08 Январ, 2026, 19 Ражаб, 1447
08 Январ, 2026, 19 Ражаб, 1447
Конституция инсоният тафаккури ва маърифий тараққиёти ҳамда ҳуқуқий маданияти ҳосиласидир. Ҳар қандай Конституция жамият маданий ҳаёти ва тараққиётининг даражасини акс эттиради. Ҳар бир давлат ўз тараққиёти жараёнида умумеътироф этилган халқаро ҳуқуқ нормалари устунлигини тан олган ҳолда миллий қонунчилигини унга яқинлаштиришга ҳаракат қилади, урф-одат, анъана ва қадриятларини қонунчиликка сингдиради.
Шунинг учун ҳам ҳар бир давлат Конституцияси бир-биридан фарқ қилиб, дунё конституционализми мазмунан бойиб бормоқда. Конституция ҳар бир мамлакатнинг ташриф қоғозидир.
Жонажон юртимиз мустақиллигининг 33 йиллик тараққиёт йўлига назар ташласак, давлат ва жамият қурилиши, инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, дахлсизлиги ва бошқа ажралмас ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган юзлаб нормаларнинг қабул қилиниб амалга киритилганлигига гувоҳ бўламиз.
Конституциянинг муқаддимасидаёқ Ўзбекистоннинг ягона халқи инсон ҳуқуқ ва эркинликларига, миллий ва умуминсоний қадриятларга, давлат суверенитети принципларига содиқлигини эълон қилиб, демократия, эркинлик ва тенглик, ижтимоий адолат ва бирдамлик ғояларига садоқатини намоён этиб, инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланадиган инсонпарвар демократик давлатни, очиқ ва адолатли жамиятни барпо этиш борасида ҳозирги ва келажак авлодлар олдидаги юксак масъулиятни англаган ҳолда, ўзбек давлатчилиги ривожининг уч минг йилдан ортиқ тарихий тажрибасига, шунингдек жаҳон цивилизациясига беқиёс ҳисса қўшган буюк аждодларнинг илмий, маданий, маънавий меросига таяниб, фуқароларнинг муносиб ҳаёт кечиришини, миллатлараро ва конфессиялараро тотувликни, кўп миллатли Ўзбекистон халқининг фаровонлигини, гуллаб яшнашини таъминлашни мақсад қилган ҳолда Конституция қабул қилганини эътироф этган.
Конституцияни ўрганиш, уни тушуниш, унинг нормаларига амал қилиш шахснинг сиёсий-ҳуқуқий уйғоқ эканлиги, эртанги кунига бефарқ эмаслиги далилидир. Мамлакатда турли усул ва воситалар орқали фуқароларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини ошириб боришга интилиш ва ҳаракатлар эса ҳақиқий маънода ҳуқуқий демократик давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этиш гаровидир.
Ўзбекистон Республикаси Коституцияси қабул қилинганидан буён ҳар йили 8-декабрь юртимизда юқори кайфиятда байрам қилиб нишонланади. Жиноят содир этиб жазо муддатини ўтаётган фуқароларга нисбатан байрам муносабати билан давлат раҳбари фармони асосида афв эълон қилинади ёки амнистия акти қабул қилинади. Бу ҳам инсон ҳуқуқлари устуворлиги, ўз айбига иқрор бўлиб тузалиш йўлига ўтган шахсларга нисбатан кечиримлилик сиёсатининг намунасидир.
Байрам арафасидаги яна бир гўзал анъаналаримиздан бири Президентимизнинг юртимиз фаоллари, мамлакатимизда фаолият олиб бораётган халқаро ташкилотлар, дипломатик корпус вакиллари, элчилар олдида маъруза билан чиқишидир. Ушбу маъруза қайсидир маънода, халқимизнинг йилдан-йилга ўсиб бораётган сиёсий онги, тафаккури, иқтисодий-ижтимоий аҳволи, юз бераётган ўзгаришлар, кўзланган мақсадларнинг сарҳисоби бўлса, яна бир томондан, келгуси йилда қонун устуворлигини таъминлаш, аҳоли ҳуқуқий онги ва маданиятини юксалтириш, унинг муаммоларига ечим топиш йўлларига қаратилади.
