Дил изҳори
Аллоҳ таолога беадад шукрлар бўлсинки, юртимиз мустақиллигининг 33 йиллигини катта хурсандчилик билан кутиб олдик. Бугун ҳар бир гўшада байрам шукуҳи ҳукмрон. Бу айём ўзини шу Ватан фарзанди деб билган ҳар бир инсон учун қадрли, азиз ва мўътабар. Чунки у бизга ўзлигимиз, инсоний ҳақ-ҳуқуқ ва қадр-қимматимизни бахш этди.
Энг улуғ, энг азиз байрам арафасида Президентимиз фармонларига мувофиқ турли соҳа вакиллари фахрий унвон, орден ва медаллар билан тақдирланди. Шундай фидойи юртдошларимиз қаторида уч нафар имом-хатиб “Имом Бухорий” ордени билан мукофотлангани барча диний соҳа вакилларини бениҳоя хурсанд қилди. Айтиш жоизки, яқин ўтмишда имом-хатибларга бу даражада эҳтиром кўрсатилмаган. Ушбу қувончли воқеа янги Ўзбекистонда ислом дини ва соҳа ходимларига қаратилаётган эътиборнинг яна бир ёрқин ифодаси бўлди.
Имом-хатиблар юксак мукофотларни 30 август куни Кўксарой қароргоҳида давлатимиз раҳбаридан қабул қилиб олди. Қуйида уларнинг дил сўзлари билан танишасиз.
Маърифий соҳада илмий асос яратилмоқда
— Бугун мен жуда ҳам шодман. Мана шундай улуғ мукофотни шахсан давлатимиз раҳбарининг ўзидан қабул қилиб олиш менга юксак шараф бўлиш билан бирга, катта масъулият ҳам юклади. Мамлакатимизда Президентимиз раҳбарлигида барча соҳаларда инсон қадри ва унинг шаънини юксалтириш борасида олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг самараларини бирма-бир санаб адоғига етиш мушкул.
Ўзбекистон замини ислом илм-фани ва маданиятининг қадимий бешикларидан бири ҳисобланади. Халқимизнинг бой тарихий, илмий, маънавий меросини ҳар томонлама ўрганиш, жаҳон ҳамжамиятига кенг танитиш, энг муҳими, ислом динининг асл инсонпарварлик моҳиятини чуқур очиб бериш мақсадида юртимизда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Имом Насафий каби буюк алломаларимизнинг бебаҳо илмий мактабини ўрганиш ва тадқиқ этиш учун илмий-тадқиқот марказлари фаолияти кенг йўлга қўйилди.
Динимизни илмий жиҳатдан ўрганишни ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Бухорода Мир Араб олий мадрасаси, Самарқандда Ҳадис илми мактаби ва Сурхондарёда Имом Термизий номидаги ислом институти ҳамда шу номдаги мадрасага асос солинди. Самарқандда Имом Бухорий, Сурхондарёда Имом Термизий, Тошкентда Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказлари ташкил этилди. Уларда талабалар ва ёш тадқиқотчилар буюк аждодларимизнинг бой меросини ўрганиш ва тадқиқ этиш баробарида замонавий илмларни ҳам ўзлаштириб, етук олим бўлиб камол топади. Шулар қаторида турли ҳудудларда ҳадис, калом, тасаввуф, фиқҳни ўрганишга ихтисослашган илмий мактаблар, хусусан, бизнинг вилоятимизда ҳам тасаввуф илми мактаби фаолияти йўлга қўйилгани диний-маърифий соҳада янги давр бошлаганидан дарак беради.
Қувонарлиси, мамлакатимиз раҳбарининг ташаббуси билан Бухоро Арк қўрғони яқинида Мир Араб олий мадрасасининг янги биноси барпо этилди ва фойдаланишга топширилди. 200 ўринга мўлжалланган олий мадрасада Қуръони карим, ҳадис, фиқҳ ва тасаввуф илмлари, хорижий тиллар пухта ўргатилади. Бугунги кунда 100 нафардан ортиқ талаба замонавий жиҳозланган ўқув хоналари, кутубхона, фаоллар зали, талабалар ётоқхонаси ва спорт залида малакали устозлардан таълим олмоқда.
