Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
22 Ноябр, 2026   |   12 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:56
Қуёш
07:14
Пешин
12:14
Аср
15:17
Шом
17:02
Хуфтон
18:18
Bismillah
22 Ноябр, 2026, 12 Жумадул сони, 1448

ЭЪТИБОР, ЭҲТИРОМ ВА ЭЪЗОЗ

06.09.2024   12226   10 min.
ЭЪТИБОР, ЭҲТИРОМ ВА ЭЪЗОЗ

Дил изҳори

Аллоҳ таолога беадад шукрлар бўлсинки, юртимиз мустақиллигининг 33 йиллигини катта хурсандчилик билан кутиб олдик. Бугун ҳар бир гўшада байрам шукуҳи ҳукмрон. Бу айём ўзини шу Ватан фарзанди деб билган ҳар бир инсон учун қадрли, азиз ва мўътабар. Чунки у бизга ўзлигимиз, инсоний ҳақ-ҳуқуқ ва қадр-қимматимизни бахш этди.

Энг улуғ, энг азиз байрам арафасида Президентимиз фармонларига мувофиқ турли соҳа вакиллари фахрий унвон, орден ва медаллар билан тақдирланди. Шундай фидойи юртдошларимиз қаторида уч нафар имом-хатиб “Имом Бухорий” ордени билан мукофотлангани барча диний соҳа вакилларини бениҳоя хурсанд қилди. Айтиш жоизки, яқин ўтмишда имом-хатибларга бу даражада эҳтиром кўрсатилмаган.  Ушбу қувончли воқеа янги Ўзбекистонда ислом дини ва соҳа ходимларига қаратилаётган эътиборнинг яна бир ёрқин ифодаси бўлди.

Имом-хатиблар юксак мукофотларни 30 август куни Кўксарой қароргоҳида давлатимиз раҳбаридан қабул қилиб олди. Қуйида уларнинг дил сўзлари билан танишасиз.

Маърифий соҳада илмий асос яратилмоқда

— Бугун мен жуда ҳам шодман. Мана шундай улуғ мукофотни шахсан давлатимиз раҳбарининг ўзидан қабул қилиб олиш менга юксак шараф бўлиш билан бирга, катта масъулият ҳам юклади. Мамлакатимизда Президентимиз  раҳбарлигида барча соҳаларда инсон қадри ва унинг шаънини юксалтириш борасида олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг самараларини бирма-бир санаб адоғига етиш мушкул.

Ўзбекистон замини ислом илм-фани ва маданиятининг қадимий бешикларидан бири ҳисобланади. Халқимизнинг бой тарихий, илмий, маънавий меросини ҳар томонлама ўрганиш, жаҳон ҳамжамиятига кенг танитиш, энг муҳими, ислом динининг асл инсонпарварлик моҳиятини чуқур очиб бериш мақсадида юртимизда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Имом Насафий каби буюк алломаларимизнинг бебаҳо илмий мактабини ўрганиш ва тадқиқ этиш учун илмий-тадқиқот марказлари фаолияти кенг йўлга қўйилди.

Динимизни илмий жиҳатдан ўрганишни ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Бухорода Мир Араб олий мадрасаси, Самарқандда Ҳадис илми мактаби ва Сурхондарёда Имом Термизий номидаги ислом институти ҳамда шу номдаги мадрасага асос солинди. Самарқандда Имом Бухорий, Сурхондарёда Имом Термизий, Тошкентда Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказлари ташкил этилди. Уларда талабалар ва ёш тадқиқотчилар буюк аждодларимизнинг бой меросини ўрганиш ва тадқиқ этиш баробарида замонавий илмларни ҳам ўзлаштириб, етук олим бўлиб камол топади. Шулар қаторида турли ҳудудларда ҳадис, калом, тасаввуф, фиқҳни ўрганишга ихтисослашган илмий мактаблар, хусусан, бизнинг вилоятимизда ҳам тасаввуф илми мактаби фаолияти йўлга қўйилгани диний-маърифий соҳада янги давр бошлаганидан дарак беради.

