Мусулмон киши катта-ю кичик гуноҳлар қилишдан холи эмас. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳар бир одам боласи хатокордир. Хатокорларнинг яхшиси тавба қилувчиларидир”, деганлар. Одам ҳаёти давомида ҳар турли гуноҳ қилиб қўйиши мумкин. Шунда тезда тавба қилиб, чин дилдан Аллоҳга ёлворса, гуноҳи кечирилади.

Ҳозирги кунда энг долзарб бўлган муаммолардан бири шуки, айрим тоифалар гуноҳ қилган мўмин-мусулмон кишини кофирга чиқариб, унинг қони, жони ва моли(га тажовуз)ни ҳалол санамоқда. Ҳатто давлатларни куфрда айбламоқда. Ачинарлиси шундаки, бундайлар орасида “жиҳод” шиори остида ўзга юртларга кетиб, мамлакатимиз мусулмонларини куфрда айблаётган ҳамюртларимиз ҳам бор. Бундай тоифалар бугун чиқиб қолгани йўқ. Тарихда мусулмонлар орасига тафриқа (бўлиниш) солиб, уларни кофирликда айблаган тоифалар кўп бўлган. Масалан, хаворижлар шулардан бири ҳисобланади. Улар Али розияллоҳу анҳунинг қўшинидан ажраб чиқиб, шундай ном олган. Бу тоифа гуноҳи кабира қилган мусулмонни кофирликда, муртадликда айблайди. Ҳозирги бузғунчилар айнан ўша хаворижларнинг давомчиларидир.

Қуйида гуноҳи кабира қилган кишининг ҳукми ҳақида аҳли сунна вал жамоанинг эътиқоди қандай экани ва адашган тоифаларга берган раддиялари борасида сўз юритилади.

Гуноҳи кабирани ҳалол санамай, ундан қайтарган Зотга беписанд бўлмай, уни қасддан қилган киши қалбида тасдиқ борлиги учун имондан чиқмайди. Имондан фақатгина унга кирган томондан чиқади. Гуноҳкор киши тавбасиз вафот этса, унинг ҳукми Аллоҳ таолонинг хоҳиш-иродасида бўлади. Хоҳласа, уни кечиради ва фазли, карами ёки ундаги имон ва тоатларнинг баракаси сабабли ёки баъзи ахёрларнинг (дўст-биродар) шафоати сабабли жаннатга киритади. Хоҳласа, кичик ё катта бўлсин, гуноҳи миқдорича азоблайди. Сўнгра барибир охир-оқибати жаннат бўлади, дўзахда абадий қолмайди.

Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳи: “Мен кичик ва катта гуноҳ эгалари учун умидда бўламан ва иккисидан ҳам хавфсирайман. Кичик гуноҳ эгасига умид борлигини, катта гуноҳ эгасига эса хавф борлигини айтаман”[1], дер эди.

Гуноҳи кабира эгаси лаънатланмайди. Чунки имони у билан бирга бўлиб, у камаймагандир. Ким гуноҳи кабира учун тавба қилса, бошқа катта гуноҳдан қатъий тийилиши билан тавбаси тўғри бўлади. У тавба сабабли иқоб қилинмайди (азобланмайди). Шунингдек, гуноҳи кабира учун тавба қилиши билан гуноҳи сағираларнинг (кичик гуноҳлар) тавбасидан беҳожат бўлмайди. У гуноҳи сағира учун ҳам тавба қилиши керак. Аҳли сунна наздида гуноҳи сағиралар сабабли иқоб қилиниши жоиз саналади.

Шу ўринда хавориж, мўътазила, муржиъа каби адашган фирқаларнинг даъволари ва уларга аҳли суннанинг жавоблари қандай эканига тўхталсак. Бу ҳозирги бузғунчиларга ҳам тегишли бўлади. Чунки уларнинг илдизлари айнан хавориж ва мўътазила каби фирқаларга бориб тақалади.

Хаворижлар: “Ким кичик ёки катта гуноҳ билан исён қилса, у кофирдир. У дўзахда абадий қолади. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким Аллоҳга ва Унинг Расулига исён қилса ва Унинг чегараларидан ошиб ўтса, У Зот уни абадий қолиши учун дўзахга киритади”[2], деган. Гуноҳларнинг барчаси исёнга бориб тақалади. Аллоҳ таоло: ﴿وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾ “Кофирлар учун тайёрлаб қўйилган дўзахдан қўрқинг”[3], деган. Дўзах кофирлар учун тайёрлаб қўйилган бўлгач, гуноҳ сабабли ваид қилинган (азоб ваъдаси берилган) ҳар бир киши кофирдир. Бу икки оятнинг жамланишидан осийнинг кофир экани, унинг ҳукми эса дўзахда абадий қолиш экани собит бўлди”, деган.