Президент Шавкат Мирзиёев ўз нутқида: “Конституция ва қонун устуворлиги – фаровон ҳаёт гарови” деган тушунча фуқароларимизнинг онги ва қалбида чуқур ўрин эгаллаши ҳамда ижтимоий эҳтиёжга айланиши учун қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратиш лозимлигини таъкидлайди.
Биринчидан, қонунлар ижросини самарали ташкил этиш, тизимли муаммоларни олдиндан кўра билиш, қонун бузилишининг салбий оқибатларига қарши курашиш билан бирга бундай ҳолатни барвақт бартараф этишга қаратилган тизимни шакллантириш, айниқса, долзарбдир.
Иккинчидан, Конституция ва қонун устуворлигига эришишда жамоатчилик назоратидан кўра самарали восита йўқ.
Учинчидан, оммавий ахборот воситалари қонунийликни қарор топтиришда чинакам “жамият кўзгуси”га айланиши керак.
Тўртинчидан, қабул қилинаётган қонунлар олиб бораётган ислоҳотларимиз билан уйғун бўлган тақдирдагина ишлайди.
Бешинчидан, биз қанчалик мукаммал қонунлар яратмайлик, қандай ислоҳотлар ўтказмайлик, агар фуқароларимизнинг ҳуқуқий билими, онги ва маданияти етарли бўлмаса, кутилган натижаларга эришиш мушкул бўлади.
Ҳақиқатан, мукаммал қонунларни яратиш масаланинг бир томони бўлса, унинг ижросини таъминлаш иккинчи муҳим томонидир. Лекин ҳуқуқий онг ва маданият бир кунда шаклланиб қолмайди. Бунинг учун мустаҳкам ирода, шахсий намуна, сабот керак бўлади. Дунёдаги бирор давлат тараққиёти ўз-ўзидан бўлмаган. Оммавий ахборот воситаларига рамзий жиҳатдан тўртинчи ҳокимият мақоми берилиши ҳам бежиз эмас. Улар жамиятда санитар вазифасини бажариши, мавжуд иллатларни журналистик одоби ва этикасидан чиқмасдан туриб фош этиши, соғлом муҳит ва рақобат шаклланишига муносиб ҳисса қўшмоғи лозим.
2019-йил 9-январ куни Ўзбекистон Республикаси Президент фармони билан қабул қилинган “Жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш концепцияси”да ҳам “Юксак ҳуқуқий маданият – малакат тараққиёти кафолати” ғояси устувор эканлиги эътироф этилиб жамиятда ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни юксалтириш “шахс – оила – маҳалла – таълим муассасаси – ташкилот – жамият” принципи бўйича тизимли ва узвий ташкил этилиши белгиланган.
Умумтаълим мактаблари учун “Конституция алифбоси”, “Конституция сабоқлари”, “Конституция асослари” каби дарсликларни яратиш, олий таълим муассасалари талаба ва тингловчилари учун эса “Инсон ҳуқуқлари”, “Бола ҳуқуқлари”, “Аёллар ҳуқуқлари” каби махсус ўқув курсларини ташкил этиш назарда тутилган.
Ҳуқуқий онг ва маданиятни шакллантиришнинг энг самарали йўлларидан бири бу шахс ўзи ўзлигини англаб олишидан бошланиши, у оилада тарбия топиб камол топиши, яхши инсон бўлишида ота-она, оилавий муҳитнинг ўрни беқиёслиги, маҳалла ноёб шарқона қадимий институт бўлиб, оилаларда соғлом ижтимоий муҳит қарор топишида муҳим рол ўйнаши, таълим муассасалари эса ёшларни рақобатбардош қилиб келажакка тайёрлаши, етарли билим кўникмага эга бўлган ёшлар ташкилотларда фаолият олиб бориб, жамият корига яраши масалалари узвийлик асосида тизимли ташкил этилиши назарда тутилган.
