26 Август, 2026, 13 Рабиъул аввал, 1448
26 Август, 2026, 13 Рабиъул аввал, 1448
وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآَنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
Қуръон ўқилганда уни тинглангиз ва сукут сақлангиз! Шояд (шунда) раҳм қилингайсиз! Аъроф -204.
Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам намозда қироат қилсалар у зот билан бирга асҳоблари ҳам қироат қилар эди. Ва саҳобалар Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга халал беришарди. Шунда “Агар Қуръон ўқилса...” ояти нозил бўлди. Имом Шаъбий ва Ато намоздаги қироатга тегишли деганлар. Иброҳим ибн Абу Ҳурра Мужоҳиддан:”Намозга ҳам хутбаларга ҳам тегишли деган. Хутбага ҳам истимоъ (тинглаш) ва инсот (сукут сақлаш) вожиб”- деган. (Ибн Аббос тафсиридан.)
Аллоҳ таолонинг ушбу амри Қуръонни намозда ва ундан бошқа пайтда ҳам жим туришликни тақозо қилади. Шунингдек, оят жаҳрий ошкор намозда имомнинг ортида турган инсоннинг қироат қилишини ман қилгани каби махфий намозда ҳам қироатни ман қилади. Чунки, Аллоҳ таоло жим туришликни вожиб қилар экан жаҳрий ёки махфий ҳолатдами, шарт қилмади. Агар жаҳрий қилса, бизга истимоъ лозим, махфий қилса, инсот лозим. Зеро, биз унинг қироат қилаётганини билиб турамиз. (Жассос, “Аҳкамул Қуръон” тафсиридан)
“Ибрат - лафзнинг омлиги билан, сабабнинг хослиги билан эмас” деган усул қоидасига биноан намоздан бошқа пайт ҳам тинглаш вожибдир. Фатҳул Қодирда келишича: Бир киши фиқҳ ёзяпти, ёнида эса бир киши Қуръон ўқияпти. Қуръонга истимоъ қилишга фақиҳнинг имкони йўқлиги учун қори гуноҳкор бўлади (ё бошқа жойда ўқисин, ё ичида ўқисин). Шунингдек, тунда инсонлар ухлаб ётган ўринда ўқиса ҳам гуноҳкор бўлади. “Қуня”да келишича, ёш бола қуръон ўқисаю оиласи иш қилаётган бўлса нима бўлади деган масалада, агар оиласи бола Қуръон ўқишга киришишдан олдин ишга киришган бўлса гуноҳкор эмас, агар қироатни бошлагандан кейин ишга киришса гуноҳкор бўлади, дейилган. (Фатҳул Қодир тафсиридан.)
Тафсири Насафийда эса ушбу оятнинг тафсирида шундай дейилади: “Бунинг зоҳири намоздаги қироатга ҳам, бошқа ҳолатдаги қироатга ҳам истимоъ ва инсотнинг вожиблигидир. Айримлар “агар Пайғамбар оят нозил бўлган пайтда сизларга тиловат қилса унга қулоқ солинглар” дегани, дейдилар. Жумҳур саҳобалар розияллоҳу анҳум муқтадийнинг тинглаши вожиб, дейдилар. Айримлар хутбани тинглаш, дейдилар. Айримлар иккаласини ҳам, дейдилар. Иккисига ҳам тегишли дегани тўғрироқ”. (“Мадорик ат-Танзил ва Ҳақоиқул таъвил” тафсиридан)
Қуръон тилавотига қулоқ солиш Аллоҳнинг раҳматига эришиш ва шайтоннинг найрангларидан ҳимояланиш йўлидир. У қачон ўқилса қулоқ солиш ва қироат асносида жим туришдир. Қулоқ солиш эшитишдан кучлироқ. Чунки қулоқ солиш маълум мақсад ва ният билан, шу сўзни идрок қилишим керак деган маънода бутун ҳиссини унга қаратади. Эшитиш эса ундай эмас, у йўл-йўлакай ҳам бўлиши мумкин. Ким қулоқ солса ва жим турса тушиниш ва тадаббур қилишга лойиқ бўлади. Ва шундайларга Аллоҳнинг раҳматини умид қилса бўлади. Оят мутлоқ қироатга қулоқ солишга далолат қилади, ҳоҳ наомзда бўлсин, ҳоҳ ташқарида. Бу Ҳасан Басрийдан ривоят қилинган. Аҳли зоҳирлар ҳам шу фикрда. Айримлар жума хутбаси ҳақида нозил бўлган дейдилар. Бу хато фикр. Чунки, оят маккийдир. Жума эса ҳижратдан кейин мадинада фарз қилинган. Айримлар мустаҳаб, вожиб эмас дейдилар. Саҳобалар намозда бир бирларига гапирар эди, бу оят нозил бўлгандан сўнг намозда гапириш ҳаром қилинди, дейдилар. Ибн Мунзир: Намоз ва хутбадан бошқа пайт истимоъ ва инсот вожи эмаслигига ижмоъ қилинганилигини айтади. Зеро, ҳар бир қироат қилаётган шахсга қулоқ солиш катта машаққат. Бунда илм олаётган илмдан, ишчилар ишидан қозилар ҳукмдан машғул бўлиб қолишларига олиб келади. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қироатлари айримлари нозил бўлган нарсани етказиш, айримлари ваъз ва иршод бўлган. Шунинг учун бу оятни фақат имомнинг қироати орқасидан қироат қилиш мумкин эмаслигига далолат қиладилар. Қорининг ёнида бошқа қори қироат қилаётган бўлса, қироатни тўхтатиб унга қулоқ солиши шарт эмас. Қуръонни менсимасдан бепарволик билан қулоқ солмаслик мумкин эмас. Кўп шаҳарларда мотамларда кузатилганидек, қуръон ўқилса бекорчи нарсаларни гаплашиб ўтириш мана шу оятнинг буйруғига хилофдир. Шунингдек, Қуръонни эшитишдан қасддан қочиш мўмин инсоннинг иши эмас. (Муҳаммад Рашид Али Ризо: “Тафсирул Манар”).
ЖАЛОЛИДДИН
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 