15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аллоҳ таоло Қуръони каримнинг кўплаб оятларида бизларни Ўзига ибодат қилиш ва зикрига буюради, жумладан:
«Алабатта, Аллоҳнинг зикри (барча нарсадан) улуғдир» (Анкабут сураси, 45-оят).
«Эй, имон келтирганлар! Аллоҳни кўп зикр қилингиз ва эртаю кеч Унга тасбеҳ айтингиз!» (Аҳзоб сураси, 41-42-оятлар).
«Осмонлар ва ердаги нарсалар Аллоҳга тасбеҳ айтур. У Қудратли ва Ҳикматли (Зот)дир» (Ҳадид сураси, 1-оят).
«Эртаю кеч Роббинг исмини зикр қил!» (Инсон сураси 25-оят).
Ушбу оятлардан маълум бўладики, Аллоҳни зикр қилишлик жуда ҳам улуғ ибодат бўлиб, у инсонни Аллоҳга яқин ва итоатли қилади, кўплаб ажр ва яхшиликларга эришишига сабаб бўлади.
“Зикр” сўзи луғатда эслаш, хотирлаш, ёдга олиш, баён этиш каби маъноларни англатади. Зикр деганда, биринчи навбатда Аллоҳни зикр қилишлик тушунилади. Аллоҳни зикр қилиш - бу қалбни Унга боғлаш, У мени кўриб турибди ва ҳар бир ҳолатимдан хабардордир деган фикр доимо инсон хаёлида туришидир. Ҳар куни маълум бир вақт ичида Аллоҳни ёд этиб, Унга ибодат қилмоқлик ҳам зикрдир.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаёти давомида кўп вақтини зикр билан ўтказган ва бизларни ҳам кўплаб ҳадислари орқали зикр қилишга тарғиб қилган. Улардан айримларини эслаб ўтамиз:
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадиси қудсийда Аллоҳ таоло бундай деган: “Модомики, бандам лаблари қимирлаб, Менинг зикримни қилиб турса, Мен у билан биргаман” (Имом Бухорий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Буср розияллоҳу анҳу ривоят қилади: “Бир киши Пайғамбар алайҳиссаломга: Ё Расулуллоҳ! Яхши, эзгу амаллар жуда кўп, менга бир нарсани буюринг, ўша нарсани маҳкам ушлай!” деди. Шунда Пайғамбар алайҳиссалом: “Аллоҳнинг зикри билан тилинг доим нам бўлиб турсин!”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ зикр қилинадиган уй билан Аллоҳ зикр қилинмайдиган уй ҳудди тирик ва ўликка ўхшайди», дедилар (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоят қилган).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким эрталаб ёки кечқурун “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи” ёки “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи, субҳаналлоҳил ъазим”, деб юз марта айтса қиёмат куни бирор киши ундан афзал бўлмайди. Фақат ана шу киши айтганидек ёки ундан ошириб айтсагина афзал бўлиши мумкин», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «“Субҳаналлоҳи валҳамду лиллаҳи ва ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу акбар”, дейишим мен учун қуёш чиқиб нур сочганидан яхшироқдир», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга: «“Лаа ҳавла ва лаа қуввата илла биллаҳи”ни кўпроқ айт. Албатта, у жаннат хазиналаридан биридир», дедилар (Имом Термизий ривояти).
Уламоларимиз айтадиларки, зикрларнинг энг афзалларидан бири: “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимасидир. Ушбу таҳлил “Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ”, деган маънони англатиб, у тавҳид ва ақидани ўз ичига олади.
Умумий маънода зикр икки хил бўлади, тил билан зикр қилиш ва дил билан зикр қилиш. Истилоҳда эса “Зикр” банданинг Роббисини тили ва дили билан эслашидир. Аллоҳни зикр қилиш нафсга қийин, лекин ажри улуғ амалдир. Зикр - ибодатнинг илиги ва нажот калитидир. У қалбни поклаб сайқаллаштиради, мўмин инсонни куфр ва нифоқдан ажратиб туради. Зикр осон ибодат, уни ҳамма жойда айтса бўлади, фақат нопок жойлар ҳожатхона ва ҳаммомда айтилмайди.