2021–2024 йилларда вилоятимиздаги 15 та масжиднинг янгитдан қуриб фойдаланишга топширилгани, 42 та масжидда эса йирик таъмирлаш ишлари олиб борилгани мамлакатимизда муборак динимизга қаратилаётган алоҳида эътиборнинг исботидир.
Мустақиллик байрами арафасида шундай улуғ эътирофга сазовор бўлиш, менга чексиз ғурур бағишлади. Келажак авлодни янги Ўзбекистоннинг чинакам бунёдкори қилиб тарбиялаш, халқимизнинг маданий-маърифий, диний-ахлоқий дунёқарашини бойитиш йўлидаги фаолиятимда бу мукофот менга қанот бағишлайди, дея ишонч билан айта оламан.
Жобир домла ЭЛОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Бухоро вилоятидаги вакили,
Бухоро вилояти бош имом-хатиби,
Мир Араб олий мадрасаси ректори
* * *
Аждодларимизнинг ўлмас мероси чуқур ўрганилмоқда
— Бугун жуда бахтиёрман. Энг улуғ, энг азиз байрам — мустақиллигимизнинг 33 йиллиги арафасида давлатимизнинг энг юксак мукофотларидан бири “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан қувончим чексиз, сўз билан таърифлашга ожизман. Президентимиз ташаббуси билан таъсис этилган орденга биринчилардан бўлиб лойиқ кўрилганимдан, юксак мукофотни давлат раҳбарининг ўз қўлидан олганимдан бошим кўкка етди.
Турли соҳаларда эришилаётган барча ютуқлар ватанимизда ҳукм сураётган тинчлик ва осойишталик, одилона сиёсат натижасидир. Ислом дини илмлари ривожига беқиёс ҳисса қўшган буюк ватандошларимизнинг улкан илмий меросини янада чуқур ўрганиш, табаррук зиёратгоҳ ва қадамжолар, кўҳна масжид ва мадрасаларни обод қилиш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Вилоятимизда ўнлаб янги масжидлар қурилди, мавжудларида қайта қуриш ва таъмирлаш ишлари олиб бориляпти. Мисол учун, бир вақтлар йўқ бўлиб кетиш арафасида турган Абул Муин Насафий зиёратгоҳини бугун бутун дунё сайёҳлари катта завқ ва ҳайрат билан томоша қилмоқда.
Мазкур мажмуада Абул Муин Насафий илмий меросига бағишлаб ўтказилган халқаро илмий-амалий конференцияларда Туркия, Миср, Франция, Россия, Бангладеш, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистон каби давлатлардан юзлаб олим ва каломшунос мутахассислар иштирок этиб, юртимизда эътиқод эркинлигини таъминлашга қаратилаётган эътиборни юксак баҳолади. Шунингдек, Касби туманидаги Султон Мир Ҳайдар, Китоб туманидаги Хўжа Илм Кони ва Мавлоно Дарвеш Муҳаммад Вахшуворий, Қамаши туманидаги Лангар ота мажмуаларини реконструкция ва реставрация қилиш ишлари амалга оширилди.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида муборак ҳаж амалини адо этишга муяссар бўлган ватандошларимиз сони бармоқ билан саноқли бўлган. Бугунги кунда виждон эркинлиги ва диний-маърифий муҳит барқарорлигини таъминлашга қаратилаётган алоҳида эътибор туфайли уларнинг сони 15 мингдан ошди. Жорий йилда фақат Қашқадарё вилоятининг ўзидан 801 нафар фуқаро ҳаж амалларини бажариб келди.
Ҳаж мавсумида Президентимиз ҳожилар ҳолидан хабар олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари билан телефон орқали мулоқот қилгани нафақат ҳаж зиёратига борганларни, уларнинг оила аъзоларини, барча мўмин-мусулмонларимизни беҳад қувонтирди.
Бундай ғамхўрликдан руҳланган ҳожиларимиз, вилоятимиздаги барча жоме масжидлар имом-хатиблари ва уларнинг ноиблари “Янги Ўзбекистон фидойиси бўлиб, маънавият тарғиботчисига айланамиз” шиори остида хайрли амалларни бажаришмоқда.
Раҳматулло УСМОНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Қашқадарё вилоятидаги вакили,
вилоят бош имом-хатиби
* * *
Юксак маънавий-ахлоқий жамият барпо этиш йўлида
Кўксарой қароргоҳида мамлакатимизда кўзга кўринган илм-фан, таълим, соғлиқни сақлаш, адабиёт, маданият вакиллари қаторида давлат мукофоти билан тақдирланганим менга чексиз фахру ифтихор бағишлади.