Қувонарлиси, мамлакатимиз раҳбарининг ташаббуси билан Бухоро Арк қўрғони яқинида Мир Араб олий мадрасасининг янги биноси барпо этилди ва фойдаланишга топширилди. 200 ўринга мўлжалланган олий мадрасада Қуръони карим, ҳадис, фиқҳ ва тасаввуф илмлари, хорижий тиллар пухта ўргатилади. Бугунги кунда 100 нафардан ортиқ талаба замонавий жиҳозланган ўқув хоналари, кутубхона, фаоллар зали, талабалар ётоқхонаси ва спорт залида малакали устозлардан таълим олмоқда.

2021–2024 йилларда вилоятимиздаги 15 та масжиднинг янгитдан қуриб фойдаланишга топширилгани, 42 та масжидда эса йирик таъмирлаш ишлари олиб борилгани мамлакатимизда муборак динимизга қаратилаётган алоҳида эътиборнинг исботидир.

Мустақиллик байрами арафасида шундай улуғ эътирофга сазовор бўлиш, менга чексиз ғурур бағишлади. Келажак авлодни янги Ўзбекистоннинг чинакам бунёдкори қилиб тарбиялаш, халқимизнинг маданий-маърифий, диний-ахлоқий дунёқарашини бойитиш йўлидаги фаолиятимда бу мукофот менга қанот бағишлайди, дея ишонч билан айта оламан.

Жобир домла ЭЛОВ,

Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг

Бухоро вилоятидаги вакили,

Бухоро вилояти бош имом-хатиби,

Мир Араб олий мадрасаси ректори

* * *

Аждодларимизнинг ўлмас мероси чуқур ўрганилмоқда

— Бугун жуда бахтиёрман. Энг улуғ, энг азиз байрам — мустақиллигимизнинг 33 йиллиги арафасида давлатимизнинг энг юксак мукофотларидан бири “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан қувончим чексиз, сўз билан таърифлашга ожизман. Президентимиз ташаббуси билан таъсис этилган орденга биринчилардан бўлиб лойиқ кўрилганимдан, юксак мукофотни давлат раҳбарининг ўз қўлидан олганимдан бошим кўкка етди.  

Турли соҳаларда эришилаётган барча ютуқлар ватанимизда ҳукм сураётган тинчлик ва осойишталик, одилона сиёсат натижасидир. Ислом дини илмлари ривожига беқиёс ҳисса қўшган буюк ватандошларимизнинг улкан илмий меросини янада чуқур ўрганиш, табаррук зиёратгоҳ ва қадамжолар, кўҳна масжид ва мадрасаларни обод қилиш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Вилоятимизда ўнлаб янги масжидлар қурилди, мавжудларида қайта қуриш ва таъмирлаш ишлари олиб бориляпти. Мисол учун, бир вақтлар йўқ бўлиб кетиш арафасида турган Абул Муин Насафий зиёратгоҳини бугун бутун дунё сайёҳлари  катта завқ ва ҳайрат билан томоша қилмоқда.

Мазкур мажмуада Абул Муин Насафий илмий меросига бағишлаб ўтказилган халқаро илмий-амалий конференцияларда Туркия, Миср, Франция, Россия, Бангладеш, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистон каби давлатлардан юзлаб олим ва каломшунос мутахассислар иштирок этиб, юртимизда эътиқод эркинлигини таъминлашга қаратилаётган эътиборни юксак баҳолади. Шунингдек, Касби туманидаги Султон Мир Ҳайдар, Китоб туманидаги Хўжа Илм Кони ва Мавлоно Дарвеш Муҳаммад Вахшуворий, Қамаши туманидаги Лангар ота мажмуаларини реконструкция ва реставрация қилиш ишлари амалга оширилди.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида муборак ҳаж амалини адо этишга муяссар бўлган ватандошларимиз сони бармоқ билан саноқли бўлган. Бугунги кунда виждон эркинлиги ва диний-маърифий муҳит барқарорлигини таъминлашга қаратилаётган алоҳида эътибор туфайли уларнинг сони 15 мингдан ошди. Жорий йилда фақат Қашқадарё вилоятининг ўзидан 801 нафар фуқаро ҳаж амалларини бажариб келди.

Ҳаж мавсумида Президентимиз ҳожилар ҳолидан хабар олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари билан телефон орқали мулоқот қилгани нафақат ҳаж зиёратига борганларни, уларнинг оила аъзоларини, барча мўмин-мусулмонларимизни беҳад қувонтирди.

