28 Август, 2026, 15 Рабиъул аввал, 1448
28 Август, 2026, 15 Рабиъул аввал, 1448
Комилликка интилиш, мунтазам равишда ўз устида ишлаш, билим ва савиясини, маърифатини ошириб бориш, юксак маънавият соҳиби бўлишни ким ҳам орзу қилмайди, дейсиз. Бу борада буюк аждодларимизнинг бой маънавий-илмий меросини ўрганиш ҳар жиҳатдан самарали экани тайин.
Бугун ўзбек диёри дейилганда, жаҳон афкор оммасининг хаёлига дунё тамаддунига беназир ҳисса қўшган буюк алломалар, улуғ мутафаккирлар, хусусан, ал-Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Алишер Навоий, Имом Бухорий, Имом Термизий, Насафий, Махмуд Замахшарий, Имом Мотуридийларнинг номлари келиши табиий.
Илм-фан тараққий этган бугунги даврда ана шу алломалар қолдириб кетган бебаҳо асарларни тадқиқ этишга, ўрганишга талаб ҳар қачонгидан ҳам ортиб боряпти. Шу боис муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг ташаббуслари билан Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси маркази биносининг қуриш ишлари жадал давом эттирилмоқда.
Марказ Президентимизнинг 2017 йил 23 июндаги қарорига биноан бошланиб, 2018 йилги Рамазон ҳайити куни давлатимиз Раҳбари унинг пойдеворига тамал тошини қўйган эди.
“Ҳазрати Имом” мажмуаси ёнида бунёд этилаётган марказ тобора чирой очиб, ҳудуд кўркига кўрк қўшиб боряпти. Ўтган давр мобайнида Презиидентимиз бу жойга бир неча марта ташриф буюриб, марказнинг мукаммал бўлиши ҳақида қимматли фикр-мулоҳазаларини билдирдилар.
Куни кеча ҳурматли Юртбошимиз яна марказга ташриф буюриб: “Ислом цивилизациясининг, ислом таълимотининг замини – аслида илм-фан, маданият, таълим ва тарбиядир. Биз барпо этаётган марказнинг бош ғояси, асоси ҳам шу. Энг муҳим томони – юртимиздаги ислом маданияти билан боғлиқ бир неча минг йиллик қадимий ўтмиш бир жойда – мана шу мажмуада мужассам бўлади. Марказ билан танишган одам ана шу тарихни яққол кўриб, ислом дини, бу аввало, тинчлик, тараққиёт ва бағрикенглик дини эканини, ўзбек халқининг дунё тамаддунига қўшган буюк ҳиссасини англайди”, дея таъкидладилар.
Давлатимиз раҳбарининг йўл-йўриқ ва тавсиялари асосида кўркамлашиб бораётган Ислом цивилизацияси марказини мен IX–XI асрларда Хоразмда фаолият юритган “Дорул маърифа ва ҳикма” ва Бағдоддаги “Байт ул-ҳикма”, яъни “Донишмандлик уйи”га ўхшатгим келди. Ушбу Марказ ҳам улар каби “Илм ва ҳикмат уйи” бўлиб қолади, иншоаллоҳ.
Энг қувонарлиси, Бағдодда фаолият юритган “Байтул ҳикма”, бугунги таъбир билан айтганда, дунёга машҳур “халқаро академия”га ўзимизнинг бобомиз Аҳмад ал-Фарғоний раҳбарлик қилгани кишига фахр-ифтихор бағишлайди.
Аҳмад ал-Фарғонийнинг “Байтул ҳикма”га раҳбар бўлгани бежиз эмас. Чунки бобомиз қомусий аллома бўлиб, у киши ясаган устурлоб, яъни Нил сатҳини ўлчовчи асбоб мисрликларнинг ҳаётига оро кириб, дарё тошқинлааридан асраб қолган.
Ишончимиз комилки, Ислом цивилизацияси марказида малака оширган, бу маърифат масканида билим олган ёшларимиз келажакда шундай “устурлоблар”ни ясашадики, улар билан миллатимиз турли “тошқинлар”, жумладан, экстремизим, терроризм, “оммавий маданият” каби иллатлардан ҳимоя қилинади.
Ислом цивилизация марказида Қуръоншунослик, тафсиршунослик, ҳадисшунослик, сийратшунослик (Пайғамбар алайҳиссалом ҳаёт йўлларини ўрганиш), ислом ҳуқуқи (фиқҳ), ақида, тасаввуф, ислом тарихи, араб тилшунослиги каби билимлар кенг ўрганилади. Бундан ташқари, архитектура, физика, кимё, фалакиётшунослик, минерология, тиббиёт, фармокология каби йўналишларда ҳам илмий изланишлар олиб бориш кўзда тутиилган. Чунки аждодларимиз асарларининг салмоқли қисмини ҳам ушбу соҳалар ташкил этишини эслатиб ўтиш зарур.
Халқимизда: “Тарих такрорланиб туради” ёки “Оққан дарё оқаверади”, деган гап бор. Дарҳақиқат, Ислом цивилизацияси ишга тушиши билан араб тили грамматикасини ёзиб берган Замахшарийлар, саноқ тизимини кашф қилган Хоразмийлар, қўл ва қалб бир вақтнинг ўзида икки ишни бажариб, бир мақсад сари интилиши борасидаги соф ғояни илгари сурган Нақшбандийлар, медицинага асос солгаан Ибн Синолар, соф исломий ақидани асослаб берган Мотуридийлар дунёга қайта кўз очажак.
Хулоса қилиб айтганда, нур – Шарқдан. Бу, биринчидан, қуёш Шарқдан чиққани билан изоҳланса, иккинчидан, маърифат ҳам Шарқдан ёйилган. Шу маънода Шарқнинг буюк алломалари юртида барпо этилаётган Ислом цивилизация маркази чинакам маърифат маскани сифатида бутун дунёга нур таратажак, иншоаллоҳ.
Муҳаммадолим Муҳаммадсидиқов,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси ўринбосари
Раддия: Исломда пешволикни даъво қиладиган гуруҳ ва оқимлар диндаги айрим тушунча ва сўзларни ғаразли мақсадлари йўлида бузиб, нотўғри талқин қилиши ҳаммага маълум. Улар шу орқали мусулмонлар ҳиссиётига тегиниш, ўзларига тобеларни кўпайтириш, диндор ва илмли бўлиб кўринишга ҳаракат қилади. “Тоғут” сўзи улар кўп ишлатадиган, инсонларни, айниқса ҳукмдорларни айблашда қўллайдиган тушунчалардан бири. Аслида у нима? Қандай маъноларда ишлатилади? Кимлар тоғут бўлиши мумкин?
“Тоғут” лафзи “туғён” сўзи билан ўзакдош бўлиб, Аллоҳ белгилаб қўйган чегарадан чиқишга, куфрда ҳаддан ошишга, исён қилишга нисбатан ишлатилади. Исломда Аллоҳнинг йўлидан бошқа йўл “тоғут” дейилади. Тоғутнинг каттаси Шайтондир.
“Тоғут” калимаси Қуръони каримнинг саккиз жойида зикр қилинган бўлиб, уламоларимиз уни турлича тафсир қилган. Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу, Имом Шаъбий, Имом Заҳҳок “Тоғутдан мурод – Шайтон” деган. Имом Абу Олия ва Муҳаммад ибн Сирин тоғут сеҳргар ва фолбин эканини айтган.
