Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
18 Ноябр, 2026   |   8 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:52
Қуёш
07:09
Пешин
12:13
Аср
15:20
Шом
17:04
Хуфтон
18:20
Bismillah
18 Ноябр, 2026, 8 Жумадул сони, 1448

ЭЪТИБОР, ЭҲТИРОМ ВА ЭЪЗОЗ

06.09.2024   11594   10 min.
ЭЪТИБОР, ЭҲТИРОМ ВА ЭЪЗОЗ

Дил изҳори

Аллоҳ таолога беадад шукрлар бўлсинки, юртимиз мустақиллигининг 33 йиллигини катта хурсандчилик билан кутиб олдик. Бугун ҳар бир гўшада байрам шукуҳи ҳукмрон. Бу айём ўзини шу Ватан фарзанди деб билган ҳар бир инсон учун қадрли, азиз ва мўътабар. Чунки у бизга ўзлигимиз, инсоний ҳақ-ҳуқуқ ва қадр-қимматимизни бахш этди.

Энг улуғ, энг азиз байрам арафасида Президентимиз фармонларига мувофиқ турли соҳа вакиллари фахрий унвон, орден ва медаллар билан тақдирланди. Шундай фидойи юртдошларимиз қаторида уч нафар имом-хатиб “Имом Бухорий” ордени билан мукофотлангани барча диний соҳа вакилларини бениҳоя хурсанд қилди. Айтиш жоизки, яқин ўтмишда имом-хатибларга бу даражада эҳтиром кўрсатилмаган.  Ушбу қувончли воқеа янги Ўзбекистонда ислом дини ва соҳа ходимларига қаратилаётган эътиборнинг яна бир ёрқин ифодаси бўлди.

Имом-хатиблар юксак мукофотларни 30 август куни Кўксарой қароргоҳида давлатимиз раҳбаридан қабул қилиб олди. Қуйида уларнинг дил сўзлари билан танишасиз.

Маърифий соҳада илмий асос яратилмоқда

— Бугун мен жуда ҳам шодман. Мана шундай улуғ мукофотни шахсан давлатимиз раҳбарининг ўзидан қабул қилиб олиш менга юксак шараф бўлиш билан бирга, катта масъулият ҳам юклади. Мамлакатимизда Президентимиз  раҳбарлигида барча соҳаларда инсон қадри ва унинг шаънини юксалтириш борасида олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг самараларини бирма-бир санаб адоғига етиш мушкул.

Ўзбекистон замини ислом илм-фани ва маданиятининг қадимий бешикларидан бири ҳисобланади. Халқимизнинг бой тарихий, илмий, маънавий меросини ҳар томонлама ўрганиш, жаҳон ҳамжамиятига кенг танитиш, энг муҳими, ислом динининг асл инсонпарварлик моҳиятини чуқур очиб бериш мақсадида юртимизда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Имом Насафий каби буюк алломаларимизнинг бебаҳо илмий мактабини ўрганиш ва тадқиқ этиш учун илмий-тадқиқот марказлари фаолияти кенг йўлга қўйилди.

Динимизни илмий жиҳатдан ўрганишни ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Бухорода Мир Араб олий мадрасаси, Самарқандда Ҳадис илми мактаби ва Сурхондарёда Имом Термизий номидаги ислом институти ҳамда шу номдаги мадрасага асос солинди. Самарқандда Имом Бухорий, Сурхондарёда Имом Термизий, Тошкентда Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказлари ташкил этилди. Уларда талабалар ва ёш тадқиқотчилар буюк аждодларимизнинг бой меросини ўрганиш ва тадқиқ этиш баробарида замонавий илмларни ҳам ўзлаштириб, етук олим бўлиб камол топади. Шулар қаторида турли ҳудудларда ҳадис, калом, тасаввуф, фиқҳни ўрганишга ихтисослашган илмий мактаблар, хусусан, бизнинг вилоятимизда ҳам тасаввуф илми мактаби фаолияти йўлга қўйилгани диний-маърифий соҳада янги давр бошлаганидан дарак беради.