Бу даъво нотўғри. Чунки оятлар гуноҳкор кишининг кофир эмаслигига далолат бўлади. Аллоҳ таоло: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى﴾ “Эй имон келтирганлар, сизга ўлдирилганлар учун қасос фарз қилинди”[4] дейди. Яъни, У Зот қасддан одам ўлдирганнинг гуноҳи кабира қилганини била туриб, уни “мўмин” деб атади. Оятнинг давомида ﴿فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ﴾ “Кимга ўз биродаридан бир нарса афв қилинса”[5] деб, ўлдирган ва ўлдирилган кишилар ўзаро биродар эканини зикр қиляпти. Биродарлик эса, “Албатта, мўминлар биродардирлар”[6] каломига кўра, имонга оид ҳодисадир. Демак, бир жонни қасддан ўлдирган киши гуноҳкор бўлади, лекин кофир бўлмайди.

Бошқа бир оятда Аллоҳ таоло: ﴿وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا﴾ “Агар мўминлардан икки тоифа уришса”[7], деган. Оятда икки тоифадан бири боғий (исёнкор) бўла туриб, иккиси учун ҳам “мўмин” сўзи қўлланган. Боғийлик эса исломда оғир гуноҳ саналади. Демак, у гуноҳкор бўлади, лекин имондан чиқмайди.

Хаворижлар далил сифатида келтирган ﴿وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким Аллоҳга ва Унинг Расулига исён қилса ва Унинг чегараларидан ошиб ўтса, У Зот уни абадий қолиши учун дўзахга киритади”[8] ояти кофирлар ҳақидадир. Чунки У Зот: “Унинг чегараларидан ошиб ўтса”, деяпти. “Чегаралар” сўзи кўпликда келган. Мўмин Аллоҳнинг барча чегараларидан ошиб ўтмайди. Исён эса инкор қилиш ёки такзиб (ёлғонга чиқариш) жиҳатдан эмас, феъл жиҳатдан амрга қарама-қарши бўлишдир. Ўз-ўзидан аёнки, буни “такзиб” ё “инкор” деб бўлмайди. Чунки унда тасдиқ бор. Модомики шундай экан, у заруратан мўмин ҳисобланади.

Мўътазила фирқаси: “Гуноҳи кабира қилган киши фосиқдир, мўмин ҳам, кофир ҳам эмас. У ўша гуноҳи сабабли имондан чиқади, лекин куфрга кирмайди. У икки манзил орасида бўлади. Ҳукми шуки, тавбасиз вафот этса, дўзахда абадий қолади. Тоатлари фойда бермайди. Унинг афв ва мағфират қилиниши жоиз бўлмайди. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ﴾ “Аммо фосиқлик қилганлар эса, бас, уларнинг жойлари дўзахдир”[9] ва ﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا﴾ “Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир. Унда абадий қолур”[10], дейди”, деган.

“Фисқ” луғатда чиқмоқдир. Ким Аллоҳнинг амрларидан бирига бўйсунишдан чиқса, у фосиқ бўлади.

Мўътазилийлар келтирган оятда мутлақ фосиқ назарда тутилган. У бундай давом этади: ﴿وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ﴾ “У (фосиқ)ларга: “Ўзингиз ёлғонга чиқарган дўзахнинг азобини тотинг” дейилур”[11]. Ким дўзахни ёлғонга чиқарса, кофир ҳисобланади. Аллоҳ таоло бошқа бир оятда: ﴿أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ﴾ “Ахир, мўмин бўлган одам фосиқ бўлган одамдек бўлурми?! Тенг бўлмаслар”[12] деб, мутлақ фосиқни мўмин билан таққослаган. Мутлақ фосиқ кофирдир. Мўмин киши мутлақ фосиқ эмас, балки маъсият (гуноҳ) қилгани сабабли фосиқ бўлади, лекин имони ва тоатлари сабабли итоат қилувчи ҳисобланади.

Қасддан одам ўлдирган кишига нассда (аниқ, очиқ ҳужжатлар – оят ва ҳадисларда) келган дўзахда абадий қолиш жазоси – ўша ишини ҳалол санаб қилгани учундир. Ўша ишни ҳалол санаш кофирлик бўлади. Аммо ким бу ишни ҳалол санамай қилса, унинг ҳукми Аллоҳ таолонинг ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى﴾ “Эй имон келтирганлар, сизга ўлдирилганлар учун қасос фарз қилинди”[13] деган сўзларига мувофиқ бўлади. Яъни, ўлдирган киши бу ишни ҳалол санамай қилгани учун кофир саналмайди. У гуноҳи кабира қилган бўлади. Абадий дўзахда қолмайди. Ундан қасос олинади. Ояти каримага биноан, одам ўлдирган шахсни қасос учун, албатта, ўлдириш шарт эмас, балки ўлдирилганнинг яқинлари кечиб юборса, ўлдирмай қўйиб юборса, ўрнига хун олса ҳам бўлади. Бунда хунни яхшилик билан сўраш лозим, айбдор томон ҳам яхшилик билан адо этиши зарур.

