Дил изҳори
Аллоҳ таолога беадад шукрлар бўлсинки, юртимиз мустақиллигининг 33 йиллигини катта хурсандчилик билан кутиб олдик. Бугун ҳар бир гўшада байрам шукуҳи ҳукмрон. Бу айём ўзини шу Ватан фарзанди деб билган ҳар бир инсон учун қадрли, азиз ва мўътабар. Чунки у бизга ўзлигимиз, инсоний ҳақ-ҳуқуқ ва қадр-қимматимизни бахш этди.
Энг улуғ, энг азиз байрам арафасида Президентимиз фармонларига мувофиқ турли соҳа вакиллари фахрий унвон, орден ва медаллар билан тақдирланди. Шундай фидойи юртдошларимиз қаторида уч нафар имом-хатиб “Имом Бухорий” ордени билан мукофотлангани барча диний соҳа вакилларини бениҳоя хурсанд қилди. Айтиш жоизки, яқин ўтмишда имом-хатибларга бу даражада эҳтиром кўрсатилмаган. Ушбу қувончли воқеа янги Ўзбекистонда ислом дини ва соҳа ходимларига қаратилаётган эътиборнинг яна бир ёрқин ифодаси бўлди.
Имом-хатиблар юксак мукофотларни 30 август куни Кўксарой қароргоҳида давлатимиз раҳбаридан қабул қилиб олди. Қуйида уларнинг дил сўзлари билан танишасиз.
Маърифий соҳада илмий асос яратилмоқда
— Бугун мен жуда ҳам шодман. Мана шундай улуғ мукофотни шахсан давлатимиз раҳбарининг ўзидан қабул қилиб олиш менга юксак шараф бўлиш билан бирга, катта масъулият ҳам юклади. Мамлакатимизда Президентимиз раҳбарлигида барча соҳаларда инсон қадри ва унинг шаънини юксалтириш борасида олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг самараларини бирма-бир санаб адоғига етиш мушкул.
Ўзбекистон замини ислом илм-фани ва маданиятининг қадимий бешикларидан бири ҳисобланади. Халқимизнинг бой тарихий, илмий, маънавий меросини ҳар томонлама ўрганиш, жаҳон ҳамжамиятига кенг танитиш, энг муҳими, ислом динининг асл инсонпарварлик моҳиятини чуқур очиб бериш мақсадида юртимизда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Имом Насафий каби буюк алломаларимизнинг бебаҳо илмий мактабини ўрганиш ва тадқиқ этиш учун илмий-тадқиқот марказлари фаолияти кенг йўлга қўйилди.
Динимизни илмий жиҳатдан ўрганишни ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Бухорода Мир Араб олий мадрасаси, Самарқандда Ҳадис илми мактаби ва Сурхондарёда Имом Термизий номидаги ислом институти ҳамда шу номдаги мадрасага асос солинди. Самарқандда Имом Бухорий, Сурхондарёда Имом Термизий, Тошкентда Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказлари ташкил этилди. Уларда талабалар ва ёш тадқиқотчилар буюк аждодларимизнинг бой меросини ўрганиш ва тадқиқ этиш баробарида замонавий илмларни ҳам ўзлаштириб, етук олим бўлиб камол топади. Шулар қаторида турли ҳудудларда ҳадис, калом, тасаввуф, фиқҳни ўрганишга ихтисослашган илмий мактаблар, хусусан, бизнинг вилоятимизда ҳам тасаввуф илми мактаби фаолияти йўлга қўйилгани диний-маърифий соҳада янги давр бошлаганидан дарак беради.
Қувонарлиси, мамлакатимиз раҳбарининг ташаббуси билан Бухоро Арк қўрғони яқинида Мир Араб олий мадрасасининг янги биноси барпо этилди ва фойдаланишга топширилди. 200 ўринга мўлжалланган олий мадрасада Қуръони карим, ҳадис, фиқҳ ва тасаввуф илмлари, хорижий тиллар пухта ўргатилади. Бугунги кунда 100 нафардан ортиқ талаба замонавий жиҳозланган ўқув хоналари, кутубхона, фаоллар зали, талабалар ётоқхонаси ва спорт залида малакали устозлардан таълим олмоқда.
