18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
18 Сентябр, 2026, 7 Рабиъус сони, 1448
Нок тусаган кўнгил
Отаси тонгга яқин кўзини очди. Хайрият, яхши томонга ўзгариш. Уч кундирки, фарзандлар йиғилган, ҳеч кимнинг тинчи йўқ, падари бузруквори ўлим билан олишмоқда. Қарилик давоси йўқ касаллик, агар қўшимча дард безовта қилса, буниси ортиқча. “Ана узилади, мана узилади” деб ака-ука, опа-сингиллар кеча-кундуз “навбатчи”. Худонинг раҳми келди шекилли, отаси бугун сал ўнгланди. Қаршибой ака у кишининг аҳволи-руҳиясига қараб, кайфияти кўтарилди.
– Болам, бери кел, – отаси товуши чиқар-чиқмас оҳангда ўғлини ёнига чақирди. –Нок егим келди, иликузилди пайт, билмадим, бозорда борми-йўқми...
–Топса бўлади, ота, нок ўзимизда етиштирилади, четдан келтирилмайди-ку?!
Балки кўнгли тусаётган мевани еса, отаси оёққа туриб кетар, Аллоҳнинг мўъжизалари кўп. Ахир, қон босими кўтарилиб, меъёрлашса, қанчадан-қанча одамлар яшаб кетади-ку.
Қаршибой ака аввал Жарқўрғон бозорига тушди. Растада нок кўрмади, анқонинг уруғи, мева сотаётганлардан сўради, елка қисишди. Балки Қумқўрғон бозоридан топса бўлар.
– Ниятим холис экан. Отам раҳматлининг истагини бажо айлаш учун нархи қиммат бқлса ҳам икки кило нок харид қилдим, – деб эслайди Сурхондарё вилояти Жарқўрғон туманида истиқомат қилувчи отахон Қаршибой Жангиров. – Худди хазина топган кишидек уйга ҳаллослаб қайтдим. Отамнинг икки кўзи шифт узра қадалган, юз-кўзида сўлғинлик, ҳаёт нишонасини жонлантириш учун нокдан бир донасини ювиб, қўлига тутдим. Юзига табассум ёйилди: “Топиб келибсан, болам, умрингдан барака топ. Одам у дунёга кетар олдидан ниманидир кўнгли тусар экан-да. Аллоҳ сендан рози бўлсин!”. Менинг кўзимга ёш келди. Сира хаёлимдан кетмайди. Отам нокни қўлига олиб, у ёқ-бу ёғини айлантириб кўрди. Пўстлоғи сарғиш-қизғиш мева “мени е” дегандек ял-ял ёнарди. Бемор отам куч тўплади-да, мевадан бир тишлади, унинг шарбати даҳани узра оқиб тушди, охиригача амаллаб тановвул қилди. Енгил тортдим ва нокдан яна бир донасини узатдим. Аммо у киши бошини чайқади. Кечга яқин отамнинг жони узилди... Бир дона нок экан, у кишининг армони, эзилиб-эзилиб, тўкилиб-тўкилиб йиғладим. Сўнгги манзилга кетар чоғда отамнинг дуосини олиб қолганим менга таскин беради.
Дилда армон бўлмасин, агар афсус-надомат ўртаса, ҳар бандаки, ўз ҳаётидан кўнгли тўлмай яшайди. Аллоҳ таолонинг розилиги биринчи ўринда турса, ота-она дуосини олиш, уларни ҳаётлик чоғида сийлаш, ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш ҳар бир инсонни бахту саодат манзилига етказади, бу бор гап, азалий ҳақиқат.
“Ҳеч кимдан кам бўлмасин!” дебману...
1990-95 йиллар эди, янглишмасам, ҳозиргидек ижтимоий тармоқлар жамият ҳаётини ишғол этмаган, одамлар телевизор кўриб, радио эшитадиган замонлар. Ўзбекистон телевидениеси орқали “Тойчоқ” видеоспектакли намойиш этилди. Бош ролларни эл назарига тушган Лутфулла ва Гулчеҳра Саъдуллаева, Фатҳулла Маъсудов каби актёрлар ўйнашган. Телеасар ғояси, сюжети фарзанд тарбиясида қаттиқ янглишган ота-онанинг афсус-надоматига бағишланган. Боланинг оғзидан чиққанини муҳайё қилиш, унга ҳаддан зиёд меҳрибонлик кўрсатиш, қийналмаслиги учун ота-онанинг ўзини ўтга-чўққа уриши кўп ҳолларда таназзулга олиб келиши “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига чуқур сингдирилган. Эҳтимол, қадамини нотўғри ташлаб, бармоғини тишлаб ўтирган замондошларимиз спектаклда ўз қиёфасини кўришгандир. Фарзанд тарбиясида хатоликка йўл қўйганини англаб, энди уларни “қайириб” ололмаётганлар орамизда йўқ дейсизми?