Яратганга беҳад шукрлар бўлсинки, юртимизда Истиқлол байроғи остида халқимизнинг юрт равнақи йўлидаги азалий истакларини рўёбга чиқа бошлади. Бу, албатта, ўз-ўзидан бўлиб қолмайди. Давлатимиз раҳбари бошчилигида жамият ҳаётининг барча жабҳаларида олиб борилаётган ислоҳотларнинг туб моҳияти, энг аввало, инсон манфаатига қаратилган бўлиб, уларнинг негизида фаровон турмуш, илм-фан равнақи, юксак маънавий-ахлоқий, илмий-ижодий салоҳиятни янада юксалтириш ва ривожлантириш ётади.
Бугун шу мақсадда диний-маърифий соҳада амалга оширилаётган улкан ислоҳотлар, эришилаётган ютуқлар мақтовга лойиқ. Жумладан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Бухорий меъморий мажмуаси юксак даражада ва маҳобатли шаклда бунёд этилмоқдаки, у бир неча асрлар давомида юртимиз ва дунё мўмин-мусулмонлари учун руҳий-маънавий озиқа оладиган муҳташам даргоҳга айланади. Шунингдек, келажак авлод учун бир неча юз йиллар зиё сочадиган, ёшларга илм-маърифат нурини таратадиган осори-атиқа бўлади.
Давлатимиз етакчиси раҳбарлигида бунёд этилаётган ва Учинчи Ренессанс пойдевори, дея таърифланаётган Ислом цивилизацияси маркази ҳам буюк алломаларимизнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини дунё ҳамжамиятига намоён этадиган, ислом маърифатини кенг тарқатадиган ва ёшларни улуғ алломаларга муносиб авлод қилиб тарбиялайдиган маърифат кошонаси бўлиб асрлар оша хизмат қилди, инша Аллоҳ.
Мана шу ўзгаришлар кўз ўнгимда рўй бераётгани ва ўзим ҳам унда иштирок этиб, улкан савобли ишларга сабабчи бўлаётганимдан фахрга тўламан. Бундан ўттиз йил олдин Фарғона вилоятининг Қувасой шаҳрида янги қурилган жоме масжидининг имом-хатиби сифатида ўз фаолиятимни бошлаганман. Истиқлолнинг илк даврларида вилоятимизда бор йўғи 4 масжид бор эди. Улардаги шарт-шароитлар ҳақида сўз юритишнинг ҳожати ҳам йўқ. Бугун вилоятимизда 200 дан ортиқ масжид фаолият юритяпти. Уларнинг барчаси замон талабига мос тарзда таъмирланган, бинолари янгидан бунёд этилиб, намозхонлар учун барча шароитлар ҳозирланган.
Яна бир таъкидлаш жоиз бўлган воқеа имом-хатиб ва диний соҳа ходимларининг жамиятдаги ўрни мустаҳкамланди. Олдинлари фақат тўй-маъракалардагина кўриниш берадиган имомларимиз бугун юртимизда олиб борилаётган ислоҳотларда, уни халққа етаказишда астойдил фидойилик кўрсатмоқда. Айниқса, ёшларимизни ёт ғоялар таъсиридан асраб-авайлаш, ҳанафий мазҳабига хос диний тушунчаларни тарғиб қилиш, диндошларимиз тўғри йўлда юриши учун олиб борилган маънавий-маърифий ишларда бевосита иштирок этаётганимдан беҳад хурсандман.
Камтарона меҳнатим юксак қадрланишидан, “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан беҳад миннатдорман. Аслида бу мукофот нафақат менинг, балки бутун Фарғона вилоятида фаолият кўрсатаётган барча имом-хатиб ва ноибларнинг улкан меҳнати натижаси, деб ҳисоблайман.
Биз, дин пешволари бундай эътибор ва эҳтиром олдида қарздорликни мудом ҳис этамиз. Бунга жавобан юртимиз тинчлиги ва аҳоли фаровонлиги йўлида янада куч-ғайрат ва фидокорлик билан хизмат қиламиз. Шунингдек, давлатимиз раҳбари томонидан олиб борилаётган ислоҳотлар бардавом бўлишини доимо Раббимиздан сўраймиз. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Менга дуо қилинг ва сизга ижобат қилурман...”, деб марҳамат қилган.