2021–2024 йилларда вилоятимиздаги 15 та масжиднинг янгитдан қуриб фойдаланишга топширилгани, 42 та масжидда эса йирик таъмирлаш ишлари олиб борилгани мамлакатимизда муборак динимизга қаратилаётган алоҳида эътиборнинг исботидир.
Мустақиллик байрами арафасида шундай улуғ эътирофга сазовор бўлиш, менга чексиз ғурур бағишлади. Келажак авлодни янги Ўзбекистоннинг чинакам бунёдкори қилиб тарбиялаш, халқимизнинг маданий-маърифий, диний-ахлоқий дунёқарашини бойитиш йўлидаги фаолиятимда бу мукофот менга қанот бағишлайди, дея ишонч билан айта оламан.
Жобир домла ЭЛОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Бухоро вилоятидаги вакили,
Бухоро вилояти бош имом-хатиби,
Мир Араб олий мадрасаси ректори
* * *
Аждодларимизнинг ўлмас мероси чуқур ўрганилмоқда
— Бугун жуда бахтиёрман. Энг улуғ, энг азиз байрам — мустақиллигимизнинг 33 йиллиги арафасида давлатимизнинг энг юксак мукофотларидан бири “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан қувончим чексиз, сўз билан таърифлашга ожизман. Президентимиз ташаббуси билан таъсис этилган орденга биринчилардан бўлиб лойиқ кўрилганимдан, юксак мукофотни давлат раҳбарининг ўз қўлидан олганимдан бошим кўкка етди.
Турли соҳаларда эришилаётган барча ютуқлар ватанимизда ҳукм сураётган тинчлик ва осойишталик, одилона сиёсат натижасидир. Ислом дини илмлари ривожига беқиёс ҳисса қўшган буюк ватандошларимизнинг улкан илмий меросини янада чуқур ўрганиш, табаррук зиёратгоҳ ва қадамжолар, кўҳна масжид ва мадрасаларни обод қилиш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Вилоятимизда ўнлаб янги масжидлар қурилди, мавжудларида қайта қуриш ва таъмирлаш ишлари олиб бориляпти. Мисол учун, бир вақтлар йўқ бўлиб кетиш арафасида турган Абул Муин Насафий зиёратгоҳини бугун бутун дунё сайёҳлари катта завқ ва ҳайрат билан томоша қилмоқда.
Мазкур мажмуада Абул Муин Насафий илмий меросига бағишлаб ўтказилган халқаро илмий-амалий конференцияларда Туркия, Миср, Франция, Россия, Бангладеш, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистон каби давлатлардан юзлаб олим ва каломшунос мутахассислар иштирок этиб, юртимизда эътиқод эркинлигини таъминлашга қаратилаётган эътиборни юксак баҳолади. Шунингдек, Касби туманидаги Султон Мир Ҳайдар, Китоб туманидаги Хўжа Илм Кони ва Мавлоно Дарвеш Муҳаммад Вахшуворий, Қамаши туманидаги Лангар ота мажмуаларини реконструкция ва реставрация қилиш ишлари амалга оширилди.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида муборак ҳаж амалини адо этишга муяссар бўлган ватандошларимиз сони бармоқ билан саноқли бўлган. Бугунги кунда виждон эркинлиги ва диний-маърифий муҳит барқарорлигини таъминлашга қаратилаётган алоҳида эътибор туфайли уларнинг сони 15 мингдан ошди. Жорий йилда фақат Қашқадарё вилоятининг ўзидан 801 нафар фуқаро ҳаж амалларини бажариб келди.
Ҳаж мавсумида Президентимиз ҳожилар ҳолидан хабар олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари билан телефон орқали мулоқот қилгани нафақат ҳаж зиёратига борганларни, уларнинг оила аъзоларини, барча мўмин-мусулмонларимизни беҳад қувонтирди.
Бундай ғамхўрликдан руҳланган ҳожиларимиз, вилоятимиздаги барча жоме масжидлар имом-хатиблари ва уларнинг ноиблари “Янги Ўзбекистон фидойиси бўлиб, маънавият тарғиботчисига айланамиз” шиори остида хайрли амалларни бажаришмоқда.