Демак, ҳуқуқларни билиш уни талаб қилишдан ташқари бурч ва мажбуриятларни ҳам билиш, унга амал қилиш, шахсий намуна кўрсатиш бугун ҳар доимгиданда долзарб ва муҳимдир. Зеро, фақат ҳуқуқларини билган уни талаб қилган инсон эмас, балки ўзи, оиласи, меҳнат жамоаси, жамият ва давлат олдидаги бурч ва мажбуриятларини ҳам англаган унга оғишмай амал қилган инсонгина ҳақиқий маънодаги юқори ҳуқуқий онг ва маданият соҳибидир.
Фируз Рашидов,
Ўзбекистон халқаро ислом академияси
“Ижтимоий фанлар ва ҳуқуқ” кафедраси ўқитувчиси
СУКУТ сақлашнинг
702 та энг муҳим ФОЙДАСИ (фақат АСОСИЙЛАРИ)
(5 қисмдан иборат)
ни
УЛУҒ УСТОЗ УЛАМОЛАРИМИЗ баён қилиб берганлар:
(2-қисм)
ДОНО ХАЛҚИМИЗ МАҚОЛЛАРИ:
Ü Тилни тийган бой бўлар.
Ü Катта тишласанг ҳам, катта гапирма!
Ü Сўз кўрки — мақол.
Ü Етти ўйлаб, бир кес.
Ü Олдин ўйла, кейин сўйла.
Ü Дунёни ел бузар,
Одамни — сўз.
Ü Айтдим — тутилдим,
Айтмадим — қутулдим.
Ü Гапирганинг — кумуш,
Гапирмаганинг — олтин.
Ü Тил суяксиз бўлса ҳам, суякни янчий олар.
Ü Ёмон тил ё жонга урар,
Ё — имонга.
Ü Сукут сўздан афзал.
Ü Кўп гап — эшакка юк.
Ü Ариқни сув безар,
Одамни — сўз.
Ü Ёмон сўз эгасига қайтар.
Ü Айтар сўзни айт,
Айтмас сўздан қайт.
Ü Айтилган сўз — отилган ўқ.
Ü Гапнинг ози яхши,
Қизнинг — нози.
Ü Гапнинг қисқаси — яхши,
Қисқасидан ҳиссаси — яхши.
Ü Сукут — гул.
Ü Анжом — уй зийнати,
Сўз — инсон зийнати.
Ü Аччиқ савол бериб,
Ширин жавоб кутма.
Ü Яхши сўз кулдирар,
Ёмон сўз ўлдирар.
Ü Суйдирган ҳам тил,
Куйдирган ҳам тил.
Ü Аччиқ тил — заҳри илон,
Чучук тилга — жон қурбон.
Ü Ўзига боқма, сўзига боқ.
Ü «Баракалла»га қуйи меҳнат қилиб ўлар.
Ü Бир таваккал бузади,
Минг қайғунинг қалъасин.
Бир ширин сўз битказар,
Минг кўнгилнинг ярасин.
Ü Бир яхши гап эсдан чиқмас,
Бир — ёмон гап.
Ü Бировнинг ўзи ғар,
Бировнинг сўзи ғар.
Ü Буғдой нонинг бўлмасин,
Буғдой сўзинг бўлсин.
Ü Гапда ғийбат ёмон,
Дардда — қуёнчиқ.
Ü Гапдан гап чиқар,
Чўпдан — хас.
Ü Гапи гапга ўхшамас,
Оғзи гапдан бўшамас.
Ü Гапи сассиқнинг ўзи сассиқ.
Ü Гапи тўмтоқнинг ўзи тўмтоқ.
Ü Гапи тўнгнинг ўзи тўнг.
Ü Гапнинг ёмони пичир.
Ü Гўшт-ёғ берма, яхши тил бер.
Ü Доннинг аччиғи яхши,
Сўзнинг — ширини.
Ü Дуо билан эл кўкарар,
Ёмғир билан ер кўкарар.
Ü Дуо олган кўкарар,
Туҳмат олган оқарар.
Ü Дуо олган омондир,
Қарғиш олган ёмондир.