–Турмуш ўртоғим билан оилавий можароларимиз жуда кучайиб кетди, пичоқ бориб суякка қадалдию, ажрашдик,– дейди Тошкент шаҳрида яшовчи бева аёл. –Икки қиз, икки ўғлимни бировдан кам қилмай, қорнини тўқ қилиб, эгнига бренд даражасига чиққан қиммат кийим-кечак илибман. Отаси йўқ, кўнгли ўксимасин, тенгқурлари олдида мулзам бўлмасин, деб топганимни уларнинг оғзига тиқибман, афсуски, уларни борига шукр, йўғига қаноат қилишга ўргатмабман. Кунда еган оч, ойда еган тўқ бўларкан, рўзғорда нимадир узилиш бўлиб қолса, энди додлаб юборишади. Энди тўртовлонни йўлга сололмаяпман, нафақат менга, ҳаттоки, улар бир-бирига сапчийди. Рўзғор ишлари сансалор, тун ярмига қадар телефон титкилаш...Хуллас, тақдир мени не кўйларга солмади...
Таниш аёл йиғламсираб сўзлайди. Унга қандай таскин-тасалли беришни билмайсан, киши. Бу юқорида зикр этилган “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига мос воқелик. Ота-онани рози қилиш савоб эканлигини биламизу, баъзида тескари ҳолатнинг рўй беришига уларнинг ўзлари ҳам сабабчи бўлиб қолиши ҳақида ўйлаб кўравермаймиз. Қариялар уйида истиқомат қилаётган нуронийлар ҳаётини таҳлил қилсангиз, бунга айнан уларнинг ўзлари шарт-шароит яратганини тан армон билан тан олишади. Хом сут эмган бандалар ғишт қолипдан кўчган пайтдагина пушаймон чекадилар. Бундай хатоликдан Аллоҳнинг Ўзи қайтарсин, Ўзи асрасин!
Ислом динидаги эзгу ғоя
Муқаддас ислом дини ота-онага итоатда бўлиш, иззат-ҳурмат кўрсатиш ва уларнинг розилигини олишни тарғиб қилади. Қуръони каримнинг “Нисо” сураси 36-оятида “Ва Аллоҳга ибодат қилинг, Унга ҳеч нарсани шерик келтирманг ва ота-онангизга яхшилик қилинг”, дея марҳамат қилинади.
Дарҳақиқат, муқаддас ислом дини оиланинг ҳар бир аъзоси учун у лойиқ бўлган мақом ва даражани белгилаб берган. Оилада энг қадрланиши лозим бўлган зот бу ота-онадир. Инсоннинг дунёга келиши Аллоҳ таолонинг ғайби ва марҳамати бўлса, ота-она зоҳирий сабабчи эканлиги барчага аён. Чортоқ туманидаги “Султон Саид” жоме масжиди имом-хатиби Лутфуллоҳ Давлатовнинг мулоҳазасини келтириб ўтамиз:
–Ҳар банданинг ота-онасига яхшилик қилиши эзгуликдан нишона. Бу ҳеч қачон уларга қарши чиқмаслик, хизматларидан бўйин товламаслик билан ўлчанади. Донишмандлардан бири «Ота-онага яхшилик қилиш ҳам фарз, ҳам қарздир. Фарзлиги Сени охиратда Алоҳ ризоси ва Жаннатга киришингга сабаб бўлса, қарзлиги сенга фарзандларингдан қайтишидир» деган экан.