Қувонарлиси, мамлакатимиз раҳбарининг ташаббуси билан Бухоро Арк қўрғони яқинида Мир Араб олий мадрасасининг янги биноси барпо этилди ва фойдаланишга топширилди. 200 ўринга мўлжалланган олий мадрасада Қуръони карим, ҳадис, фиқҳ ва тасаввуф илмлари, хорижий тиллар пухта ўргатилади. Бугунги кунда 100 нафардан ортиқ талаба замонавий жиҳозланган ўқув хоналари, кутубхона, фаоллар зали, талабалар ётоқхонаси ва спорт залида малакали устозлардан таълим олмоқда.

2021–2024 йилларда вилоятимиздаги 15 та масжиднинг янгитдан қуриб фойдаланишга топширилгани, 42 та масжидда эса йирик таъмирлаш ишлари олиб борилгани мамлакатимизда муборак динимизга қаратилаётган алоҳида эътиборнинг исботидир.

Мустақиллик байрами арафасида шундай улуғ эътирофга сазовор бўлиш, менга чексиз ғурур бағишлади. Келажак авлодни янги Ўзбекистоннинг чинакам бунёдкори қилиб тарбиялаш, халқимизнинг маданий-маърифий, диний-ахлоқий дунёқарашини бойитиш йўлидаги фаолиятимда бу мукофот менга қанот бағишлайди, дея ишонч билан айта оламан.

Жобир домла ЭЛОВ,

Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг

Бухоро вилоятидаги вакили,

Бухоро вилояти бош имом-хатиби,

Мир Араб олий мадрасаси ректори

* * *

Аждодларимизнинг ўлмас мероси чуқур ўрганилмоқда

— Бугун жуда бахтиёрман. Энг улуғ, энг азиз байрам — мустақиллигимизнинг 33 йиллиги арафасида давлатимизнинг энг юксак мукофотларидан бири “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан қувончим чексиз, сўз билан таърифлашга ожизман. Президентимиз ташаббуси билан таъсис этилган орденга биринчилардан бўлиб лойиқ кўрилганимдан, юксак мукофотни давлат раҳбарининг ўз қўлидан олганимдан бошим кўкка етди.  

Турли соҳаларда эришилаётган барча ютуқлар ватанимизда ҳукм сураётган тинчлик ва осойишталик, одилона сиёсат натижасидир. Ислом дини илмлари ривожига беқиёс ҳисса қўшган буюк ватандошларимизнинг улкан илмий меросини янада чуқур ўрганиш, табаррук зиёратгоҳ ва қадамжолар, кўҳна масжид ва мадрасаларни обод қилиш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Вилоятимизда ўнлаб янги масжидлар қурилди, мавжудларида қайта қуриш ва таъмирлаш ишлари олиб бориляпти. Мисол учун, бир вақтлар йўқ бўлиб кетиш арафасида турган Абул Муин Насафий зиёратгоҳини бугун бутун дунё сайёҳлари  катта завқ ва ҳайрат билан томоша қилмоқда.

Мазкур мажмуада Абул Муин Насафий илмий меросига бағишлаб ўтказилган халқаро илмий-амалий конференцияларда Туркия, Миср, Франция, Россия, Бангладеш, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистон каби давлатлардан юзлаб олим ва каломшунос мутахассислар иштирок этиб, юртимизда эътиқод эркинлигини таъминлашга қаратилаётган эътиборни юксак баҳолади. Шунингдек, Касби туманидаги Султон Мир Ҳайдар, Китоб туманидаги Хўжа Илм Кони ва Мавлоно Дарвеш Муҳаммад Вахшуворий, Қамаши туманидаги Лангар ота мажмуаларини реконструкция ва реставрация қилиш ишлари амалга оширилди.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида муборак ҳаж амалини адо этишга муяссар бўлган ватандошларимиз сони бармоқ билан саноқли бўлган. Бугунги кунда виждон эркинлиги ва диний-маърифий муҳит барқарорлигини таъминлашга қаратилаётган алоҳида эътибор туфайли уларнинг сони 15 мингдан ошди. Жорий йилда фақат Қашқадарё вилоятининг ўзидан 801 нафар фуқаро ҳаж амалларини бажариб келди.