Бундай ғамхўрликдан руҳланган ҳожиларимиз, вилоятимиздаги барча жоме масжидлар имом-хатиблари ва уларнинг ноиблари “Янги Ўзбекистон фидойиси бўлиб, маънавият тарғиботчисига айланамиз” шиори остида хайрли амалларни бажаришмоқда.

Раҳматулло УСМОНОВ,

Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг

Қашқадарё вилоятидаги вакили,

вилоят бош имом-хатиби

* * *

Юксак маънавий-ахлоқий жамият барпо этиш йўлида

Кўксарой қароргоҳида мамлакатимизда кўзга кўринган илм-фан, таълим, соғлиқни сақлаш, адабиёт, маданият вакиллари қаторида давлат мукофоти билан тақдирланганим менга чексиз фахру ифтихор бағишлади.

Яратганга беҳад шукрлар бўлсинки, юртимизда Истиқлол байроғи остида халқимизнинг юрт равнақи йўлидаги азалий истакларини рўёбга чиқа бошлади. Бу, албатта, ўз-ўзидан бўлиб қолмайди. Давлатимиз раҳбари бошчилигида жамият ҳаётининг барча жабҳаларида олиб борилаётган ислоҳотларнинг туб моҳияти, энг аввало, инсон манфаатига қаратилган бўлиб, уларнинг негизида фаровон турмуш, илм-фан равнақи, юксак маънавий-ахлоқий, илмий-ижодий салоҳиятни янада юксалтириш ва ривожлантириш ётади.

Бугун шу мақсадда диний-маърифий соҳада амалга оширилаётган улкан ислоҳотлар, эришилаётган ютуқлар мақтовга лойиқ. Жумладан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Бухорий меъморий мажмуаси юксак даражада ва  маҳобатли шаклда бунёд этилмоқдаки, у бир неча асрлар давомида юртимиз ва дунё мўмин-мусулмонлари учун руҳий-маънавий озиқа оладиган муҳташам даргоҳга айланади. Шунингдек, келажак авлод учун бир неча юз йиллар зиё сочадиган, ёшларга илм-маърифат нурини таратадиган осори-атиқа бўлади.

Давлатимиз етакчиси раҳбарлигида бунёд этилаётган ва Учинчи Ренессанс пойдевори, дея таърифланаётган Ислом цивилизацияси маркази ҳам буюк алломаларимизнинг жаҳон тамаддунига қўшган ҳиссаларини дунё ҳамжамиятига намоён этадиган, ислом маърифатини кенг тарқатадиган ва ёшларни улуғ алломаларга муносиб авлод қилиб тарбиялайдиган маърифат кошонаси бўлиб асрлар оша хизмат қилди, инша Аллоҳ.

Мана шу ўзгаришлар кўз ўнгимда рўй бераётгани ва ўзим ҳам унда иштирок этиб, улкан савобли ишларга сабабчи бўлаётганимдан фахрга тўламан. Бундан ўттиз йил олдин Фарғона вилоятининг Қувасой шаҳрида янги қурилган жоме масжидининг имом-хатиби сифатида ўз фаолиятимни бошлаганман. Истиқлолнинг илк даврларида вилоятимизда бор йўғи 4 масжид бор эди. Улардаги шарт-шароитлар ҳақида сўз юритишнинг ҳожати ҳам йўқ. Бугун вилоятимизда 200 дан ортиқ масжид фаолият юритяпти. Уларнинг барчаси замон талабига мос тарзда таъмирланган, бинолари янгидан бунёд этилиб, намозхонлар учун барча шароитлар ҳозирланган.

Яна бир таъкидлаш жоиз бўлган воқеа имом-хатиб ва диний соҳа ходимларининг жамиятдаги ўрни мустаҳкамланди. Олдинлари  фақат тўй-маъракалардагина кўриниш берадиган имомларимиз бугун юртимизда олиб борилаётган ислоҳотларда, уни халққа етаказишда астойдил фидойилик кўрсатмоқда. Айниқса, ёшларимизни ёт ғоялар таъсиридан асраб-авайлаш, ҳанафий мазҳабига хос диний тушунчаларни тарғиб қилиш, диндошларимиз тўғри йўлда юриши учун олиб борилган маънавий-маърифий ишларда бевосита иштирок этаётганимдан беҳад хурсандман. 