Ота-онага яхшилик қилиш буюк Аллоҳ таоло тарафидан амр-фармон бўлишига қарамай, бу борадаги ҳолатимиз жуда ачинарли. Баъзилар дунё ташвишлари ёки фарзандлари билан овора бўлиб, ота-онасидан кўнгил сўрашга, хизматларини қилиб, бебаҳо дуоларини олишга бефарқ, эртага, индинга деб, улар билан дийдорлашувни орқага сурадилар. Билиб олишимиз лозим бўлган бир ҳақиқат борки, дунёвий ишларимиз кўп, чеки-чегараси йўқ, лекин ота ҳам, она ҳам бир дона. Ишни, шахсий ташвишларни бир оз кейинга сурсак бўлади, лекин ота-онага ғамхўрлик кўрсатишда кечиқмаслик энг катта савоб, чунки улар ғанимат, бугун бор, эртага бўлмаслиги мумкин.
Абу Ҳурайра (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилади: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ушбу сўзларни эшитдим: «Хор бўлсин! Хор бўлсин! Хор бўлсин!». «Ким у, ё Росулаллоҳ», деб сўрашди. «Ким ота-онасининг бирини ёки иккаласини қарилик чоғида топиб, уларга яхшилик қилиб жаннатий бўлиб олмаган бўлса», дедилар. Қарангки, пайғамбаримиз яшаб ўтган дамларда ҳам ота-она ҳаққи, ҳурмати баланд тутилган. Демак, ота-оналаримизни ҳаётлик чоғида ғанимат билиб, хизматини қилсак, дуосини олсак, вафотидан кейин тиловатимиз ва савоб амалларимиз билан доимо ёд этиб турсак, икки дунё саодатига эришамиз, иншооллоҳ!
Ҳулкар ТЎЙМАНОВА,
Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган журналист,
I даражали “Меҳнат фахрийси”,
"Ҳуррият" газетасининг 9-сонида чоп этилган.
«УЙИ ТОЗАГА ГАРД ЮҚМАС, ГАРД ЮҚСА ҲАМ ДАРД ЮҚМАС»
«БМТ Бош Ассамблеяси 20 сентябрни
Бутунжаҳон тозалик куни
деб эълон қилиш ва уни ҳар йили
нишонлашга қарор қилади»
(БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 2023 йил
8 декабрда қабул қилинган Резолюция).
2023 йил 8 декабрда БМТ Бош Ассамблеяси A/RES/78/122-сонли Резолюцияни якдиллик билан қабул қилиб, 20 сентябрни Бутунжаҳон тозалик куни деб эълон қилди.
Бу кун инсониятга тоза ва соғлом атроф-муҳит учун умумий масъулиятимизни ҳамда табиий ресурсларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурлигини эслатишга қаратилган.
Аммо чуқурроқ ўйлаб кўрсак, тозалик кўчада ахлат йўқлигидан анча кўпроқ маънони англатади.
Тозалик – бу шунчаки тартиб эмас. Бу қалб ҳолатидир.
Тозалик супургидан бошланмайди. У қалбдан бошланади. Инсон ўзи юриб турган замин унга бегона эмаслигини англаган лаҳзадан бошланади. У соясида дам оладиган дарахт – шунчаки дарахт эмас. У ичадиган сув – шунчаки сув эмас. Буларнинг барчаси Яратганнинг бизга вақтинча ишониб топширган неъматларидир.
Шунинг учун тозалик масаласи фақат экология масаласи эмас. Бу виждон, тарбия, имон ва биздан кейин келадиган авлодлар олдидаги масъулият масаласидир.
«Албатта, Аллоҳ покланувчиларни севади»
Қуръони Каримда шундай дейилган: «Албатта, Аллоҳ чин тавба қилувчиларни ва обдон покланиб юрувчиларни севади» (Бақара сураси 2/222).
Бу сўзлар нақадар теран! Аллоҳ покланишни тавба билан – инсоннинг нафақат ташқи, балки ички покланиши билан боғлайди.
Қўлни ювиш мумкин, аммо кўчада ахлат қолдириш мумкин. Ўз уйини идеал даражада озода сақлаш мумкин, аммо бировнинг уйи олдида ташлаб кетилган ахлат ёнидан бепарво ўтиб кетиш мумкин. Табиатга бўлган муҳаббат ҳақида гапириш мумкин, аммо пластик идишни ариққа ташлаш мумкин. Бу ҳақиқий тозаликми?..
Ҳақиқий тозалик инсон ўзигагина тегишли бўлмаган жойни ифлос қилмасликни англаганида бошланади.
Ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам, биров ташлаб кетган қоғозни ердан олганида. Машина ойнасидан ахлат ташламаганида. Сувни ифлос қилмаганида. Фарзандига тоза кўча тоза одатлардан бошланишини ўргатганида. «Мендан кейин бу ерда бошқалар яшайди», деб англаганида.
«Тозалик – имоннинг ярми»
Аллоҳнинг Пайғамбари саллаллоҳу алайҳи васаллам, шундай деганлар: «Поклик – имоннинг ярмидир».
Нақадар кучли сўзлар! Шунчаки «тозалик фойдали», эмас. Шунчаки «тозалик чиройли», эмас.
Тозалик имон билан боғлиқ! Имон нафақат сўзларда, намоз ва ибодатда намоён бўлади. У инсоннинг атрофидаги оламга қандай муносабатда бўлишида ҳам намоён бўлади.
Агар биз ўз уйимизни асрасак, нега ҳовлимизни ифлос қилишимиз керак? Агар оиламизни севсак, нега ўзимиздан кейин бошқаларга ифлослик қолдиришимиз керак? Агар сув учун Аллоҳга шукр қилсак, нега дарёлар, каналлар ва ариқларни чиқиндилар ташланадиган жойга айлантиришимиз керак? Агар Ватанимизни севсак, нега унинг ифлосланишига бефарқ қарашимиз керак?
Аждодларимиз ҳикмати
Доно халқимиз замонавий дунё экологик дастурлар, илмий тадқиқотлар ва халқаро ташаббуслар орқали етиб келаётган ҳақиқатни аллақачон англаган.
Ўзбек халқ ҳикматида шундай дейилади: «Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас».
Бу мақол халқ хотирасида бежиз яшаб келаётгани йўқ. Унда тозалик ва саломатлик ўртасидаги чуқур боғлиқлик акс этган. Бу мақол Ўзбекистоннинг расмий экологик ресурсларида ҳам келтирилиб, халқимизнинг тозалик ва озодаликка анъанавий муносабати таъкидланган.
Яна бир ҳар биримизга таниш фикр бор: «Тозалик – саломатлик гарови».
Бу оддий ибора кундалик тилимизнинг бир қисмига айланган. Аммо, эҳтимол, бугун уни яна бир бор қалбимиз билан эшитишимиз керакдир...
Аждодларимиз замонавий маънодаги «экологик барқарорлик» деган сўзни билмаганлар. Аммо улар сувнинг қадрини билганлар. Ерни ҳурмат қилганлар. Ҳовлини асраганлар. Кўчаларни супурганлар. Ҳашарларда бир-бирларига ёрдам берганлар. Чунки улар учун тозалик кўз-кўз қилиш воситаси эмас эди. Тозалик маданиятнинг бир қисми эди.
Биздан кейин нима қолади?
Бир куни ҳар биримиз бу дунёни тарк этамиз. Уйларимиз қолади. Кўчаларимиз қолади. Дарахтлар ўсишда давом этади. Дарёлар оқишда давом этади. Бугун фарзандларимиз ўйнаётган жойларда эртага бошқа болалар ўйнайди.
Шунда оддий, аммо жуда муҳим савол туғилади: Биз уларга нимани қолдирамиз?
Тоза ҳовлими ёки чиқинди уюми? Тиниқ сувми ёки ифлосланган каналми? Яшил боғми ёки куйиб кетган ерми? Нафас олиш ёқимли бўлган ҳавоми ёки тутундан юзингизни беркитгингиз келадиган шаҳарми?
Биз кўпинча бир инсон ҳеч нарсани ўзгартира олмайди, деб ўйлаймиз. Аммо ахир ифлослик бирданига пайдо бўлмайди-ку? Йўқ. У ерга ташланган битта қоғоздан бошланади. Бир шишадан. Бир пакетдан. «Буни бошқа биров тозалайди», деган битта фикрдан.
Лекин тозалик ҳам бир инсондан бошланади. Ердан олинган битта қоғоздан. Ахлат қутисига ташланган битта пакетдан. Битта дарахтдан. Ахлат ташламасликка ўргатилган битта боладан. Ўз намунаси билан «тўғри йўл шу» эканини кўрсатган битта катта инсондан.