Ҳаж мавсумида Президентимиз ҳожилар ҳолидан хабар олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари билан телефон орқали мулоқот қилгани нафақат ҳаж зиёратига борганларни, уларнинг оила аъзоларини, барча мўмин-мусулмонларимизни беҳад қувонтирди.

Бундай ғамхўрликдан руҳланган ҳожиларимиз, вилоятимиздаги барча жоме масжидлар имом-хатиблари ва уларнинг ноиблари “Янги Ўзбекистон фидойиси бўлиб, маънавият тарғиботчисига айланамиз” шиори остида хайрли амалларни бажаришмоқда.

Раҳматулло УСМОНОВ,

Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг

Қашқадарё вилоятидаги вакили,

вилоят бош имом-хатиби

* * *

Юксак маънавий-ахлоқий жамият барпо этиш йўлида

Кўксарой қароргоҳида мамлакатимизда кўзга кўринган илм-фан, таълим, соғлиқни сақлаш, адабиёт, маданият вакиллари қаторида давлат мукофоти билан тақдирланганим менга чексиз фахру ифтихор бағишлади.

Яратганга беҳад шукрлар бўлсинки, юртимизда Истиқлол байроғи остида халқимизнинг юрт равнақи йўлидаги азалий истакларини рўёбга чиқа бошлади. Бу, албатта, ўз-ўзидан бўлиб қолмайди. Давлатимиз раҳбари бошчилигида жамият ҳаётининг барча жабҳаларида олиб борилаётган ислоҳотларнинг туб моҳияти, энг аввало, инсон манфаатига қаратилган бўлиб, уларнинг негизида фаровон турмуш, илм-фан равнақи, юксак маънавий-ахлоқий, илмий-ижодий салоҳиятни янада юксалтириш ва ривожлантириш ётади.

Бугун шу мақсадда диний-маърифий соҳада амалга оширилаётган улкан ислоҳотлар, эришилаётган ютуқлар мақтовга лойиқ. Жумладан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Бухорий меъморий мажмуаси юксак даражада ва  маҳобатли шаклда бунёд этилмоқдаки, у бир неча асрлар давомида юртимиз ва дунё мўмин-мусулмонлари учун руҳий-маънавий озиқа оладиган муҳташам даргоҳга айланади. Шунингдек, келажак авлод учун бир неча юз йиллар зиё сочадиган, ёшларга илм-маърифат нурини таратадиган осори-атиқа бўлади.

Давлатимиз етакчиси раҳбарлигида бунёд этилаётган ва Учинчи Ренессанс пойдевори, дея таърифланаётган Ислом цивилизацияси маркази ҳам буюк алломаларимизнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини дунё ҳамжамиятига намоён этадиган, ислом маърифатини кенг тарқатадиган ва ёшларни улуғ алломаларга муносиб авлод қилиб тарбиялайдиган маърифат кошонаси бўлиб асрлар оша хизмат қилди, инша Аллоҳ.

Мана шу ўзгаришлар кўз ўнгимда рўй бераётгани ва ўзим ҳам унда иштирок этиб, улкан савобли ишларга сабабчи бўлаётганимдан фахрга тўламан. Бундан ўттиз йил олдин Фарғона вилоятининг Қувасой шаҳрида янги қурилган жоме масжидининг имом-хатиби сифатида ўз фаолиятимни бошлаганман. Истиқлолнинг илк даврларида вилоятимизда бор йўғи 4 масжид бор эди. Улардаги шарт-шароитлар ҳақида сўз юритишнинг ҳожати ҳам йўқ. Бугун вилоятимизда 200 дан ортиқ масжид фаолият юритяпти. Уларнинг барчаси замон талабига мос тарзда таъмирланган, бинолари янгидан бунёд этилиб, намозхонлар учун барча шароитлар ҳозирланган.