Ü Ёмон гап — бош қозиғи,
Яхши гап — жон озиғи.
Ü Ёмон гап ер тагида уч йил ётар.
Ü Ёмон гап тарсакидан ёмон.
Ü Ёмон гапнинг оёғи олти.
Ü Ёмон сўз бўлмаса,
Яхши сўз бўлмайди.
Ü Ёмон сўзлаб совутма,
Жон оғритиб овутма.
Ü Ёмон сўзнинг қаноти бор.
Ü Ёмоннинг тили бор,
Яхшининг — дили.
Ü Ёмоннинг юзи қурсин,
Гапирган сўзи қурсин.
Ü Ёмоннинг яхши сўзидан,
Яхшининг ёмон сўзи яхши.
Ü Жиғли қарғиш жиғини топар,
Жиғсиз қарғиш — ўзини.
Ü Заҳар тил суякни ёрар.
Ü Илиқ сўз — шакар,
Совуқ сўз — заҳар.
Ü Иссиқ кийим танни илитар,
Иссиқ сўз жонни илитар.
Ü Кишининг ўзи етмаган ерга сўзи етар.
Ü Куч эгмаганни сўз эгар.
Ü Кўздан кўзинг тойса,
Сўздан кўнглинг тояр.
Ü Кўнгилни қўл билан овламасанг,
Тил билан овла.
Ü Кўнгилсиз гапнинг кечиккани яхши.
Ü Мазали сўзга қулоқ чарчамас.
Ü Маъқул сўзга қорув йўқ.
Ü Минг чечанни бир эзма енгар.
Ü Муздан сув томар,
Сўзамолдан — бол.
Ü Овни — озиқ билан,
Одамни — сўз билан.
Ü Овқатни туз мазали қилар,
Одамни — сўз.
Ü Одам гап билан,
Ҳайвон ўт билан.
Ü Одам сўзи билан синалар,
Ош — тузи билан.
Ü Одам — сўзлашгунча,
Йилқи — кишнашгунча.
Ü Одам сўзлашиб танишар,
Ҳайвон — ҳидлашиб.
Ü Одам сўзлашар,
Ҳайвон ялашар.
Ü Олим сўзи оз,
Оз бўлса ҳам соз.
Ü Орқадаги гап — оғилдаги тезак.
Ü Очиқ тил ош едирар,
Аччиқ тил тош едирар.
Ü Оқ дегани — олқиш,
Қора дегани — қарғиш.
Ü Оғизга келган сўз арзон,
Овулга келган бўз арзон.
Ü Оғиздан чиққан сўз қайтмас.
Ü Оғриган жойга қўл югурар,
Оғритар сўзга тил югурар.
Ü Пичир-пичирдан ўт чиқар.
Ü Пулинг бўлмаса, бўлмасин,
Ширин сўзинг бўлсин.
Ü Сабр қилган мой ошар,
Олқиш олган кўп яшар.
Ü Сен ҳам — бир оғиздан,
Сиз — ҳам.
Ü Совуқ гап юракни музлатар.
Ü Сув ўз йўлини топар,
Сўз — ўз эгасини.
Ü Суяксиз тил суяк синдирар.
Ü Сўз — бир, сайқал — қирқ.
Ü Сўз калтада,
Ун халтада.
Ü Сўз найзадан ўткир.
Ü Сўз оёқдан илгари борар.
Ü Сўз ожизи бўлгунча,
Кўз ожизи бўл.
Ü Сўз суякдан ўтар,
Таёқ — этдан.
Ü Сўз чумчуқ эмас,
Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас.
Ü Сўз эмгак бўлар,
Бўз — кўйлак.
Ü Сўзда қанқув ёмон,
Дардда — санчув.
Ü Сўздан сўзнинг фарқи бор,
Ўттиз икки нархи бор.
Ü Сўздан сўз чиқар,
Сўзламасанг на чиқар.
Ü Сўзи нодурустнинг ўзи нодуруст.
Ü Сўзлагандан сўзламаган яхшироқ,
Сўзлаб эдим, бошимга тегди таёқ.