Алишер НАИМОВ,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари,
Қувасой шаҳар бош имом-хатиби
XX асрнинг иккинчи ярми ва мустақилликнинг дастлабки йиллари Ўзбекистон диний ҳаёти тарихида мураккаб жараёнлар даври бўлди. Совет тизими шароитида расмий диний муассасалар чекланган имкониятлар доирасида фаолият юритган бўлса, мустақиллик арафаси ва ундан кейин жамиятда диний билим, тарихий хотира ва миллий-маънавий меросга қизиқишнинг янги босқичи кузатилди. Бу жараёнларни фақат сиёсий қарорлар ёки муассасалар тарихи билан эмас, балки диний таълим, илмий мерос ва халқаро алоқаларни боғлаган шахслар фаолияти орқали ҳам ўрганиш зарур[1].
Шамсиддинхон Зиёвуддинхон ўғли Бобохонов ана шундай кўп қиррали тарихий шахслардан бири эди. У 1937 йилда Тошкентда туғилган, араб филологияси бўйича илмий тадқиқот олиб борган, 1975–1982 йилларда Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти ректори, 1982–1989 йилларда эса Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси, муфтий бўлиб хизмат қилган. Кейинчалик шарқшунослик ва дипломатия соҳасида фаолият олиб боргани унинг биографиясига алоҳида мазмун беради[2].
Мақолада Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсий биографиясини баён этиш билан чекланмай, унинг диний таълим тизими, китоблар таржимаси ва нашри, мусулмонлар ўртасидаги халқаро мулоқот ҳамда мустақил Ўзбекистоннинг ташқи алоқалари тарихида тутган ўрни манбалар асосида ёритилади.
Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсияти диний уламолар ва маърифат аҳлига мансуб оилавий муҳитда шаклланди. Унинг отаси Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасини узоқ йиллар бошқарган[3].
1959 йилда Тошкент чет тиллар институтининг инглиз тили факультетини тамомлагани унинг таълим йўлидаги илк қадами бўлди. 1962–1966 йилларда Қоҳирадаги ал-Азҳар университетида араб тили филологиясини ўрганди. Бу тажриба маҳаллий диний-маърифий анъанани халқаро исломий таълим муҳити билан қиёслаш, араб тилидаги манбаларни асл матнда ўқиш ва уларнинг илмий мазмунини тушуниш имконини берди. Шундай таълим йўли диний билим билан филологик усулларни уйғунлаштирган мутахассисни шакллантирди.
1973 йилда Москвада «Араб тилида иккиланган сонлар категорияси» мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилгани унинг арабшунослик соҳасидаги илмий тайёргарлигини кўрсатади. Бу тадқиқот диний арбобнинг фаолияти фақат масжид ёки раҳбарлик билан чекланмаганини тасдиқловчи далиллардан биридир. Араб тили грамматикасига оид ихтисослашган иш тилшунослик методологиясини эгаллаш, манбалар билан мунтазам ишлаш ва илмий хулосаларни далиллаш кўникмасини талаб этар эди[4].
Чет тиллар институтидаги тайёргарлик дипломатик мулоқот учун, ал-Азҳардаги таҳсил диний-илмий мерос билан ишлаш учун, илмий тадқиқот эса таълим муассасасини бошқариш ва китоблар ёзиш учун муҳим асос бўлган, деб хулоса қилиш мумкин.
Тошкент ислом институтининг тарихи Ўзбекистонда олий диний кадрлар тайёрлаш масаласи билан чамбарчас боғлиқ. Муассаса 1971 йилда фаолиятини бошлаганида унинг олдига диний ва замонавий билимларни эгаллаган, Қуръон ва ислом илмларини ўзлаштирган мутахассисларни тайёрлаш вазифаси қўйилган эди. Совет даврида мазкур даргоҳ нафақат Ўзбекистон, балки минтақадаги диний бошқармалар учун кадрлар тайёрлашда муҳим ўрин тутган.[5]
Шамсиддинхон Бобохонов 1974 йилда институтда проректор бўлиб иш бошлади, 1975 йилдан ректорлик вазифасини бажарди ва 1982 йилгача муассасага раҳбарлик қилди. Бу даврда институтдаги таълимнинг устувор йўналишлари диний фанлар, араб тили, Қуръон ва ҳадис илмлари билан бир қаторда ижтимоий-гуманитар фанларни ўрганиш эҳтиёжини ҳам қамраб олган. Ректорликни фақат маъмурий вазифа сифатида эмас, балки диний билимларни келгуси авлодга узатиш, устозлар ва талабалар учун илмий муҳитни сақлаш масъулияти сифатида баҳолаш мумкин.