Яна бир таъкидлаш жоиз бўлган воқеа имом-хатиб ва диний соҳа ходимларининг жамиятдаги ўрни мустаҳкамланди. Олдинлари  фақат тўй-маъракалардагина кўриниш берадиган имомларимиз бугун юртимизда олиб борилаётган ислоҳотларда, уни халққа етаказишда астойдил фидойилик кўрсатмоқда. Айниқса, ёшларимизни ёт ғоялар таъсиридан асраб-авайлаш, ҳанафий мазҳабига хос диний тушунчаларни тарғиб қилиш, диндошларимиз тўғри йўлда юриши учун олиб борилган маънавий-маърифий ишларда бевосита иштирок этаётганимдан беҳад хурсандман. 

Камтарона меҳнатим юксак қадрланишидан, “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан беҳад миннатдорман. Аслида бу мукофот нафақат менинг, балки бутун Фарғона вилоятида фаолият кўрсатаётган барча имом-хатиб ва ноибларнинг улкан меҳнати натижаси, деб ҳисоблайман.

Биз, дин пешволари бундай эътибор ва эҳтиром олдида қарздорликни мудом ҳис этамиз. Бунга жавобан юртимиз тинчлиги ва аҳоли фаровонлиги йўлида янада куч-ғайрат ва фидокорлик билан хизмат қиламиз. Шунингдек, давлатимиз раҳбари томонидан олиб борилаётган ислоҳотлар бардавом бўлишини доимо Раббимиздан сўраймиз. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Менга дуо қилинг ва сизга ижобат қилурман...”, деб марҳамат қилган.

Алишер НАИМОВ,

Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари,

Қувасой шаҳар бош имом-хатиби

Бошқа мақолалар
Мақолалар

Туркий дунёнинг XI асрдаги қомуси: Қошғарий меросига янги нигоҳ

29.10.2026   113507   8 min.
Туркий дунёнинг XI асрдаги қомуси: Қошғарий меросига янги нигоҳ

Бир китоб бир вақтнинг ўзида луғат, тарихий харита, халқ оғзаки ижоди тўплами ва ўтмиш жамиятининг ўзига хос қомуси бўла оладими? XI асрда яшаган буюк тилшунос Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» асари бу саволга жавоб беради.

XI асрда яратилган, туркий халқларнинг тили, географияси ва маданий ҳаётини бир асарда жамлаган «Девону луғотит турк» бугун ҳам жаҳон тилшунослиги учун муҳим манба бўлиб қолмоқда. Маҳмуд Қошғарийнинг ушбу қомусий мероси 2017 йилда UNESCOнинг «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилган. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида асарнинг факсимиле нусхаси намойиш этилиши эса ташрифчиларга қарийб минг йил аввалги туркий дунё билан танишиш имконини бермоқда.

1072–1074 йилларда яратилган асар туркий халқлар тилини араб тилида тушунтириш мақсадида тузилган бўлса-да, унинг илмий аҳамияти оддий луғат доирасидан анча кенгдир. Унда туркий сўзларнинг маъноси ва қўлланиши билан бирга турли қабилаларнинг тил хусусиятлари, мақоллар, шеърий парчалар, географик номлар ва ижтимоий ҳаётга оид маълумотлар жамланган.

XI асрдаги туркий дунёни тасвирлаган харита

Асарнинг энг эътиборли хусусиятларидан бири — ундаги доирасимон тарихий харитадир. У туркий халқлар яшаган ҳудудлар, географик объектлар ва ўша даврдаги макон ҳақидаги тасаввурларни акс эттиради.

Туркиянинг Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, мазкур харитада тоғлар, кўллар, дарёлар, туркий халқлар истиқомат қилган ҳудудлар билан бирга бошқа минтақалар, жумладан, Япония ҳам тасвирланган.