Раҳматулло УСМОНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Қашқадарё вилоятидаги вакили,
вилоят бош имом-хатиби
* * *
Юксак маънавий-ахлоқий жамият барпо этиш йўлида
Кўксарой қароргоҳида мамлакатимизда кўзга кўринган илм-фан, таълим, соғлиқни сақлаш, адабиёт, маданият вакиллари қаторида давлат мукофоти билан тақдирланганим менга чексиз фахру ифтихор бағишлади.
Яратганга беҳад шукрлар бўлсинки, юртимизда Истиқлол байроғи остида халқимизнинг юрт равнақи йўлидаги азалий истакларини рўёбга чиқа бошлади. Бу, албатта, ўз-ўзидан бўлиб қолмайди. Давлатимиз раҳбари бошчилигида жамият ҳаётининг барча жабҳаларида олиб борилаётган ислоҳотларнинг туб моҳияти, энг аввало, инсон манфаатига қаратилган бўлиб, уларнинг негизида фаровон турмуш, илм-фан равнақи, юксак маънавий-ахлоқий, илмий-ижодий салоҳиятни янада юксалтириш ва ривожлантириш ётади.
Бугун шу мақсадда диний-маърифий соҳада амалга оширилаётган улкан ислоҳотлар, эришилаётган ютуқлар мақтовга лойиқ. Жумладан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Бухорий меъморий мажмуаси юксак даражада ва маҳобатли шаклда бунёд этилмоқдаки, у бир неча асрлар давомида юртимиз ва дунё мўмин-мусулмонлари учун руҳий-маънавий озиқа оладиган муҳташам даргоҳга айланади. Шунингдек, келажак авлод учун бир неча юз йиллар зиё сочадиган, ёшларга илм-маърифат нурини таратадиган осори-атиқа бўлади.
Давлатимиз етакчиси раҳбарлигида бунёд этилаётган ва Учинчи Ренессанс пойдевори, дея таърифланаётган Ислом цивилизацияси маркази ҳам буюк алломаларимизнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини дунё ҳамжамиятига намоён этадиган, ислом маърифатини кенг тарқатадиган ва ёшларни улуғ алломаларга муносиб авлод қилиб тарбиялайдиган маърифат кошонаси бўлиб асрлар оша хизмат қилди, инша Аллоҳ.
Мана шу ўзгаришлар кўз ўнгимда рўй бераётгани ва ўзим ҳам унда иштирок этиб, улкан савобли ишларга сабабчи бўлаётганимдан фахрга тўламан. Бундан ўттиз йил олдин Фарғона вилоятининг Қувасой шаҳрида янги қурилган жоме масжидининг имом-хатиби сифатида ўз фаолиятимни бошлаганман. Истиқлолнинг илк даврларида вилоятимизда бор йўғи 4 масжид бор эди. Улардаги шарт-шароитлар ҳақида сўз юритишнинг ҳожати ҳам йўқ. Бугун вилоятимизда 200 дан ортиқ масжид фаолият юритяпти. Уларнинг барчаси замон талабига мос тарзда таъмирланган, бинолари янгидан бунёд этилиб, намозхонлар учун барча шароитлар ҳозирланган.
Яна бир таъкидлаш жоиз бўлган воқеа имом-хатиб ва диний соҳа ходимларининг жамиятдаги ўрни мустаҳкамланди. Олдинлари фақат тўй-маъракалардагина кўриниш берадиган имомларимиз бугун юртимизда олиб борилаётган ислоҳотларда, уни халққа етаказишда астойдил фидойилик кўрсатмоқда. Айниқса, ёшларимизни ёт ғоялар таъсиридан асраб-авайлаш, ҳанафий мазҳабига хос диний тушунчаларни тарғиб қилиш, диндошларимиз тўғри йўлда юриши учун олиб борилган маънавий-маърифий ишларда бевосита иштирок этаётганимдан беҳад хурсандман.
Камтарона меҳнатим юксак қадрланишидан, “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан беҳад миннатдорман. Аслида бу мукофот нафақат менинг, балки бутун Фарғона вилоятида фаолият кўрсатаётган барча имом-хатиб ва ноибларнинг улкан меҳнати натижаси, деб ҳисоблайман.
