одам фосиқ бўлган одамдек бўлурми?! Тенг бўлмаслар”[12] деб, мутлақ фосиқни мўмин билан таққослаган. Мутлақ фосиқ кофирдир. Мўмин киши мутлақ фосиқ эмас, балки маъсият (гуноҳ) қилгани сабабли фосиқ бўлади, лекин имони ва тоатлари сабабли итоат қилувчи ҳисобланади.
Қасддан одам ўлдирган кишига нассда (аниқ, очиқ ҳужжатлар – оят ва ҳадисларда) келган дўзахда абадий қолиш жазоси – ўша ишини ҳалол санаб қилгани учундир. Ўша ишни ҳалол санаш кофирлик бўлади. Аммо ким бу ишни ҳалол санамай қилса, унинг ҳукми Аллоҳ таолонинг ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى﴾ “Эй имон келтирганлар, сизга ўлдирилганлар учун қасос фарз қилинди”[13] деган сўзларига мувофиқ бўлади. Яъни, ўлдирган киши бу ишни ҳалол санамай қилгани учун кофир саналмайди. У гуноҳи кабира қилган бўлади. Абадий дўзахда қолмайди. Ундан қасос олинади. Ояти каримага биноан, одам ўлдирган шахсни қасос учун, албатта, ўлдириш шарт эмас, балки ўлдирилганнинг яқинлари кечиб юборса, ўлдирмай қўйиб юборса, ўрнига хун олса ҳам бўлади. Бунда хунни яхшилик билан сўраш лозим, айбдор томон ҳам яхшилик билан адо этиши зарур.
Юқорида мўътазилаларнинг “Гуноҳи кабира қилган киши тавбасиз вафот этса, дўзахда абадий қолади. Тоатлари фойда бермайди. Унинг афв ва мағфират қилиниши жоиз бўлмайди” деган сўзлари ҳам келтирилди. Бу даъво ҳам мутлақо нотўғри. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ﴾ “Албатта, Раббингиз одамларнинг зулмига қарамай, улар учун мағфиратлидир”[14], деган. Бу тавбадан олдин ҳам мағфиратнинг жоизлигига далил бўлади. Бошқа бир оятда Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ﴾ “Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмас. Ундан бошқа гуноҳни (Ўзи) хоҳлаган кишилар учун кечиради”[15], деган. Оятда зикр қилинган мағфират машиъатга (Аллоҳнинг хоҳиш-иродасига) боғланган, тавбага эмас. Ширкдан бошқа гуноҳни кечириш тавбага боғланганда, ширк ва ундан бошқа гуноҳ орасида фарқ қолмасди. У Зот хоҳлаган бандасининг ширкдан бошқа гуноҳини Ўз фазли билан кечириб юбориши мумкин. Чунки ﴿وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ﴾ “Ундан (яъни ширкдан) бошқа гуноҳни кечиради” деган сўзлари ширкдан бошқа гуноҳни тавбасиз ҳам кечиришини ифодалайди.
Аллоҳ таоло афвли ва мағфиратли Зотдир. Афв ва мағфират азоблаш жоиз бўлган нарсага татбиқ этилади. Азоблаш жоиз бўлмаган нарсада азоблашни тарк қилиш афв ва мағфират эмас.
Муржиъалар: “Куфр билан бирга тоат фойда бермагани каби имон билан бирга гуноҳ ҳам зарар бермайди. Мусулмон киши гуноҳи кабиралардан бирортаси сабабли иқоб қилинмайди. Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى﴾ “Албатта, бизга ваҳий қилиндики, “Ёлғонга чиқарганларга ва юз ўгириб кетганларга, шубҳасиз, азоб бўлур”[16], деган. Бу “ким Аллоҳ таолони ёлғонга чиқармаса, Унинг динидан юз ўгирмаса, у азобланмайди”, деган гап”, дейди.