Камтарона меҳнатим юксак қадрланишидан, “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланганимдан беҳад миннатдорман. Аслида бу мукофот нафақат менинг, балки бутун Фарғона вилоятида фаолият кўрсатаётган барча имом-хатиб ва ноибларнинг улкан меҳнати натижаси, деб ҳисоблайман.

Биз, дин пешволари бундай эътибор ва эҳтиром олдида қарздорликни мудом ҳис этамиз. Бунга жавобан юртимиз тинчлиги ва аҳоли фаровонлиги йўлида янада куч-ғайрат ва фидокорлик билан хизмат қиламиз. Шунингдек, давлатимиз раҳбари томонидан олиб борилаётган ислоҳотлар бардавом бўлишини доимо Раббимиздан сўраймиз. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Менга дуо қилинг ва сизга ижобат қилурман...”, деб марҳамат қилган.

Алишер НАИМОВ,

Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари,

Қувасой шаҳар бош имом-хатиби

Бошқа мақолалар
Мақолалар

Маънавий зарар учун товон ундириш ҳукми

29.09.2026   53307   6 min.
Маънавий зарар учун товон ундириш ҳукми

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим!

 

Кириш: Бугунги кунда ижтимоий тармоқлар инсонлар ўртасида ахборот алмашиш ва мулоқот қилишнинг муҳим воситасига айланди. Шу билан бирга, ушбу платформалардан фойдаланиш жараёнида айрим шахсларнинг шаъни, қадр-қиммати ва обрў-эътиборига зарар етказувчи маълумотларни тарқатиш каби ҳолатлар ҳам учраб турибди. Айниқса, интернетда тарқалган маълумотнинг кенг оммага тез етиб бориши бундай ҳолатларнинг оқибатларини янада жиддийлаштириши мумкин.

Шу боис инсоннинг обрўси ва қадр-қимматига етказилган зарарнинг шариат нуқтаи назаридан қандай баҳоланиши, бундай зарар учун товон ундиришнинг жоиз ёки жоиз эмаслиги каби масалаларга аниқлик киритиш муҳимдир.

Қуйида Иордания Фатво идораси томонидан тайёрланган, маънавий зарар учун товон ундириш масаласига бағишланган фатвони эътиборингизга ҳавола қиламиз. Унда маънавий зарарнинг турлари, унинг инсонга кўрсатган таъсири ва етказилган зарар учун товон олиш масаласи фиқҳий манбалар асосида ёритилган.

 

“Савол: Бир киши ижтимоий тармоқларда бошқа бир шахсни шарманда қилувчи маълумотларни тарқатди. Шундан сўнг жабрланган шахс унга қарши маҳкамага даъво аризаси билан мурожаат қилди ва маҳкама томонидан унга товон пули ундириб бериш ҳақида қарор чиқарилди. Ушбу товон пулидан фойдаланиши жоизми?

 

Жавоб: Аллоҳ таолога ҳамдлар бўлсин. Пайғамбаримиз саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга, у зотнинг оила-аъзолари ва саҳобаларига салавоту саломлар бўлсин!

Маънавий (руҳий) зарар учун бериладиган товоннинг ҳукми унинг инсонга кўрсатган таъсири ва зарарининг қай даражада жиддий эканига қараб фарқ қилади. Шу жиҳатдан у икки қисмга бўлинади:

Биринчи қисм: Бу – бошқа инсонларга мол-мулки ёки баданига эмас, балки дини, қадр-қиммати, шаъни ёки обрў-эътиборига зарар ва зиён етказишдир. Бунга ҳақорат қилиш, обрўсизлантириш, шарманда қилиш ёки инсонга нисбатан таҳқирловчи тарзда озор бериш каби ҳолатлар киради. Агар бундай ҳаракат натижасида инсон ишидан ёки тижоратидан айрилса, обрўсига путур етса ёки даволанишни талаб қиладиган касалликка дучор бўлса, бундай зарар учун товон пули олишда ҳеч қандай монелик йўқ.

Бунга қуйидаги фиқҳий матнлар далил бўлади:

Ҳанафий мазҳаби имоми Сарaхсий раҳимаҳуллоҳ шундай дейдилар:

"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)

«Имом Муҳаммаддан шундай ривоят қилинган: из қолдирмай битиб кетадиган жароҳатларда етказилган оғриқ миқдорига қараб товон белгиланади. Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳ эса: жароҳат битгунига қадар жабрланувчининг дори-дармон ва табибларга тўлаган харажатлари миқдорини тажовузкордан ундириш мумкин, деганлар».