Биз, дин пешволари бундай эътибор ва эҳтиром олдида қарздорликни мудом ҳис этамиз. Бунга жавобан юртимиз тинчлиги ва аҳоли фаровонлиги йўлида янада куч-ғайрат ва фидокорлик билан хизмат қиламиз. Шунингдек, давлатимиз раҳбари томонидан олиб борилаётган ислоҳотлар бардавом бўлишини доимо Раббимиздан сўраймиз. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Менга дуо қилинг ва сизга ижобат қилурман...”, деб марҳамат қилган.
Алишер НАИМОВ,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари,
Қувасой шаҳар бош имом-хатиби
Ислом шариатининг инсонга берган енгиликлари ва фойдаларини санаб кўрсак, ҳеч адоғига етиб бўлмайди. Яратган Зотнинг меҳрибонлигини кўринг ҳар бир нарсани жуфти билан яратгандир. Хоҳ инсон бўлсин хоҳ бошқа турлик ҳаён, барининг ўзига мос бир жуфти бор.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا
“Аллоҳ сизларни тупроқдан, сўнгра нутфадан яратиб, кейин жуфт-жуфт қилиб қўйди” (Фотир сураси 11-оят).
Холиқ Зот фақат жуфт яратиш билан чекланмай, балки инсон оъз жуфти ёнида бўлса, қалби хотиржам бўладиган ва сакинат топадиган маскан қилиб қўйди.
Аллоҳ таоло Рум сурасида бундай деб марҳамат қилади:
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً
“Ва Унинг оят-белгиларидан сизларга сокинлик топишингиз учун ўзингиздан жуфтлар яратганлиги ва ораларингизда меҳр-у муҳаббат ва марҳаматни солиб қўйганидир” (21-оят).
Юқоридаги оятлар далилидан англадикки, инсон ҳам оъз жуфти билан яратилган. Шу билан одам ўз жифти ёнида сокинлик топади. Иккита бегона жинс вакили бўлмиш инсонлар бирга бир умр яшашни истаркан Ислом шариати уларнинг зиммасига ўзларига муносиб равишда мажбуриятлар юклайди. Бу ерда барча мажбуриятларни санаб ўтолмаймиз, чунки мавзу бунга қаратилмаган. Аммо шуларнинг ичидан биргина келиннинг ҳаққи ва куёв зиммасидаги қарз бўлмиш маҳр тўғрисида сўз юритамиз.
Маҳр сўзи араб тилидан олинган бўлиб, луғатда “маҳр”, “қалин пули” деган маъноларни англатади.
Қуръони каримда маҳр бир неча номлар билан зикр қилинган. Шулардан, айримларини келтирамиз “садоқ”, “садақа”, “ажр”, “фарийза” ва “ниҳла”лардир.
Айрим олимлар маҳрнинг ўнта исми бор деб айтиб ўтганлар. Бизнинг юртимиз ва урфимизда ҳам “маҳр” деб машҳур бўлгани сабаб, маҳр деб қўллашни маъқул кўрдик.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً
“Аёлларга маҳрларини кўнгилдан чиқариб беринг” (Нисо сураси 4-оят).
Ушбу оят эрнинг зиммасига маҳр бериш вожиб эканини билдирувчи тўрт оятдан биридир. Эр-хотин ўртасида никоҳ боғланиши билан маҳр эрнинг зиммасига вожиб бўлади. Агар эр-хотин ҳали қовушмасдан аввал ажрашиб кетса ҳам, маҳр вожиб ҳолида қолаверади ва адо этмагунича соқит бўлмайди. Маҳр берилганда ҳам, куёв томонидан чин қалбдан чиқариб берилиши керак.
Бу шаръий ҳукм келинларни ҳурматлаш, тақдирлаш ва эркалашнинг муҳим бир тури ҳисобланади. Маҳр келиннинг шахсий мулки бўлади. Маҳр бериш фарз амал ҳисобланиб, агар келин-куёв ўзаро келишиб, иккимиз ҳам розимиз, шу ҳукмга амал қилмай қўяверамиз дейишга ҳам имконлари йўқ. Гарчи билимсизлик ёки бошқа бир сабаб туфайли никоҳ маҳрсиз боғланган бўлса ҳам, кейин маҳр бериши керак бўлади. Фаразан эр ҳали маҳрни адо қилмай вафот этса, маҳрни унинг меросхўрлари тўлаб беришлари лозим бўлади.