Юқорида мўътазилаларнинг “Гуноҳи кабира қилган киши тавбасиз вафот этса, дўзахда абадий қолади. Тоатлари фойда бермайди. Унинг афв ва мағфират қилиниши жоиз бўлмайди” деган сўзлари ҳам келтирилди. Бу даъво ҳам мутлақо нотўғри. Чунки Аллоҳ таоло: ﴿وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ﴾ “Албатта, Раббингиз одамларнинг зулмига қарамай, улар учун мағфиратлидир”[14], деган. Бу тавбадан олдин ҳам мағфиратнинг жоизлигига далил бўлади. Бошқа бир оятда Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ﴾ “Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмас. Ундан бошқа гуноҳни (Ўзи) хоҳлаган кишилар учун кечиради”[15], деган. Оятда зикр қилинган мағфират машиъатга (Аллоҳнинг хоҳиш-иродасига) боғланган, тавбага эмас. Ширкдан бошқа гуноҳни кечириш тавбага боғланганда, ширк ва ундан бошқа гуноҳ орасида фарқ қолмасди. У Зот хоҳлаган бандасининг ширкдан бошқа гуноҳини Ўз фазли билан кечириб юбориши мумкин. Чунки ﴿وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ﴾ “Ундан (яъни ширкдан) бошқа гуноҳни кечиради” деган сўзлари ширкдан бошқа гуноҳни тавбасиз ҳам кечиришини ифодалайди.

Аллоҳ таоло афвли ва мағфиратли Зотдир. Афв ва мағфират азоблаш жоиз бўлган нарсага татбиқ этилади. Азоблаш жоиз бўлмаган нарсада азоблашни тарк қилиш афв ва мағфират эмас.

Муржиъалар: “Куфр билан бирга тоат фойда бермагани каби имон билан бирга гуноҳ ҳам зарар бермайди. Мусулмон киши гуноҳи кабиралардан бирортаси сабабли иқоб қилинмайди. Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى﴾ “Албатта, бизга ваҳий қилиндики, “Ёлғонга чиқарганларга ва юз ўгириб кетганларга, шубҳасиз, азоб бўлур”[16], деган. Бу “ким Аллоҳ таолони ёлғонга чиқармаса, Унинг динидан юз ўгирмаса, у азобланмайди”, деган гап”, дейди.

Уларнинг даъвоси нотўғри экани кўриниб турибди. Инсон заррача гуноҳи учун ҳам жавоб бериши оятларда аниқ баён этилган (масалан, Залзала сурасининг охирги ояти). Аллоҳ таоло: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ﴾ “Эй имон келтирганлар, Аллоҳга холис тавба қилингиз! Шояд Раббингиз гуноҳларингизни ювса”[17] ва ﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا﴾ “Аллоҳга барчангиз тавба қилингиз”[18], деб буюрган. Гуноҳи бўлмаган кишига тавбани буюриб бўлмайди. Гуноҳ инсон учун зарар бўлмаганда, тавбага амр қилишда мантиқ қолмасди.

Умумий қилиб айтадиган бўлсак, гуноҳи кабира қилган киши имондан чиқмайди. У гуноҳкор мўмин бўлади. Чин дилдан тавба қилса, Аллоҳ таоло кечиради. Тавба қилмасдан вафот этса, кейинги тақдири Аллоҳ таолонинг измида бўлади. Хоҳласа, фазл-марҳамати билан кечиради. Хоҳласа, адолати билан гуноҳига яраша азоблайди. У охир-оқибат жаннатга киради. Чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким “Ла илаҳа иллаллоҳ” деса, жаннатга киради”, деганлар.

Кўплаб оятларда солиҳ амаллар қилган киши жаннатга кириши айтилган. Хусусан, Аллоҳ таоло: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا خَالِدِينَ فِيهَا﴾ “Албатта, имон келтирган ва солиҳ амаллар қилганларга Фирдавс жаннати манзил бўлгандир. Унда абадий қолурлар”[19] деб марҳамат қилган. Гуноҳи кабира эгаси эса мўминдир. У солиҳ амаллар қилган. У ваъда қилинган жаннатга киришга ҳақли ҳисобланади.

Ақл юритадиган бўлсак, банда тоатларнинг энг афзали ва яхшиликларнинг олий даражаси бўлган имонни келтирди. У қилган ёмонлик инкорнинг олий даражаси бўлмиш куфрга етиб бормади. У дўзахда абадий қолганда ва энг афзал яхшилиги бўлган имоннинг савобини ва ёмонликнинг юқори даражасидан паст бўлган гуноҳи кабирани қилиши билан ўзи келтирган солиҳ амалларининг савобини ботил қилганда, албатта, ёмонликларнинг иқоби кўпайтирилган ва яхшиликларнинг савоби камайтирилган бўларди. Бу эса яхшиликка ўн баробар (ундан ҳам ортиқ) мукофот ва ёмонликка ўз мислича жазо бериш ҳақидаги илоҳий ваъдага хилоф келарди. Ваҳоланки, Аллоҳ таоло ваъдага хилоф қилмайди.

Равшан ЭЛМУРОДОВ,

Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази

илмий ходими