Ü Сўзни бир эзмадан сўра,
Бир — кезмадан.
Ü Сўзни сўз очар.
Ü Сўзнинг бойлиги — одамнинг чиройлиги.
Ü Сўзнинг ёмони — санчиқ,
Дарднинг ёмони — қуёнчиқ.
Ü Сўзнинг онаси — қулоқ,
Сувнинг онаси — булоқ.
Ü Таёғи йўғон бирни урар,
Сўзи йўғон мингни урар.
Ü Танбаллик — кулфат,
Маҳмаданалик — офат.
Ü Таом лаззати ўзида.
Одам лаззати — сўзида.
Ü Тил — ақл безаги.
Ü Тил — ақл тарозуси.
Ü Тил — ақл ўлчови.
Ü Тил бор, бол келтирар,
Тил бор, бало келтирар.
Ü Тил — дил калити.
Ü Тил — дил таржимони.
Ü Тил — дил жарчиси.
Ü Тил тиғи қилич тиғидан ўткир.
Ü Тил югуриги — бошга,
Оёқ югуриги — ошга.
Ü Тил яхшиси бор этар,
Тил ёмони хор этар.
Ü Тил тиғдан ўткир.
Ü Тилга ихтиёрсиз — элга эътиборсиз.
Ü Тилга эътибор — элга эътибор.
Ü Тилга эҳтиёт — элга эҳтиёт.
Ü Тили нопок — ўзи нопок.
Ü Тили шириннинг дўсти кўп.
Ü Тилни боғла дил билан,
Дилни боғла тил билан.
Ü Тиғ жароҳати битар,
Тил жароҳати битмас.
Ü Тоза сувни ер олар,
Яхши сўзни эл олар.
Ü Тузсиз ошнинг эпи осон,
Тузсиз гапнинг эпи қийин.
Ü Тўқсон оғиз сўзнинг тўқсонта тугуни бор.
Ü Узун тил — бошга тўқмоқ,
Бўйинга — сиртмоқ.
Ü Узун тил — умр заволи.
Ü Узун тилим — узгин тилим,
Қисқа тилим — тизгин тилим.
Ü Фил кўтармаганни тил кўтарар.
Ü Хабар — шамолдан тез.
Ü Хотин сўзини қондирар,
Эр уруғидан тондирар.
Ü Хушхабарнинг минг қаноти бор.
Ü Чин сўз — мўътабар,
Яхши сўз — мухтасар.
Ü Шакар ҳам тилда,
Заҳар ҳам тилда.
Ü Ширин сўз шакардан ширин.
Ü Ширин сўз ўликни ҳам тирилтирар.
Ü Ширин сўз — қаймоқли айрон,
Аччиқ сўз — бўйнига арқон.
Ü Ширин-ширин сўзласанг,
Илон инидан чиқар.
Аччиқ-аччиқ сўзласанг,
Мусулмон динидан чиқар.
Ü Ширин юзингдан ширин сўзинг аъло.
Ü Эгасиз қарғиш эгасини топар.
Ü Эл бор ерда сўз бор.
Ü Эл қўшиқ билан тирик.
Ü Эл ғазнаси — эски сўз.
Ü Элдаги гап — дилдаги гап.
Ü Элли(к) гапдан белли гап яхши.
Ü Элни севсанг, элча гапир.
Ü Эр бойлиги — йўлда,
Сўз бойлиги — тилда.
Ü Эр — лафзидан,
Қўй — бўғзидан.
Ü Эр сўзи — эл сўзи.
Ü Этиги ёмон тўр булғар,
Оғзи ёмон — эл.
Ü Юз юздан ширин,
Сўз сўздан ширин.
Ü Яхши гап билан илон инидан чиқар,
Ёмон гап билан пичоқ қинидан чиқар.
Ü Яхши гапга қулоқ сол,
Ёмон гапга улоқ сол.
Ü Яхши гапнинг ҳам қулоғи бор,
Ёмон гапнинг — ҳам.
Ü Яхши нақл — томири ақл.