Юқоридаги оятда эркак ўзига жуфт бўлаётган аёлга маҳрни ўғриниб эмас, балки кўнгилдан чиқариб бериши уқтирилган. Шу билан маҳр айнан келиннинг ёлғиз ўзининг мулки эканини ҳам билдирмоқда. Маҳрни олгач келин уни хоҳлаганича тасарруф қилиши унинг хоҳишида. Хоҳласа эрига ҳаммасини ёки бир қисмини қайтатиши ёки бошқа бирор нарсага сафрлаши мумкин.
Саҳл ибн Саъд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уйланмоқчи бўлган кишига: … “Агар бир темир узук бўлса ҳам топ”…,деганлар”.
Бу ҳадис шариф шариатда бирор никоҳ маҳрсиз бўлмаганига ва Пайғамбар алайҳиссалом ҳар бир никоҳ маҳрли бўлишини айтганларига далолат қилади. Мусулмон олимлари барча никоҳлар маҳрсиз бўлмаслигига ижмо қилганлар.
Маҳрнинг энг ози ўн дирҳамдир. ўн дирҳам бир динорга тенг. Бу – нисобга етган молнинг йигирмадан бири деганидир. Мана шу маълумотга суяниб, ҳар бир даврнинг энг оз миқдордаги маҳрини аниқлаш осон бўлади. Яъни, ўша даврнинг закот нисоби, мазкур нисобнинг йигирмадан бири аниқланса, энг оз маҳр миқдори чиқади. Масалан, юртимизда ҳозирги кундаги закот нисоби тўқсон миллион сўмни ташлик қилади. Бу миқдорнинг йигирмадан бир қисми эса 4,5 миллион сўм бўлади. Шундан қарасак, юқоридаги қоида бўйича маҳрнинг энг ози ҳозирги бизнинг юртимизда 4 ярим миллион сўм бўлади.
Расулуллоҳ алайҳиссалом “Ўн дирҳамдан оз маҳр йўқ”, деганлар. (Дори Қутний ва Байҳақий ривояти).
Маҳр айнан пул кўринишида бўлиши шарт қилинмаган. Кийим-кечак, тақинчоқлар ёки шунга ўхшаш мулк бўладиган ва ҳалол нарса бўлса жоиз саналади. Агар куёв ўн дирҳам ёки унинг қийматидан, соддароқ айтганда ҳозирги 4 ярим миллондан камроқ маҳр айтган бўлса, барибир ўн дирҳам ёки унинг қийматини тўлаши шарт бўлиб қолаверади. Бунга юқоридаги “ўн дирҳамдан оз маҳр йўқ” деб айтилган ҳадис далил бўлади.
Маҳрни амал билан адо қилиш, масалан, келин куёвидан маҳр ўрнига умрага олиб бориши ёки каби ишларга боғласа, бу маҳр ўрнига ўтмайди. Чунки, маҳр номаълум нарсаларга боғланмайди. Балки аниқ суммаси бўлиши шарт. Яъни, келин 10 миллион сўм деб белгиласа, ўша сумма орқали умрага бориши ёки бошқа ишга сарфлаши жоиз дейилади. Лекин куёв маҳрга сифати номаълум нарсаларни тайинласа, масалан, кийим ёки тақинчоқ олиб бераман деса-ю, унинг қандай сифатда бўлишини айтмаса, ҳеч қандай маҳрни айтмагандек бўлиб, маҳр мисл вожиб бўлади.
Маҳр эса Ҳанафий мазҳабида икки турга бўлинади:
1. “маҳрул мусаммо”, никоҳ ақди вақтида ёки кейин ўзаро эр-хотин келишиб белгилаган маҳр.
2. “маҳрул мисл” вақтида белгиланмаган ёки нотўғри белгиланган маҳр. Бунда маҳрил мисл вожиб бўлиб қолади.
Маҳр қизнинг қай сифатларига қараб белгиланади?