Бу жиҳат асарнинг аҳамиятини янада оширади. Чунки Маҳмуд Қошғарий туркий сўзларни муайян географик ва маданий муҳит билан боғлаб ўрганган. Унинг харитаси замонавий географик ўлчовларга асосланган атлас эмас, балки XI асрдаги билимлар ва дунёқарашнинг тарихий гувоҳидир.

Шу маънода, «Девону луғотит турк»ни илк туркий лингвистик географиянинг муҳим манбаларидан бири сифатида ўрганиш мумкин.

Бир сўз ортида бутун бир халқ ҳаёти

Маҳмуд Қошғарийнинг илмий ёндашуви сўзларнинг маъносини изоҳлаш билан чекланмаган. Олим уларни халқ оғзаки ижоди, кундалик турмуш ва турли тил муҳитлари билан боғлиқ ҳолда қайд этган.

Асардаги мақоллар ва шеърий парчалар XI аср туркий халқларининг ахлоқий қарашлари, меҳнат анъаналари, ижтимоий муносабатлари ва бадиий тафаккурини ўрганиш имконини беради.

Бу материаллар айниқса фольклоршунослик учун муҳимдир. Айрим оғзаки ижод намуналари бизга айнан шу асар орқали етиб келган. Демак, Қошғарий фақат сўзларни эмас, улар билан бирга муайян даврнинг маданий хотирасини ҳам сақлаб қолган.

Асарнинг яна бир муҳим хусусияти — туркий тил ва лаҳжалар ўртасидаги фарқларни қайд этишидир. Бу маълумотлар тарихий тилшуносликда сўзларнинг шакли, маъноси ва тарқалишини қиёсий ўрганиш учун қимматли далил бўлиб хизмат қилади.

Нима учун асар араб тилида ёзилган?

«Девону луғотит турк»нинг ўзига хос жиҳатларидан бири — туркий сўзларнинг араб тилида шарҳланганидир.

XI асрда араб тили мусулмон оламида илм-фан ва ёзма маданиятнинг асосий тилларидан бири эди. Маҳмуд Қошғарий ана шу илмий муҳитда туркий тилларнинг бой луғат таркиби ва ифода имкониятларини тизимли равишда намоён этди.

Бу ҳолат асарни маданиятлараро илмий мулоқотнинг муҳим намунаси сифатида баҳолаш имконини беради.

Олим туркий тилларни бошқа тилда сўзлашувчи аудиторияга тушунтириш орқали нафақат луғат тузган, балки уларнинг мустақил тил тизими ва бой маданий анъаналарга эга эканини кўрсатган.

Асарнинг бизгача етиб келиш тарихи

«Девону луғотит турк»нинг бугун маълум бўлган ягона қўлёзма нусхаси Маҳмуд Қошғарий яшаган даврга эмас, XIII асрга мансуб.

Туркия Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, қўлёзма 1266 йилда Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Савий томонидан кўчирилган. У 319 варақдан иборат бўлиб, ҳозир Истанбулдаги Миллат қўлёзмалар кутубхонасининг Али Амирий фондида сақланади.

Қўлёзма XX аср бошларида Али Амирий томонидан қўлга киритилган ва кейинчалик илмий муомалага киритилган. Унинг қайта кашф этилиши туркий тиллар тарихи бўйича тадқиқотларга янги манбавий асос яратди.

Муҳим жиҳат шундаки, бугун тадқиқотчилар фойдаланаётган матн муаллиф давридан қарийб икки аср кейин кўчирилган нусха орқали етиб келган. Шу боис асарни ўрганишда қўлёзманинг матний тарихи, кўчирилиш хусусиятлари ва илмий нашрларини қиёсий таҳлил қилиш ҳам муҳим аҳамият касб этади.

UNESCO эътироф этган умуминсоний мерос

2017 йилда «Девону луғотит турк» қўлёзмасининг UNESCO «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилиши унинг нафақат туркий халқлар, балки жаҳон маданий ва илмий мероси учун ҳам аҳамиятли эканини тасдиқлади.

UNESCOнинг Туркия миллий комиссияси мазкур асарни XI аср туркий халқларининг тили ва этнографияси ҳақидаги энг бой манбалардан бири сифатида баҳолайди.

