Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим!

Кириш: Бугунги кунда ижтимоий тармоқлар инсонлар ўртасида ахборот алмашиш ва мулоқот қилишнинг муҳим воситасига айланди. Шу билан бирга, ушбу платформалардан фойдаланиш жараёнида айрим шахсларнинг шаъни, қадр-қиммати ва обрў-эътиборига зарар етказувчи маълумотларни тарқатиш каби ҳолатлар ҳам учраб турибди. Айниқса, интернетда тарқалган маълумотнинг кенг оммага тез етиб бориши бундай ҳолатларнинг оқибатларини янада жиддийлаштириши мумкин.

Шу боис инсоннинг обрўси ва қадр-қимматига етказилган зарарнинг шариат нуқтаи назаридан қандай баҳоланиши, бундай зарар учун товон ундиришнинг жоиз ёки жоиз эмаслиги каби масалаларга аниқлик киритиш муҳимдир.

Қуйида Иордания Фатво идораси томонидан тайёрланган, маънавий зарар учун товон ундириш масаласига бағишланган фатвони эътиборингизга ҳавола қиламиз. Унда маънавий зарарнинг турлари, унинг инсонга кўрсатган таъсири ва етказилган зарар учун товон олиш масаласи фиқҳий манбалар асосида ёритилган.

“Савол: Бир киши ижтимоий тармоқларда бошқа бир шахсни шарманда қилувчи маълумотларни тарқатди. Шундан сўнг жабрланган шахс унга қарши маҳкамага даъво аризаси билан мурожаат қилди ва маҳкама томонидан унга товон пули ундириб бериш ҳақида қарор чиқарилди. Ушбу товон пулидан фойдаланиши жоизми?

Жавоб: Аллоҳ таолога ҳамдлар бўлсин. Пайғамбаримиз саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга, у зотнинг оила-аъзолари ва саҳобаларига салавоту саломлар бўлсин!

Маънавий (руҳий) зарар учун бериладиган товоннинг ҳукми унинг инсонга кўрсатган таъсири ва зарарининг қай даражада жиддий эканига қараб фарқ қилади. Шу жиҳатдан у икки қисмга бўлинади:

Биринчи қисм: Бу – бошқа инсонларга мол-мулки ёки баданига эмас, балки дини, қадр-қиммати, шаъни ёки обрў-эътиборига зарар ва зиён етказишдир. Бунга ҳақорат қилиш, обрўсизлантириш, шарманда қилиш ёки инсонга нисбатан таҳқирловчи тарзда озор бериш каби ҳолатлар киради. Агар бундай ҳаракат натижасида инсон ишидан ёки тижоратидан айрилса, обрўсига путур етса ёки даволанишни талаб қиладиган касалликка дучор бўлса, бундай зарар учун товон пули олишда ҳеч қандай монелик йўқ.

Бунга қуйидаги фиқҳий матнлар далил бўлади:

Ҳанафий мазҳаби имоми Сарaхсий раҳимаҳуллоҳ шундай дейдилар:

"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)

«Имом Муҳаммаддан шундай ривоят қилинган: из қолдирмай битиб кетадиган жароҳатларда етказилган оғриқ миқдорига қараб товон белгиланади. Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳ эса: жароҳат битгунига қадар жабрланувчининг дори-дармон ва табибларга тўлаган харажатлари миқдорини тажовузкордан ундириш мумкин, деганлар».

(Изоҳ: Имом Сарахсий раҳимаҳуллоҳнинг бу гапларида инсонга зарар етказилса, унинг оқибатида келган зарарни қоплаш мумкинлиги ҳақида сўз бормоқда. Масалан, жароҳат олган кишининг дори-дармон ва табиб харажатлари зарар етказган шахсдан ундирилиши мумкин. Шунга ўхшаш равишда, инсонни обрўсизлантириш натижасида унга ҳақиқий зарар етган бўлса, бу зарарни ҳам қоплаш масаласи кўрилади. Яъни, бу ерда далил жароҳат билан обрўсизлантиришнинг бир хил эканига эмас, балки етказилган зарарни қоплаш мумкинлигига тааллуқли.)

Шофеъий мазҳаби уламоларидан Имом Субкий ва бошқалар раҳимаҳумуллоҳ қуйидагиларни нақл қилганлар:

"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)

«Абу Исҳоқ шундай деди: “Мен шерикларимдан учта масалада фарқли фикрдаман: қазф (бировни зино билан туҳмат қилиш) ҳадди, шафъа ҳаққи ва бозорлардаги ўринларга бўлган ҳақ. Мен бу ҳуқуқлар борасида келишув қилишни жоиз деб биламан. Бошқа мазҳабдошларим эса бунга йўл қўймаганлар. Чунки улар мол ҳисобланмайди”».

Шофеъий уламоларидан Сирожуддин Булқиний раҳимаҳуллоҳ ҳам қуйидагиларни келтирганлар:

"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)

«Энг тўғри қарашга кўра, қазф ҳадди бекор қилиниши эвазига бирор товон олинмайди. Бунга нисбатан: шафъа ҳуқуқи, бозорлардаги ўринларга бўлган ҳуқуқ ва айбли молни қайтариш масалаларида ҳам икки хил қараш бор, дейилади. Сўнг Абу Исҳоқнинг фикрини келтириб: “Имом (Жувайний) “Ан-Ниҳоя” асарида ундан қуйидагиларни нақл қилган: “Мен мазҳабдошларимдан уч масалада фарқ қилдим. Улар: ‘Қазф ҳадди учун товон бўлмайди’, дейдилар. Мен эса: ‘Товон бўлади’, дейман”, деган».

Иккинчи қисм: Бу – инсоннинг дини, қадр-қиммати ёки шаънига дахл қилмайдиган, шариат нуқтаи назаридан жиддий аҳамиятга эга бўлмаган ёки таъсири жуда кичик бўлиб, инсоннинг ҳаёти, меҳнат фаолияти ва ҳис-туйғуларига сезиларли даражада таъсир кўрсатмайдиган зарардир. Бундай зарар эвазига товон олиш жоиз эмас.

Хулоса қилиб айтганда, агар маънавий зарар инсоннинг ҳуқуқларига тажовуз қилиш хусусиятига эга бўлиб, унга ҳақиқий зарар ва зиён етказган бўлса, жабрланган шахс маҳкамадан жазо қўллашни ёки етказилган зарар эвазига ундан пул ундиришни талаб қилиши жоиз.

Бунда бугунги кунда инсоннинг обрўсига зарар етказишнинг янги усуллари пайдо бўлаётгани ва бундай зарарнинг оқибатлари ҳам эътиборга олинади. Шу асосда, жиддий маънавий зарар етказилган ҳолларда уни қоплаш учун пул ундириш жоиз бўлиши мумкин.

Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, зарар учун товон ундириш масаласи фоиз олиш ёки қарзни ўз вақтида тўламаганлик учун пеня ва жарима олиш масаласидан фарқ қилади. Шу сабабли мазкур ҳукмдан қарзни кечиктирганлик учун фоиз ёки пеня олиш жоизлиги келиб чиқмайди. Валлоҳу аълам”.

Таржимон ва изоҳлар муаллифи:

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази бош мутахассиси, Тошкент ислом институти катта ўқитувчиси Абдулатиф Турсунов