Диний таълим муассасаси тарихини ўрганган тадқиқотлар мустақилликнинг илк йилларида кадрлар, адабиётлар, моддий-техник шароит ва ўқув жараёнини тартибга солиш билан боғлиқ муаммолар бўлганини кўрсатади. Бу маълумотлар совет давридаги олий диний таълимни кейинги даврдан фарқли институционал шароитда таҳлил қилиш зарурлигини англатади. Шундай экан, Ш.Бобохоновнинг ректорлик тажрибаси кейинчалик диний таълим меросини баҳолашда муҳим тарихий босқич ҳисобланади[6].
Шамсиддинхон Бобохонов фаолиятининг навбатдаги муҳим йўналишларидан бири диний-илмий адабиётларни ўрганиш ва таржима қилиш бўлди. Унинг «ал-Адаб ал-муфрад» таржимаси, «Минг бир фатво» ва «Сўнмас зиё» каби асарлари мавжуд. Шунингдек, унинг муаллифлиги ёки иштироки билан Қуръони каримнинг 30-пораси маъноларини ўзбекча баёни, Имом Бухорийнинг «Ахлоқ дурдоналари» асарини таржима қилиш, ҳадис ровийлари ва нақшбандия тариқатига оид қўлёзмалар бўйича қилинган ишлари ҳам бор[7].
«Сўнмас зиё» ва «Минг бир фатво» каби китоблар унинг фаолиятида маънавий меросни жамоатчиликка етказиш ҳамда амалий диний саволларга жавоб бериш йўналишларини юртимизда бошлаб берганини кўрсатади[8].
Унинг таҳририят ва нашриёт ишига эътибор қаратгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. «Совет Шарқи мусулмонлари» таҳририяти учун «Ҳазрати Имом» мажмуасида янги бино барпо эттирди. Диний матбуот, кутубхона ва нашр инфратузилмаси диний билимни сақлаш ва тарқатишнинг муҳим шартларидан эди. Демак, унинг мероси шахсий китоблар билан чекланмай, диний билимни жамоатчиликка етказувчи муассасалар ташкил қилиш билан ҳам боғлиқ. Ҳозирда мазкур нашриёт Шамсиддинхон Бобохонов номи билан аталади.
1982 йилда отаси Зиёвуддинхон Бобохон вафотидан сўнг Шамсиддинхон Бобохонов Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси ва муфтий этиб сайланди. Унинг муфтийлик йиллари 1982–1989 йилларни қамраб олади. Бу лавозим минтақа мусулмонлари диний ҳаётига оид масалаларни мувофиқлаштириш, диний таълим ва нашр ишларини қўллаб-қувватлаш, шунингдек, хориждаги мусулмон ташкилотлари билан алоқаларни олиб боришни тақозо этар эди[9].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг Боку, Москва ва Тошкентда ўтказилган халқаро анжуманларга ташаббускорлик қилгани, динлараро анжуманлар ташкилий қўмиталарида ишлагани ва халқаро алоқаларни мустаҳкамлашга ҳисса қўшгани манбаларда қайд этилган. 1985 йилда Қозонда Қуръони каримни нашр этиш бўйича ташкил этилган кенгашга раҳбарлик қилгани ҳам унинг диний нашрлар билан халқаро миқёсда шуғулланганини англатади. Бу маълумотлар унга фақат маҳаллий диний раҳбар эмас, минтақавий ва халқаро мулоқот иштирокчиси сифатида қараш имконини беради.
Совет даврида диний бошқармаларнинг халқаро алоқалари бир вақтнинг ўзида диний, маданий ва расмий дипломатик хусусиятларга эга бўлган. Шу сабабли бундай алоқаларни фақат эркин диний ҳамкорлик сифатида эмас, даврнинг сиёсий-институционал чегараларини ҳисобга олган ҳолда таҳлил этиш зарур. Шамсиддинхон Бобохоновнинг тил билими, араб дунёсидаги таҳсили ва халқаро ташкилотлар тажрибаси шу муҳитда амалий аҳамият касб этган бўлиши табиий.