Ü Яхши ош бергунча, яхши сўз бер.
Ü Яхши оғизга — ош,
Ёмон оғизга — тош.
Ü Яхши сўз болдан ширин.
Ü Яхши сўз бўлдиради,
Ёмон сўз куйдиради.
Ü Яхши сўз ийдирар,
Ёмон сўз бездирар.
Ü Яхши сўз — кўнгил подшоси.
Ü Яхши сўз суюнтирар,
Ёмон сўз куюнтирар.
Ü Яхши сўз — юрак ёғи,
Ёмон сўз — юрак доғи.
Ü Яхши сўз — юракка малҳам,
Ёмон сўз — юракка ғам.
Ü Яхши сўзга учар қушлар эл бўлар,
Ёмон сўзга пашша кучи фил бўлар.
Ü Яхши сўздан — вафо,
Ёмон сўздан — вабо.
Ü Яхши сўздан мой эрийди,
Ёмон сўздан сой қурийди.
Ü Яхши сўзнинг мазасини билмаган,
Ёмон сўзнинг иззасини билмас.
Ü Яхшининг сўзи — олтин,
Ёмоннинг сўзи — болта.
Ü Яхшининг сўзи тошни эритар,
Ёмоннинг сўзи бошни чиритар.
Ü Яхшининг сўзи — қаймоқ,
Ёмоннинг сўзи — тўқмоқ.
Ü Яхши-яхши деса,
Кунда тариқдай яхшилик қўшилар эмиш.
Ёмон-ёмон деса,
Кунда тариқдай ёмонлик қўшилар эмиш.
Ü Ўз ақлинг ақлдир,
Элнинг ақли нақлдир.
Ü Ўзи совуқнинг — сўзи совуқ.
Ü Ўн оғиз сўз минг оғиз бўлар.
Ü Ўтарчининг наштари енг ичида,
Заҳар хотин наштари тил учида.
Ü Ўттиз тишдан чиққан сўз,
Ўттиз уруққа тарқалар.
Ü Ўқ бирни ўлдирар,
Сўз — мингни.
Ü Қарғишнинг икки учи бўлар.
Ü Қаттиқ гап қариндошга ҳам ёқмас.
Ü Қизил тилим бўлмаса,
Қишлар эдим элимда.
Яшил тилим бўлмаса,
Яйрар эдим элимда.
Ü Қизил тилим тиёлмадим,
Қизимникига боролмадим.
Ü Қуруқ сўз бош оғритар,
Ёриқ қошиқ оғиз йиртар.
Ü Қўйнинг қиммати — юнгида,
Одамнинг қиммати — сўзида.
Ü Севдирган ҳам тил,
Бездирган ҳам тил.
Ü Сел ариқни бузар,
Ёмон сўз — дилни.
Ü Қулоқдан кирган совуқ сўз
Кўнгилга бориб муз бўлар.
Ü Қўтир қўлдан юқар,
Бало — тилдан.
Ü Дўст орттираман десанг,
Ширин суҳбат қил!
Душман орттираман десанг,
Чақиртикан бўл!
Ü Ҳар ким ўз тили билан тирик.
Ü Яхшига қилсанг яхшилик –
Ҳам айтади, ҳам қайтади.
Ёмонга қилсанг яхшилик –
На айтади, на қайтади.
Ü Яхши сўз тўрга элтар,
Ёмон сўз — гўрга.
Ü Ҳар меванинг пўчоғи бор,
Ҳар сўзнинг ўлчови бор.
Ü Ширинсўз шоҳ косасида сув ичар.
Ü Ҳикмат — бир ҳовуч олтин.
Ü Оз гапир — соз гапир.
Ü Йўл қувган хазинага йўлиқар,
Сўз қувган — балога.
Ü Туя ҳам муомалага чўкар.
Ü Тилингда бўлса болинг,
Кулиб турар иқболинг.
Ü Яхши сўз қанд едирар,
Ёмон сўз панд едирар.
Ü Ёмон тил бошга бало келтирар,
Яхши тил давлат, дунё келтирар.
Иброҳимжон домла Иномов.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 