Бефарқ ўтиб кетманг
Ёнидан бефарқ ўтиб кетмайдиган инсонда ўзига хос гўзаллик бор. У ахлатни кўради – ва уни ердан олади. Ифлосланган жойни кўради – ва тозалайди. Синган дарахтни кўради – ва уни асраб қолишга ҳаракат қилади. Конфет қоғозини ерга ташлаган болани кўради – уни камситмайди, балки хотиржамлик билан тушунтиради.
Маданият ана шундай тарбияланади. Буйруқ билан эмас – намуна билан. Қичқириқ билан эмас – меҳр-оқибат билан. Биргина байрам куни билан эмас – ҳар кунлик одат билан.
Ахир Бутунжаҳон тозалик куни – йилига бир марта кўчага чиқиб, суратга тушиш учун ҳудудни тозалайдиган кун эмас. Бу кун биз ўзимизга шундай савол беришимизга сабаб бўлиши керак: «Атрофимдаги олам янада тоза бўлиши учун мен ҳар куни нима қиляпман?»
Тозалик шукронамизга айлансин
Аллоҳ бизга ажойиб бир оламни ато этди. Ҳар куни уфқ узра кўтариладиган қуёшни. Ерни жонлантирадиган ёмғирни. Дарёлар ва булоқларни. Боғларни. Далаларни. Қушларни. Дарахтларни. Ҳавони. Буларнинг барчасини ўз кўзимиз билан кўриш имкониятини.
Бундай неъматлар учун шукр фақат сўз билан ифодаланадими?
Баъзан шукр жуда оддий амалдир. Ахлат ташламаслик. Сувни тежаш. Дарахт экиш. Ўзингиздан кейин тозалаш. Бошқа биров ифлос қилган жойни ҳам тозалаш.
Бу одатни фарзандга ўргатиш. Бефарқликнинг ғалаба қозонишига йўл қўймаслик. Зеро, атроф-муҳитни асрайдиган инсон гўё шундай дейди: «Эй, Парвардигор, Сен менга ишониб топширган неъматларни қадрлайман!»
20 сентябрь – келинг, бошлайлик
20 сентябрь тақвимдаги оддий сана бўлиб қолмасин.
Бу ҳар биримиз атрофимизга қараб: «Мен ўзимдан бошлайман», дейдиган кун бўлсин.
Кимдир келиб тартиб ўрнатишини кутмайлик. «Бу менинг ҳудудим эмас», демайлик. Чунки Ер – бизнинг умумий уйимиз!
Кўча тозалиги инсон виждони поклигидан бошланади.
Келинг, ҳовлига чиқайлик. Подъездимизни тозалайлик. Мактаб, маҳалла, масжид ва иш жойи атрофини обод қилайлик. Дарахт экайлик. Ахлатларни йиғайлик. Кераксиз бир марталик маҳсулотлардан воз кечайлик.
Болаларга сув ва ерни асрашни ўргатайлик!
Ва энг муҳими – 20 сентябрда тўхтаб қолмайлик.
Бу кундан кейин фақат тоза кўча эмас, балки тоза одат қолсин. Пок виждон қолсин. Табиатга нисбатан пок муносабат қолсин. Пок қалб қолсин.
Чунки бир куни фарзандларимиз биздан қанча пул топганимиз ёки қанча нарса сотиб олганимиз ҳақида эмас, балки: «Сиз бизга қандай дунёни қолдирдингиз?» – деб сўрайдилар.
Шунда биз жавоб беришдан уялмайлик: «Биз уни тоза ҳолда сақлашга ҳаракат қилдик».
Кўчаларимиз тоза бўлсин. Сувларимиз тиниқ бўлсин. Боғларимиз яшил бўлсин. Маҳаллаларимиз обод ва озода бўлсин. Уйларимизда тартиб, қалбларимизда меҳр-шафқат ҳукмрон бўлсин.
Ва Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг: «Поклик – имоннинг ярмидир» деган муборак сўзлари ҳар биримиз учун шунчаки эшитган ҳадис эмас, балки ҳаётимизда амал қиладиган тамойилга айлансин!
Тозалик ҳар биримиздан бошланади.
Бугун – бир қадамдан.
Эртага – бир одатдан.
Биргаликда эса – фарзандларимиз учун тоза келажакдан.
Иброҳимжон Иномов.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 