1991 йилда Ўзбекистон мустақил давлатга айланиши билан дин ва давлат муносабатларининг ҳуқуқий асослари қайта шакллана бошлади. 1991 йил 14 июнда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонун қабул қилинди, 1992 йилги Конституцияда виждон эркинлиги конституциявий кафолат сифатида мустаҳкамланди. 1998 йилда қонун янги таҳрирда қабул қилиниши диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солишда навбатдаги босқич бўлди[10].
Мустақилликнинг дастлабки йилларида диний таълим муассасаларини ҳуқуқий рўйхатдан ўтказиш, кадрлар тайёрлаш, ўқув дастурлари ва диний адабиётлар билан таъминлаш масалалари долзарб бўлган. Илмий тадқиқотларда 1991–1998 йиллар диний таълим муассасалари тарихининг алоҳида босқичи сифатида тавсифланади; бу даврда муассасалар сони ва фаолияти кенгайган бўлса-да, моддий таъминот, ўқув адабиётлари ва ташкилий талабларга оид муаммолар ҳам мавжуд бўлгани қайд этилади[11].
Шамсиддинхон Бобохонов 1989–1994 йилларда Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида катта илмий ходим бўлиб ишлади. Бу босқич унинг диний бошқарувдан манбашунослик ва шарқшуносликка ўтишини кўрсатади. 1994 йилдан дипломатик соҳадаги фаолияти бошланиб, у Миср, Саудия Арабистони ва бошқа араб мамлакатларида Ўзбекистоннинг элчиси бўлиб хизмат қилди.
Унинг дипломатик вазифаси диний етакчиликдан фарқ қилар эди: бу йўналишда у Ўзбекистон давлатининг расмий вакили сифатида сиёсий, иқтисодий ва маданий муносабатларни ривожлантиришга хизмат қилган. Бироқ унинг араб тилини билиши, ал-Азҳарда таҳсил олгани, ислом институтлари ва хорижий мусулмон ташкилотлари билан алоқалар тажрибаси янги вазифада фойдали салоҳият бўлганини англаш мумкин. Шу маънода, Бобохонов мисолида диний-маърифий билим ва халқаро давлат хизмати ўртасидаги боғлиқлик кўринади[12].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг фаолиятини уч ўзаро боғлиқ йўналишда кўриб чиқиш мумкин. Биринчиси – олий диний таълимни бошқариш: 1975–1982 йилларда Тошкент ислом институти ректори сифатида у диний кадрлар тайёрлаш муассасаси тарихида муайян босқични ташкил этди. Иккинчиси – илмий-маърифий мерос: араб филологияси бўйича илмий тайёргарлиги, таржима ва диний адабиётлар нашридаги иштироки диний билимларни ўзбек тилида ўқувчига етказиш жараёни билан боғлиқ. Учинчиси – халқаро алоқалар: муфтийлик йилларидаги диний мулоқот тажрибаси кейинчалик давлат дипломатиясида хизмат қилгани билан давом этди.
Шамсиддинхон Бобохонов тарихини ўрганишнинг аҳамияти фақат бир шахс биографиясини эслаш билан чекланмайди. Унинг ҳаёт йўли диний таълим, арабшунослик, расмий диний бошқарув, мустақиллик давридаги институционал ўзгаришлар ва Ўзбекистоннинг ташқи алоқаларини бир-бирига боғлаб таҳлил қилишга имкон беради.
Пўлатхон Каттаев,
Тошкент ислом институти ҳадис ва ислом тарихи фанлари
кафедраси катта ўқитувчиси
[1] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology
[2] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[3] Юксак маданият ва маърифат соҳиби // URL: https://heritage.cisc.uz/cryl/site/inner?id=123
[4] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[5] “Бугун — Тошкент ислом институти ташкил топган кун” // URL: https://old.muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/33883-bugun-toshkent-islom-instituti-tashkil-topgan-kun
[6] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[7] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[8] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[9] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[10] Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 14 июндаги 289-XII-сон Қонуни: «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида». LexUZ. URL: https://lex.uz/uz/acts/65025
[11] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[12] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology.