“Зийнатли” кўринган дунё…
“Дунё” сўзи луғатда “бойлик”, “давлат” деган маъноларни англатади. Биз дунёга келганимиздан то вояга етгунимизча унинг гўзаллигини кўрамиз катта бўлган сари дунёнинг ташвишларга, адолатсизликарига, ғам-ташвишларига гувоҳ бўламиз ва аста-секин бунга кўникамиз. Яқинларимиз ва дўстларимиз билан мулоқот қиламиз, ўз юмушларимиз билан банд бўламиз, оила-аъзоларимиз билан шоду-ҳуррамликда вақт ўтказамиз.
Кундалик режалар ва мақсадлар билан кунимиз қандай ўтканини ҳам сезмай қоламиз. Дунёга, унинг зийнатларига шунчалик берилб кетганимиздан бир-биримизнинг ўртмиздаги меҳр-оқибатни, ота-онага яхшилик қилишни, қариндошлик ришталарини унутганмиз, ҳатто, намозимиздаги ҳушуни ҳам ёқотиб қўйганмиз.
Бунга сабаб нима? Аллоҳ таоло ҳузурида ҳар бир сониямиз учун жавоб беришимизни ўйламаймизми? Бу дунёни Аллоҳ таоло нима учун гўзал ва ундаги нарсаларни зийнатли қилиб яратди? Бунга Аллоҳ таолонинг Ўзи “Каҳф” сурасининг 7 оятида бундай марҳамат қилади: “Биз ер юзидаги нарсаларни, уларнинг қайсилари гўзалроқ амал қилишини синаш учун, зебу зийнат қилиб қўйганмиз”.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай дедилар: “Дунё осмон билан Ер ўртасида қамалган бўлиб, Аллоҳ таоло яратгандан бери унга қарамайди. Дунё қиёмат куни келганда: “Ё Роббим, бугун мени энг паст мақомдаги дўстларингга бўлса ҳам насиба қилиб бергин”, деб илтижо қилади. Аллоҳ таоло унга: “Эй ҳақир ва тубан нарса, жим бўл, мен сени уларга дунйода раво кўрмаган бўлсам, қандай қилиб энди раво кўрайин?” дейди. Мана, кўриниб турибдики, “дунё”ни ва ундаги зеб-зийнатларни синов учун, қай биримиз бу синовдан ўтолсак,унинг гўзаллигига алданмасак, Аллоҳ таолонинг Ўзи гўзал ажру-мукофот билан мукофотлайди.
Дунёни яхши кўриш узун орзу-ҳаваслар қилиш билан янада мустаҳкамланади. Агар Холиқ Зот дунё ҳақида хабар бериб, мисолини келтирмаганда, албатта, дунё ухлаганни уйғотиб, ғофилни ҳушёр қиларди.Аллоҳ таоло наздида дунёнинг мисқолча қадри йўқ. Пашша қанотича камайтирилмай дунё хазиналари калитлари билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўрстатилганда, уни олишдан бош тортдилар.
Аллоҳ таоло синов-имтиҳон учун солиҳ бандаларидан дунёни пинҳон тутди, алдаш учун душманларига дунёни кенг ва бемалол қилиб қўйди.
Аъло ибн Зиёд: “Тушимда дунёни ўзига оро бериб, афт-башараси буришган кампир қиёфасида кўрдим. Одамлар унга топиниб, ҳар томондан ҳайратланиб қарарди. Кампир олдига бориб, унга бунчалик ажабланиб қараётганларидан ҳайрон бўлдим. Шунда кампирга: “Сен кимсан?”, дедим. У: “Мени танимаяпсанми?”, деди. Мен: “Йўқ”, дедим. “Сен кимсан?”, деб сўрадим. “Мен дунёман”, деди. “Аллоҳдан сенинг ёмонлигингдан паноҳ сўрайман”, дедим. У: “Агар ёмонлигимдан паноҳ топишни истасанг, дирҳамни ёмон кўр!”, деди.
Исо алайҳиссалом: “Дунё-кўприк, унда машғул бўлмасдан ўтинглар”, дедилар. Ҳақиқатан, бу дунё ҳаёти охиратга олиб боришга очиқ ва ёрқин мисолдир. Бешик шу кўприк бошидаги дастлабки масофа бўлса, лаҳад-охирги масофадир. Шу иккови орасида қисқа бир масофа мавжуд. Одамлардан қанчаси шу кўприкнинг ярмига етиб борса, қанчаси учдан бирини ва қанчаси учдан бирининг бирини босиб ўтадилар. Қанчасига бир қадамдан ортиқ юриш насиб қилмади. Ҳар қанақасига кўприкдан ўтилиши шарт. Аммо шу кўприкдан ўтиб олиш ҳақида ўйламай, унинг устида иморат қуриб, турли зийнатларга чалғиб яшаш ғоят жоҳиллик ва ютқизишдир.
Али каррамаллоҳу важҳаҳу бундай дедилар: “Билингларки, сизлар ўликсизлар, ўлгандан сўнг тириласизлар. Амалларингиз олдида турғизилиб, у туфайли жазо(мукофот)ланасизлар. Сизларни дунё ҳаёти алдаб қўймасин. Албатта, у бало-офатлар билан ўраб қўйилган, фонийлиги билан танилган ва алдамчилги билан васф қилинган. Дунёдаги ҳар бир нарсани завол тутади. Дунё ўз аҳли ўртасида гоҳ буёқ, гоҳ буёққа айланади. Дунё ҳеч қачон бир хил турган эмас, унинг ёмонлигидан низо, кураш тўхтаган эмас. Дунё аҳли сурур ва лаззатдан сарҳуш бўлиб турганида, тўсатдан бало ва алдовга йўлиқади”.
Ҳар бир нарсанинг ўртаси, яъни меъёри яхшидир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизларнинг энг яхшиларингиз, дунёни деб охиратни, охиратни деб дунёни ташлаб қўймаганингиздир”, деганларидан кўриниб турибдики, бу дунёда Аллоҳ таоло бераётган неъматларга шукр қилиб, охиратимиз учун ажру-савоблар олиш, яхшиликлар қилиб олиш учун бу дунё айни муддаодир.
Барчамизга маълумки, дунё роҳати абадий эмас, у ажал сари етаклайди. Аллоҳнинг ҳузуридаги нарса эса боқийдир. Бизни бу дунё ташвишлари, тўплаётган молимиз, фарзандларимиз Аллоҳнинг зикридан, ибодатидан жалғитиб қўймаслиги зарур. Бу ҳақда Аллоҳ таоло “Мунофиқун” сураси, 9-оятида: “Эй иймон келтирганлар. Молларингиз ва болаларингиз сизни Аллоҳнинг зикридан чалғитмасин. Ким шундай қилса, бас, ана ўшалар ютқазувчилардир”.
Бу ҳаётда озгина баҳраманд бўлиб, йўқлик оламига кўчиб ўтишда беш кунлик дунёда ўйнаб-кулиб ажални кутиб олиб, охиратига ҳеч қандай заҳира тайёрламасдан ўзларига ерни макон тутган инсонлар қанча? Уларга энди ортга йўл йўқдир. Бунга далил эса Муминун сураси, 100-оятида: “Шоядки тарк қилган нарсамда солиҳ амал қилсам, дер. Йўқ! Албатта, бу (қуруқ) сўз бўлиб, у айтгувчи, холос. Уларнинг ортида қайта тириладиган кунларигача тўсиқ бордир”.
Агар амалларимиз гувоҳлик берса, қалбимиздаги нарсалар чиқарилса, диллардаги барча сир-асрорлар ошкор қилинса, Малик ва Жаббор бўлган Зот ҳузурига олиб боришимиз учун турғизилса, қалблар олдинги гуноҳларига раҳм-шавқат сўраб, қўрқиб титраса, пардалар кўтарилиб, айб ва сирларимиз очилса, ана шу вақтда ҳар бир жон ўзи қилиб ўтган амалига яраша жазо олади.
Аллоҳ таоло “Нажм” сураси, 31-оятида: “Осмонлару ердаги барча нарсалар Аллоҳникидир. У ёмонлик қилганларни амалига яраша жазолар ва яхшилик қилганларни гўзал (мукофот) ила мукофотлар” деб марҳамат қилган.
Агар бизга ҳар бир кун шайланган амаллар ошкор қилинса, олдинда келаётган кунимиздан юз буриб қочардик, бой берган вақтимизни ўйлаб, ғам-қайғуга ботардик. Лекин Аллоҳ таоло ажойиб тадбир қўллаб, уларни кўришдан маҳрум қилди. Тасалли ва таскин бўлиши учун дунёнинг бало-офатлари қатига лаззат ва завқни жойлаб, ана шу таъмга машғул-овора қилиб қўйди. Дунёни ва охиратни ҳеч қачон бир-бирига тенглаштириб бўлмайди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай дедилар: “Дунёнинг охиратга нисбати биронтангиз бармоғини денгизга теккизишига ўхшайди. Бундан ўзига нима қайтиб келишига қарсин”, дедилар.
Али каррамаллоҳу важҳаҳу айтадилар: “Сизларга Аллоҳдан қўрқишни, гарчанд алсо ҳоҳламасангиз ҳам, дунё меросини тарк этишни васият қиламан. Танангиз қариб-қартайиб бораётир, сизлар тетик ва бақувват бўлишни ҳоҳлайсизлар. Сизлар ва дунё мисоли бир йўлда сафарга чиққан қавмга ўхшайди. Гўё улар шу йўлни босиб ўтадигандек, сафарга чиқадилар, гўёки, етиб борадигандек, йўл белгисига қараб юрадилар. Охирига қадар етиб бориш учун йўл масофаси қанча деб ўйлайсиз?
Дунёда бир кун қолиш эҳтимолини қанча деб ўйлайсиз? Дунёнинг зарари ва ғам-қайғуси деб ташвиш чекманг, барибир шу дунёда интиҳо топади. Дунё матоси ва неъматларидан ортиқча ҳурсанд бўлманг, у барибир заволга юз тутади. Дунёни излагувчини ўлим таъқиб эта туриб, дунёни излаши ва ўлим ҳар қадамда пойлаб юрганини била туриб, ғофил бўлганига ҳайронман”.
Дунёда охират учун озуқа еғиб, мусофирлар қарз нарсадан фойдаланганидек, дунёдан баҳраманд бўлсак, ундан ажралган вақтда мусибатларимиз оғир бўлмаслиги учун қалбларимизни тўлиқ бермасак, дунёни муқим қолувчилар учун эмас, ундан ўтгувчиларга берилган зиёфат деб қарасак, дунёю-охиратимиз обод бўлади, инша Аллоҳ.
Дунёга ва унинг зийнатларига чалғиб қолмаслигимиз учун, ибодатларимизда бардавом бўлишимиз ва бу дунёдаги мусибатларга сабр қилиб, карам ва ҳилм билан гўзал тарзда бизга ёрдам беришини меҳрибон Зот Аллоҳ таолодан сўраб қоламиз.
Нодирабегим ФАҲРУТДИНОВА,
“Янги аср” университети “Филология ва тилларни ўқитиш (мумтоз тиллар бўйича)” факультети 1-курс талабаси.
Устозга эҳтиром – динимиз талаби
Инсон ҳаётида шундай улуғ зотлар борки, уларнинг номи қалбимизда бир умрга муҳрланади.
Бизга илк бор ҳарф танитган, қўлимиздан тутган, илм эшикларини очган, яхши-ёмонни англашга, ҳаётда ўз ўрнимизни топишга йўл кўрсатган ана шундай азиз инсонлар устоз ва мураббийлардир.
Ҳар йили 1 октябрь юртимизда Ўқитувчи ва мураббийлар куни сифатида кенг нишонланади. Зеро, жамиятнинг эртанги куни, мамлакатнинг тараққиёти, халқнинг маънавий қиёфаси, аввало, устозларнинг машаққатли ва шарафли меҳнати билан чамбарчас боғлиқ. Бугун мактаб остонасида таълим олаётган фарзанд эртага оила бошлиғи, мутахассис, раҳбар, олим ёки жамиятнинг фаол аъзосига айланади. Унинг дунёқараши, одоби, билими ва инсонларга муносабати шаклланишида эса устознинг ўрни беқиёс.
Шу маънода, устозлик шунчаки касб эмас. У инсон қалбига йўл топиш, унга илм ва маърифат нурини улашиш, эзгуликка йўллаш каби юксак масъулиятдир.
Ислом дини илм-маърифатга юксак мақом берган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган оятларидаёқ инсонни ўқиш, билиш ва тафаккур қилишга даъват этилгани бежиз эмас. Аллоҳ таоло марҳамат қилади: «Биладиганлар билан билмайдиганлар тенг бўлурми?!» (Зумар сураси, 9-оят).
Бошқа оятда эса: «Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва илм ато этилган зотларни юксак (даража) мартабаларга кўтарур», деб марҳамат қилинади
(Мужодала сураси, 11-оят).
Демак, илм инсонни юксалтирувчи, жамиятни тараққий эттирувчи, қалбни маърифат билан ёритувчи буюк неъматдир. Ана шу неъматни авлоддан авлодга етказишда устозларнинг хизмати беқиёс.
Устоз болага фақат китобдаги маълумотни ўргатмайди. У унга ҳаёт сабоғини беради. Вақтни қадрлашни, меҳнат қилишни, каттани ҳурмат, кичикни иззат қилишни, Ватанга садоқатли бўлишни, инсонларга яхшилик қилишни ўргатади. Шу боис халқимиз азалдан устозни улуғлаб, “Устоз отангдек улуғ”, деб бежиз айтмаган.
Аслида, инсоннинг комиллиги унинг қанча нарсани билиши билангина эмас, балки билганларини ҳаётга қанчалик татбиқ эта олиши билан ҳам белгиланади. Бу борада мураббийнинг ўрни айниқса муҳим. Чунки ҳақиқий мураббий илм билан ахлоқни, таълим билан тарбияни, билим билан масъулиятни бир-бирига уйғунлаштиради.
Буюк аждодларимиз ҳаётига назар ташласак, уларнинг илм олиш йўлида устозларига кўрсатган эҳтиромига гувоҳ бўламиз. Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний каби улуғ алломаларнинг камолоти ортида улкан меҳнат, машаққат ва устозлардан олинган таълим-тарбия бор.
Илм аҳли устоз олдида одобни илмнинг бир қисми деб билган. Зеро, устозга ҳурмат аслида илмга ҳурматдир. Илмга ҳурмат эса инсонни камолот сари етаклайди.
Бугун ҳам фарзандларимизга шу тушунчани сингдиришимиз зарур: устозни ҳурмат қилиш фақат байрам кунида табриклаш ёки совға бериш билан чекланмайди. Устознинг меҳнатини қадрлаш, унинг насиҳатларига қулоқ тутиш, дарсларни пухта ўзлаштириш, яхши хулқ ва одоб билан устоз ишончини оқлаш энг катта эҳтиромдир.
Фарзандига таълим бераётган ўқитувчини ҳурмат қилган ота-она ҳам, устозининг меҳнатини қадрлаган ўқувчи ҳам аслида жамиятнинг маънавий пойдеворини мустаҳкамлашга ҳисса қўшади.
Таълим ва тарбия бир-биридан ажралмас тушунчалардир. Билимли, аммо одобсиз инсоннинг билими жамиятга кутилган фойдани бермаслиги мумкин. Шунинг учун маърифатпарвар бобомиз Абдулла Авлоний «Тарбия биз учун ё ҳаёт – ё мамот, ё нажот – ё ҳалокат, ё саодат – ё фалокат масаласидир», деб бежиз айтмаган.
Мураббийнинг вазифаси ана шу нуқтада янада ойдинлашади. У ёш авлод қалбига эзгулик уруғини қадайди. Бугун айтилган бир оғиз самимий насиҳат, ўз вақтида билдирилган бир яхши фикр, меҳр билан қилинган бир танбеҳ баъзан инсон тақдирини бутунлай ўзгартириши мумкин.
Айниқса, бугунги ахборот асрида ёшларни турли ёт ғоялар таъсиридан асраш, уларнинг онгида соғлом дунёқарашни шакллантириш, илм ва маърифатга муҳаббат уйғотиш ҳар бир устоз ва мураббийнинг зиммасига катта масъулият юклайди.
Ҳар бир миллатнинг келажагини унинг мактаблари, илм даргоҳлари ва устозларига бўлган муносабатига қараб баҳолаш мумкин. Чунки бугун аудиторияда, синфхонада ёки таълим муассасасида ўтирган ёшлар эртанги куннинг бунёдкорларидир.
Уларнинг қалбига қандай ғоя сингдирилса, келажак ҳам шунга яраша шаклланади. Агар ёш авлод илмга чанқоқ, Ватанга садоқатли, ота-онага меҳрибон, устозга ҳурматли, ҳалол ва масъулиятли бўлиб камол топса, жамиятнинг маънавий пойдевори мустаҳкам бўлади.
Аллоҳ таоло барчамизни илмни улуғлайдиган, устозни қадрлайдиган, ота-онага яхшилик қиладиган ва жамиятга, Ватанга манфаат келтирадиган солиҳ инсонлардан қилсин!
Абдуқаҳҳор домла ЮНУСОВ,
Тошкент шаҳар бош имом-хатиби