“Тафсири Жалолайн”да тоғут сўзи тафсирига мурожаат қилайлик: “Ким тоғутга куфр келтириб, Аллоҳга иймон келтирса, батаҳқиқ узилмайдиган мустаҳкам тутқични ушлаган бўлади” (Бақара сураси, 256) ва “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир. Уларни нурдан зулматларга чиқарурлар” (Бақара сураси, 257) оятларида тоғутлар – бут-санамлар ва Шайтон, “Китоб (Таврот)дан насибадор бўлганларнинг “Жибт” ва “Тоғут”га сиғинишларини ва кофирларга “Шулар мўминлардан кўра тўғрироқ йўлдадир” дейишларини кўрмадингизми?!” (Нисо сураси, 51) оятида – Жибт ва Тоғут Қурайш қабиласидагиларнинг икки санами, “Ўзларини, Сизга нозил қилинган (Қуръон) ва Сиздан олдин нозил қилинган (илоҳий китоблар)га иймон келтирган, деб ҳисоблайдиганларнинг ҳукм сўраб, Тоғут ҳузурига боришни хоҳлаётганларини кўрмадингизми?” (Нисо сураси, 60) оятидаги тоғут куфрда ҳаддан ошган, туғёнга кетган Каъб ибн Ашраф, “Кофирлар (эса) Тоғут йўлида жанг қиладилар” (Нисо сураси, 76-оят) ва “Ким Аллоҳнинг лаънатига учраган, ғазабига дучор бўлган, маймун ва чўчқага айлантирилган ва тоғутга ибодат қилган бўлса, ана ўшалар ёмон мартабадаги ва тўғри йўлдан бутунлай адашган кимсалардир” (Моида сураси, 60) оятларида улар Шайтон, “Батаҳқиқ, Биз ҳар бир умматга: “Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан четланинг” деб пайғамбар юборганмиз” (Наҳл сураси, 36-оят) ва “Тоғутдан, унга ибодат қилишдан четда бўлганларга ва Аллоҳга қайтганларга хушхабар бор” (Зумар сураси, 17-оят) оятларида ҳам улар Шайтон деб назарда тутилган.
Аллома Ибн Атийя айтади: “Баъзи олимлар: “Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғутдир”, деган”. Фиръавн, Намруд ва ўзини илоҳ деб эълон қилганлар ва ибодат қилинадиган бут-санамлар тоғут дейилади.
Муқотил розияллоҳу анҳу “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир” оятидаги тоғутни Каъб ибн Ашраф ва Ҳуяй ибн Ахтаб деб тафсир қилган. У иккиси ислом ва мусулмонларга адовати чексиз, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўп азият берган, мусулмонларга қарши урушга жуда кўп даъват қилган яҳудийлардан эди.
Имом Нававий айтади: “Лайс, Абу Убайда, Кисоий ва кўпчилик тилшунослар: “Тоғут – Аллоҳ таолодан бошқа ибодат қилинадиган нарса”, деган”.
Шайх Муҳаммад Амин Шинқитий: “Ҳақиқат шуки, Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғут, энг катта тоғут эса Шайтондир”, дейди.
Тоғут сўзининг маъноси ҳақида буюк муфассир Имом Табарий “Жомиъул баён” тафсирида: “Фикримча, тоғут ҳақида тўғри гап шуки, тоғут Аллоҳга туғён қилиб, Уни тарк этиб, Ундан ўзгага ибодат қилинган нарсадир. Ўша маъбуд инсон, шайтон, бут ва бошқа нарсалар бўлиши мумкин”, дейди.
Муфассир олим Ҳасан Таҳсин Файзли “тоғут” сўзини “Аллоҳдан узоқлаштирадиган, унинг амрларини бажаришни ман этадиган кимсалар”, деб изоҳлаган.
Демак, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва уламоларимизнинг сўзларидан тоғут калимаси шайтон, сеҳргар, фолбин ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса экани маълум бўлмоқда.
Афсуски, ҳозирги кунда баъзи тоифалар мусулмон раҳбарларни тоғут деб атаб, уларни осонгина кофирга чиқармоқда. Уларнинг услуби хаворижларникига ўхшайди. Улар арзимас нарсалар туфайли иймонли одамни кофирга чиқариб, қонини ҳалол ҳисоблаб, қанчадан-қанча беайб мусулмонлар умрига зомин бўлмоқда, исломнинг пок номига доғ тушириб, асл моҳият ва тамойилларини ёт ва бузғунчи ғоялардан иборат фитналар соясига тушириб қўймоқда.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси бўлим бошлиғи,
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 