(Изоҳ: Имом Сарахсий раҳимаҳуллоҳнинг бу гапларида инсонга зарар етказилса, унинг оқибатида келган зарарни қоплаш мумкинлиги ҳақида сўз бормоқда. Масалан, жароҳат олган кишининг дори-дармон ва табиб харажатлари зарар етказган шахсдан ундирилиши мумкин. Шунга ўхшаш равишда, инсонни обрўсизлантириш натижасида унга ҳақиқий зарар етган бўлса, бу зарарни ҳам қоплаш масаласи кўрилади. Яъни, бу ерда далил жароҳат билан обрўсизлантиришнинг бир хил эканига эмас, балки етказилган зарарни қоплаш мумкинлигига тааллуқли.)

Шофеъий мазҳаби уламоларидан Имом Субкий ва бошқалар раҳимаҳумуллоҳ қуйидагиларни нақл қилганлар:

"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)

«Абу Исҳоқ шундай деди: “Мен шерикларимдан учта масалада фарқли фикрдаман: қазф (бировни зино билан туҳмат қилиш) ҳадди, шафъа ҳаққи ва бозорлардаги ўринларга бўлган ҳақ. Мен бу ҳуқуқлар борасида келишув қилишни жоиз деб биламан. Бошқа мазҳабдошларим эса бунга йўл қўймаганлар. Чунки улар мол ҳисобланмайди”».

Шофеъий уламоларидан Сирожуддин Булқиний раҳимаҳуллоҳ ҳам қуйидагиларни келтирганлар:

"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)

«Энг тўғри қарашга кўра, қазф ҳадди бекор қилиниши эвазига бирор товон олинмайди. Бунга нисбатан: шафъа ҳуқуқи, бозорлардаги ўринларга бўлган ҳуқуқ ва айбли молни қайтариш масалаларида ҳам икки хил қараш бор, дейилади. Сўнг Абу Исҳоқнинг фикрини келтириб: “Имом (Жувайний) “Ан-Ниҳоя” асарида ундан қуйидагиларни нақл қилган: “Мен мазҳабдошларимдан уч масалада фарқ қилдим. Улар: ‘Қазф ҳадди учун товон бўлмайди’, дейдилар. Мен эса: ‘Товон бўлади’, дейман”, деган».

Иккинчи қисм: Бу – инсоннинг дини, қадр-қиммати ёки шаънига дахл қилмайдиган, шариат нуқтаи назаридан жиддий аҳамиятга эга бўлмаган ёки таъсири жуда кичик бўлиб, инсоннинг ҳаёти, меҳнат фаолияти ва ҳис-туйғуларига сезиларли даражада таъсир кўрсатмайдиган зарардир. Бундай зарар эвазига товон олиш жоиз эмас.

Хулоса қилиб айтганда, агар маънавий зарар инсоннинг ҳуқуқларига тажовуз қилиш хусусиятига эга бўлиб, унга ҳақиқий зарар ва зиён етказган бўлса, жабрланган шахс маҳкамадан жазо қўллашни ёки етказилган зарар эвазига ундан пул ундиришни талаб қилиши жоиз.

Бунда бугунги кунда инсоннинг обрўсига зарар етказишнинг янги усуллари пайдо бўлаётгани ва бундай зарарнинг оқибатлари ҳам эътиборга олинади. Шу асосда, жиддий маънавий зарар етказилган ҳолларда уни қоплаш учун пул ундириш жоиз бўлиши мумкин.

Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, зарар учун товон ундириш масаласи фоиз олиш ёки қарзни ўз вақтида тўламаганлик учун пеня ва жарима олиш масаласидан фарқ қилади. Шу сабабли мазкур ҳукмдан қарзни кечиктирганлик учун фоиз ёки пеня олиш жоизлиги келиб чиқмайди. Валлоҳу аълам”.

 

Таржимон ва изоҳлар муаллифи:

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази бош мутахассиси, Тошкент ислом институти катта ўқитувчиси Абдулатиф Турсунов

Мақолалар