Ҳаққа яқин бўлган бандаларнинг олдида дунёнинг чин ҳақиқати очилиб бўлгандир. Улар унинг қанчалар ҳақир ва арзимас эканлигини яхши биладилар.  Шунинг учун унга аҳамият ҳам эътибор ҳам бермайдилар. Нақл қилишадики, бир гал жанобимиз ҳазрати Али ибн Абу Толиб карамаллоҳу важҳаҳу қабристонга келиб унинг аҳлига юзланган ҳолда дедилар:

– Ассалому алайкум, эй қабр эгалари! Сизга тинчлик-омонлик ва Аллоҳнинг раҳмати бўлсин! Сиз ўз дунёйингиз янгиликларидан хабар берасизми ё биз ўзимизникидан айтайликми?

Бунга жавобан шундай овоз эшитилди:

– Сизга ҳам тинчлик-омонлик ва Аллоҳнинг раҳмати бўлсин! Биздан сўнг нималар бўлгани ҳақида аввал сиз  гапириб беринг!

Шунда ҳазрати Али розияллоҳу анҳу давом этдилар:

– Мулкингиз тақсимланди, хотинларингиз эрга тегиб, болаларингиз етим бўлиб қолишди, мустаҳкам уйларингизга душманларингиз кириб, жойлашиб олишди. Бизда шунақа янгиликлар. Сиздачи?

 Яна ўша  овоз жавоб қайтарди:

– Кафанларимиз адо бўлди, сочларимиз тўкилиб, баданларимиз бўлакларга бўлинди, кўзларимиз, бурунларимиз ёноқларимиздан оқиб тушиб, чириб кетди. Дунёда не қилган бўлсак, бу ерда ўшанга яраша (муқобили)ни топдик, ўзимиздан сўнг қолдирган дунёларимиз учун эса, ҳасратдамиз. Қилган ишларимизнинг тутқунларимиз.

Фузайл ибн Иёз қуддиса сирруҳу дейдилар:

“Бордию менга бутун дунёни қиёмат кунида ҳисобини бермаслик шарти билан таклиф этишганларида ҳам қабул қилмаган бўлардим. Мен учун бу дунё ҳатто ёнидан ўтилганда ҳам кийимни булғаб қўйиши мумкин бўлган бир ўлимтик каби манфурдир!”.

Иброҳим Адҳам қуддиса сирруҳу гўшт нархи ошаётганини билиб:

– Арзонлаштиринг, яъни умуман сотиб олманг! – дедилар.

Шундай қилиб аҳли тариқатлар қуйидаги хулосага келдилар:

“Кимки дунёга муҳаббат ва ҳавас кўзи билан боқса, Аллоҳ унинг қалбидан  зуҳд ва яқин (чин ишонч) нурини тамомила олиб қўяди ”.

Абул-Ҳусайн Ҳавворий қуддиса сирруҳу-дан дунё лаззатига кўнгул бермаслик ва ундан қутилиш ҳақида сўраганларида, у зот қуддиса сирруҳу  шундай жавоб бердилар:

– Зуҳд – бу дунёга таҳқир кўзи билан қараш ҳамда ундан батамом, охирги ҳаддигача, шараф билан воз кечишдир.

Ҳурматли жанобимиз, қутбул – орифийн Саййид Аҳмад Ҳусайн қуддиса сирруҳу “Ал Иқд ан-нафис” китобида ёзадилар:

“Аллоҳ Мусо алайҳиссаломга деди: “Агар Сенга фақирлик етган бўлса: “Марҳабо, хуш келибсан, эй солиҳлар сифати!” деб, кутиб олгин. Агар дунё келганини кўрсанг: “Бу гуноҳларим сабабли шу дунёнинг ўзидаёқ етган бало!” деб ҳисоблагин”.

Ҳадиси шарифда марҳамат этилади:

“Сизлар қаноатли бўлинглар! Чунки қаноат битмас-туганмас бойликдир” (Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган, Имом Табароний ривояти)

Солиҳлардан бирлари дебдилар:

“Қаноат, менинг фикримимча, мабодо учраб қолса, яхши пишган ва яхши пишмаган арпа нонини фарқ қилмаслик ҳамда ўшанда ҳам намозига қувват булгунчалик миқдорда тановул қилиш билан кифояланишдир”. 

Салафи солиҳийн қазо бўлган боласи учун мотам тутиб йиғлаб, қазо бўлган намозию умри учун афсус чекиб йиғламаган инсонни, нодон, аҳмоқ деб билган эканлар. Аслида бундай одам гўё шундай деяётган каби: “Мени Аллоҳимдан чалғитган нарса учун йиғлаяпман”.
У аксинча, бу ҳолдан хурсанд бўлиб, батамом Аллоҳга  юзланиши керак эди, чунки Парвардигор уни машғул қилиб турган нарсадан қутқариб, Ўзига яқин бўлиш учун имконият яратиб беряпти.

Дарҳақиқат, болалар, аёллар, хизматкору дўстлар сен ўлиб қолгудай бўлсанг,  сен учун йиғламайдилар, балки сендан олишлари мумкин бўлган нарсани йўқотганлари учун йиғлайдилар холос. Шу сабабли улардан аввалроқ: “Мен учун йиғлашларидан олдин Аллоҳдан олишим мумкин бўлган нарсаларни олиш имкониятини қўлдан берганим сабабли ўзим учун ўзим йиғлаганим яхшироқдир”,  деб айтиб, ўзинг йиғла.

Аллоҳ кимнидир ўзига дўстлик шарафи билан эъзозлабдими, албатта, унинг кўзига дунёни  хунук  қилиб қўяди.

“Ахлоқус солиҳийн” (Яхшилар ахлоқи) китобидан
Йўлдош Эшбек, Даврон Нурмуҳаммад
таржимаси.