Маҳр қизнинг ота томон қариндошларига қараб ёши, чиройи, моли, диёнати, юрти, замони, бокиралик ёки жувонлигига қараб белгиланади. Шунингдек одоб-ахлоқига ҳам қаралади. Ота томонидаги келинга ўхшаш қариндошларнинг маҳрига қараб белгиланади. Агар қариндошлари бўлмаса, юртидаги бошқа ўзига ўхшаш аёлларга қиёслаб олинади. Юқоридаги сифатларга қараб келиннинг маҳри кўтарилиши ёки пасайиши мумкин.
Эркак берган маҳрини қайтариб олишидаги коъриниш қуйидагича:
Хулуъ – аёл томонидан маҳрни қайтариш ёки маълум бир мол эвазига талоқ сўрашдир.
Эркак киши аёли олдидаги динимиз юклаган вазифаларни бажариб турган бўлса, агарчи ҳаққи бўлсада, кҳотин кҳулуъ ёки талоқ талаб қилиши гуноҳ ва шариатимиз қайтарган ишдир. Пайғамбаримиз алайҳиссалом бу ҳақда шундай дейдилар:
أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلَاقًا فِي غَيْرِ مَا بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ
(Равиоҳу Аҳмад ва Тирмизий ва Абу Довуд ва Ибн Можа ва Доримий ъан Савбан розияллоҳу ъанҳу) яъни: “Қайси бир аёл эридан сабабсиз талоқ сўраса, унга жаннатнинг ҳиди ҳам ҳаром бўлади” (Имом Аҳмад ва бошқа сунан эгалари ривоят қилишган).
Демак, аёл киши жиддий сабаб бўлмасдан “ундай бўлса, мени жавобимни беринг”, деб эрининг жиғига тегмаслиги керак. Акс ҳолда эр ҳам жаҳл устида талоқ қилиш эҳтимоли катта бўлади. Оила бузилишидан эса кўпроқ аёллар зарар кўришади. Эр ҳам, кҳотин ҳам шайтоннинг нишонига айланади. Бунинг устига мусулмон учун абадий окҳират ҳаётида жаннатдан бебаҳра қолиш катта ҳасратдир.
Эр-кҳотин бир-бири билан ҳеч келишмаса, Аллоҳ таолонинг оила тўғрисидаги буйруқларини бажара олишларига кўзлари етмаса ва эр эваз олмасдан кҳотинини талоқ қилишни кҳоҳламаса, аёл мол (пул) эвазига талоғини олишида гуноҳ йўқ. Мол эвазига талоғини олишни кҳулуъ дейилади. Ибн Аббас розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:
أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ أَتَتْ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ مَا أَعْتِبُ عَلَيْهِ فِي خُلُقٍ وَلا دِينٍ ، وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الْإِسْلَامِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : (أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : اقْبَلْ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً).
яъни: “Собит ибн Қайснинг кҳотини Расуллуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келди ва: “Эй, Аллоҳни Расули! Собит ибн Қайсни кҳулқи ва динида айблай олмайман, лекин Исломда ношукрлик (эрга ношукрлик, эрни ёмон кўриш)ни кҳуш кўрмайман”, – деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Унга боғини қайтариб берасизми?” – дедилар. У: “Ҳа, қайтараман”, – деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: “(Эй, Собит!) боғни қабул қилингда, уни бир талоқ қилинг” – дедилар” (Имом Бухорий ривоятлари).
Бу ҳадисда эр кҳотинини маҳрга берган боғи эвазига талоқ, яъни кҳулуъ қилишга рози бўлмоқда.
Аёл эрига “Мени фалон пулга кҳулуъ қилинг” ёки “Менга берилган маҳр эвазига кҳулуъ қилинг” – деса, эри ўша мажлисда: “Кҳулуъ қилдим”, – деса, кҳулуъ юзага чиқади ва боин талоқ тушади. Лекин эр ўша мажлисдан туриб кетиб, кейин кҳулуъ қилдим, деса, кҳулуъ юзага чиқмайди. Яъни, уларнинг ижоб (кҳотиннинг таклифи) ва (эрнинг) қабули бир мажлисда бўлиши керак. Демак, умумий талоқ ва кҳулуълар сони иккитадан ўтиб кетмаган бўлса, қайтадан икки гувоҳ ҳузурида, маҳр белгилаб, никоҳ ўқитиб, яшаса бўлади (“Ал-Мухтасар фил-фиқҳил-ҳанафий” китоби).