Уларнинг даъвоси нотўғри экани кўриниб турибди. Инсон заррача гуноҳи учун ҳам жавоб бериши оятларда аниқ баён этилган (масалан, Залзала сурасининг охирги ояти). Аллоҳ таоло: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ﴾ “Эй имон келтирганлар, Аллоҳга холис тавба қилингиз! Шояд Раббингиз гуноҳларингизни ювса”[17] ва ﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا﴾ “Аллоҳга барчангиз тавба қилингиз”[18], деб буюрган. Гуноҳи бўлмаган кишига тавбани буюриб бўлмайди. Гуноҳ инсон учун зарар бўлмаганда, тавбага амр қилишда мантиқ қолмасди.
Умумий қилиб айтадиган бўлсак, гуноҳи кабира қилган киши имондан чиқмайди. У гуноҳкор мўмин бўлади. Чин дилдан тавба қилса, Аллоҳ таоло кечиради. Тавба қилмасдан вафот этса, кейинги тақдири Аллоҳ таолонинг измида бўлади. Хоҳласа, фазл-марҳамати билан кечиради. Хоҳласа, адолати билан гуноҳига яраша азоблайди. У охир-оқибат жаннатга киради. Чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким “Ла илаҳа иллаллоҳ” деса, жаннатга киради”, деганлар.
Кўплаб оятларда солиҳ амаллар қилган киши жаннатга кириши айтилган. Хусусан, Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا خَالِدِينَ فِيهَا﴾ “Албатта, имон келтирган ва солиҳ амаллар қилганларга Фирдавс жаннати манзил бўлгандир. Унда абадий қолурлар”[19] деб марҳамат қилган. Гуноҳи кабира эгаси эса мўминдир. У солиҳ амаллар қилган. У ваъда қилинган жаннатга киришга ҳақли ҳисобланади.
Ақл юритадиган бўлсак, банда тоатларнинг энг афзали ва яхшиликларнинг олий даражаси бўлган имонни келтирди. У қилган ёмонлик инкорнинг олий даражаси бўлмиш куфрга етиб бормади. У дўзахда абадий қолганда ва энг афзал яхшилиги бўлган имоннинг савобини ва ёмонликнинг юқори даражасидан паст бўлган гуноҳи кабирани қилиши билан ўзи келтирган солиҳ амалларининг савобини ботил қилганда, албатта, ёмонликларнинг иқоби кўпайтирилган ва яхшиликларнинг савоби камайтирилган бўларди. Бу эса яхшиликка ўн баробар (ундан ҳам ортиқ) мукофот ва ёмонликка ўз мислича жазо бериш ҳақидаги илоҳий ваъдага хилоф келарди. Ваҳоланки, Аллоҳ таоло ваъдага хилоф қилмайди.
Равшан ЭЛМУРОДОВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази
илмий ходими
[1] Абул Муин Насафий. Табсиратул адилла фий усулид дин. – Ж.1. – Қоҳира: Ал-мактабатул Азҳарийя лит турос, 2011. – Б.1037.
[2] Нисо сураси, 14-оят.
[3] Оли Имрон сураси, 131-оят.
[4] Бақара сураси, 178-оят.
[5] Бақара сураси, 178-оят.
[6] Ҳужурот сураси, 10-оят.
[7] Ҳужурот сураси, 9-оят.
[8] Нисо сураси, 14-оят.
[9] Сажда сураси, 20-оят.
[10] Нисо сураси, 93-оят.
[11] Сажда сураси, 20-оят.
[12] Сажда сураси, 18-оят.
[13] Бақара сураси, 178-оят.
[14] Раъд сураси, 6-оят.
[15] Нисо сураси, 48, 116-оятлар.
[16] Тоҳа сураси, 48-оят.
[17] Таҳрим сураси, 8-оят.
[18] Нур сураси, 31-оят.
[19] Каҳф сураси, 107-108-оятлар.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 