Бу эътироф асарнинг тилшунослик, картография, этнография ва тарих каби бир неча илмий соҳалар учун аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Ислом цивилизацияси марказида минг йиллик мероснинг янги талқини

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида «Девону луғотит турк» асарининг факсимиле нусхасига алоҳида ўрин ажратилган.

Мазкур экспозиция буюк алломаларнинг илмий меросини тарихий манбалар, нодир нашрлар ва замонавий музей ечимлари орқали намойиш этишга қаратилган.

Маҳмуд Қошғарий асарига бағишланган махсус медиа лойиҳа концепциясида қўлёзма нусхасини рақамлаштириш, асарнинг яратилиш тарихи, тузилиши ва илмий аҳамиятини тушунтирувчи видеоматериал ҳамда интерактив ахборот ресурси тайёрлаш назарда тутилган.

Бундай ёндашув тарихий қўлёзмани фақат кўргазма ашёси сифатида эмас, балки ташрифчи мустақил ўрганиши мумкин бўлган илмий-маърифий манба сифатида тақдим этиш имконини кенгайтиради.

Хусусан, асарнинг тарихий харитасини замонавий географик маълумотлар билан қиёслаш, ундаги айрим сўзлар ва мақолларни бугунги туркий тиллар билан таққослаш, қўлёзманинг сақланиш тарихини интерактив шаклда тушунтириш келгусидаги музей-таълим лойиҳалари учун истиқболли йўналишлар бўлиши мумкин.

Ўзбек тилининг тарихий илдизларини англаш

«Девону луғотит турк» ўзбек тили тарихини ўрганишда муҳим умумтуркий манбалардан бири ҳисобланади.

Бироқ асарни замонавий ўзбек тилининг ягона бевосита манбаси сифатида талқин қилиш илмий жиҳатдан тўғри бўлмайди. Ўзбек тилининг шаклланиши узоқ давом этган тарихий, ҳудудий ва маданий жараёнлар билан боғлиқ.

Қошғарий асари ана шу мураккаб тараққиётнинг қадимий қатламларини ўрганиш, туркий тиллар ўртасидаги умумийлик ва фарқларни аниқлаш, сўзларнинг тарихий маъно ўзгаришларини тадқиқ этиш учун муҳим асосдир.

Айниқса, ўзбек тили байрами муносабати билан мазкур асарга мурожаат қилиш тилни қадрлашнинг яна бир муҳим жиҳатини — унинг илмий тарихи ва манбавий асосларини билиш зарурлигини намоён этади.

Қадимий қўлёзмадан замонавий илм-фангача

Бугун тарихий луғатлар фақат тилшунослар учун эмас, рақамли гуманитар фанлар, электрон корпуслар ва тарихий маълумотлар базаларини яратиш учун ҳам муҳим манбага айланмоқда.

«Девону луғотит турк»даги сўзлар, географик номлар, мақоллар ва лаҳжа хусусиятларини рақамли шаклда тизимлаштириш келгусида тил тарихи бўйича қиёсий тадқиқотларни янада ривожлантириш имконини бериши мумкин.

Бу — асар асосида барча шундай технологиялар аллақачон яратилганини англатмайди. Бироқ унинг таркибидаги маълумотлар замонавий тадқиқот усуллари учун катта илмий имкониятга эга.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида «Девону луғотит турк» факсимиле нусхасининг намойиш этилиши ана шу узвий боғлиқликни — тарихий мерос, илмий тадқиқот ва замонавий маърифат ўртасидаги алоқани кўрсатади.

Маҳмуд Қошғарийнинг асари бизга бир ҳақиқатни эслатади: тил тарихи фақат сўзлар тарихи эмас. У — халқнинг дунёқараши, географик тасаввури, ижодий тафаккури ва асрлар давомида сақланиб келган маданий хотирасидир.

Дурдона Расулова, iccu.uz

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати

Ўзбекистон янгиликлари