Уламолар кҳотинга эридан зарар келадиган қуйидаги ҳолларда талоқ сўраши мумкин бўлади дейдилар:
Эр ўзининг кҳотин олдидаги вазифалари: едириб-ичириш, кийинтириш, уй-жой билан таъминлашни бажармаса, кҳотин сабр қилиб яшаши ёки талоғини сўраши мумкин.
Эр кҳотинини шаръий сабаб бўлмасдан хўрласа: урса, сўкиб-ҳақорат қилса, лаънатласа.
Эрнинг узоқ муддат сафар қилишидан аёлга зарар етса ва аёл фитна (зино)га тушиб қолишдан қўрқса.
Эри узоқ муддат маҳбус бўлса ва аёл бундан зарар кўрса.
Эрда бепуштлик, жинсий алоқага ярамаслик ёки хатарли жирканч касаллик бўлса.
Эр фисқу фужурни очиқча қилса (кҳотин имкон борича сабр қилиб, уни қайтарса ҳам, фойда қилмаса).
Аёлнинг қалбида эрга нисбатан ўзгармас нафрат ва қаттиқ ғазаб бўлса, агарчи аёл бунинг сабабини ўзи билмаса ҳам, у аёл узрли ҳисобланади.
Эр аёлини яқинлари, хусусан, ота-онасини кўришдан мутлақо ман қилиб қўйса. Валлоҳу аълам.
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай дейдилади: “Аёлларнинг энг баракалиси, маҳри озроғидир” (Насоий ривояти).
Бу ҳадисда маҳрни ҳаддан зиёд ошириб юборилишидан қайтариқ ва камроқ қилишга тарғиб бор.
Яъни, баракали аёл эрига ортиқча молий машаққат юкламайди.
Маҳрнинг оз бўлишининг фойдаларига тўхталсак, масалан, Саудия Арабистонида ўртача маҳр миқдори 10,500 ақш долларидан 17 минг ақш дўлларигача белгиланади. Туркия давлатида эса 8 ярим минг ақш долларидан юқори ҳисобланади. Бизнинг она юртимизда эса, 5-6 миллион сўм, деярли маҳрнинг энг оз миқдорида белгиланади. Албатта, бундан кўп белгиланган маҳрлар ҳам бор, биз умумий ҳолатдаги миқдорни келтирмоқдамиз.
Араб ёки бошқа юқоридаги каби маҳри баланд диёрларнинг жамиятига назар ташласак, ёшлари никоҳланишни ортга суриб, зино каби иллатларга борган сари чуқурлашиб бораётганини гувоҳи бўламиз. Бизда эса, мутлақо бунинг акси, эндигина 18-19 ёшга етган ўғил-қизларимиз бемалол никоҳланиб яшаш кетмоқда. Бизда ҳам ажрим кўп-ку дейилса, бу маҳрнинг арзонлигидан эмас. Оила ҳақидаги тушунчаларнинг сустлиги ёки бошқа шахсларнинг аралашувидан бўлади одатда дейишимиз мумкин. Хулоса қилиб айтганда, никоҳ енгил ва маҳр оз бўлса, зино камаяди. Зино камайган жамият эса осон ислоҳ бўлади. Ахир Расулимиз алайҳиссалом бежизга “энг баракали никоҳ кам чиқимидир”, демаганларда. Албатта, маҳр келиннинг қиймати эмас, унинг қадридир, унинг иззатидир, унинг ҳаққидир!.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
1. Қуръони карим.
2. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, “Бахтиёр оила”, Ҳилол нашр, Тошкент. 2023.
3. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, “Кифоя”, Ҳилол нашр, Тошкент. 2023.
4. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, “Ижтимоий одоблар”, Ҳилол нашр, Тошкент. 2023.
Ҳасанхон қори жоме масжиди
имом-хатиби
Нажмиддин домла Ҳасанов