Зикрнинг суннатларидан бири махфийликдир. Махфий зикр ошкора зикрдан афзалдир. Пайғамбаримиз ҳам, саҳобалар ҳам, кўплаб тасаввуф пирлари ҳам махфий зикрни афзал кўришган. Махфий зикр риёдан холи бўлиб, унинг самараси ва фойдаси жаҳрийсидан кўра кўпроқ ва тезроқ ҳосил бўлади. Махфий зикр Аллоҳ билан бандаси орасидаги сир бўлиб, унинг ажрини Аллоҳнинг ўзи беради. Махфий зикр касб билан шуғулланишда ҳам, жамоат жойларида ҳам бошқаларга халал бермайди. Буюк аждодимиз тариқат пешвоси Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратлари айтганларидай: “Дил ба ёру даст ба кор”, яъни “Дилинг ҳамиша Аллоҳ ёди билан, қўлинг эса меҳнатда бўлсин”. Банда қайси ўринда бўлишидан қатъий назар унинг қалби доимо Аллоҳни эслаб туриши, шунингдек, тили билан ҳам зикрда бардавом бўлиши лозим. Банда тили билан зикрда давомли бўлар экан, кейинчалик у қалбга чуқур ўрнашиб қалбни ўзи зикр қила бошлайди. Бу комилликнинг юксак кўринишидир.
Қиёмат кунида инсонлар бу дунёда учта амални қилганларга берилган ажру-мукофотларни кўриб ўзи қилмагани учун афсус-надомат чекишар экан. Ушбу ажр эгалари Қуръони карим хофизи бўлганлар, таҳажжуд намозини адо қилувчилар ва зикр аҳлидан бўлган зокирлардир. Аллоҳ таъало қайси бандасини яхши кўрса уни ҳидоятга йўллаб, Ўзига ибодат қилишини осон қилиб қўяди.
Энг афзал зикр – бу Қуръони карим тилавотидир. Қуйидаги ҳадисдан ҳам унинг қанчалик улуғлигини билишимиз мумкин. Абу Саъид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: Аллоҳ таоло айтади: “Кимни Қуръон ўқиш ва менинг зикрим уни бошқа нарсаларни сўрашдан тўсиб қўйса, мен унга сўраганларга берганимдан кўра кўпроғини бераман. Аллоҳ таоло каломининг бошқа каломларга нисбатан фазли Аллоҳ таолонинг бандаларга нисбатан фазли кабидир” (Имом Термизий ривояти).
Ундан кейингиси эса Аллоҳ таолонинг зикридир. Зикр орқали банда Аллоҳ таолога ихлос билан дуо қилади ва ҳожатларини сўрайди. Банда Аллоҳни кўп зикр қилиш билан турли гуноҳлардан узоқлашади. Унинг қалбида беҳуда фикрларга ўрин қолмайди. Таҳлил (Ла илаҳа иллаллоҳ), тасбеҳ (Субҳаналлоҳ), тамҳид (Алҳамду лиллаҳ), такбир (Аллоҳу акбар) ва истиғфор (Астағфируллоҳ) каби зикрлар воситасида Аллоҳ нафсимизни ислоҳ қилади ва бизни Роббимизга яқинлаштиради. Дунё муҳаббати ва унга ҳирс қўйишлик эса бандани Аллоҳнинг зикридан узоқлаштиради.
Исломда зикрлар бир неча турга бўлинади:
1. Замонга хос зикрлар (эрталаб, кеч кирганда айтиладиган зикрлар). Имом Нававий: “Зикр учун энг афзал вақт бомдод намозидан кейинги вақтдир. Ўша вақтда фаришталар ҳозир бўладилар”, деганлар.
2. Маконга хос зикрлар (масжид, уй ёки бошқа жойга кирганда айтиладиган зикрлар).
3. Ибодатларга хос зикрлар (намоз, рўза, ҳаж каби ибодатларда айтиладиган зикрлар). Зикрнинг энг афзал мавсумларидан бири зулҳижжа ойининг биринчи ўн кунлиги ва рамазон ойидир.
4. Амал ва ҳолатларга хос зикрлар (кийим кийганда, уйқудан уйғонганда, таомланганда, улов минганда айтиладиган зикрлар). Мазкур ҳолатларда қилинадиган зикрларни бизда дуо деб аташ одат тусига кирган. Зикр ва дуо бир-бирини тўлдириб келадиган ибодатдир.
Хулоса қилиб айтганда, Аллоҳ таолони зикр қилиш шукрнинг боши ҳисобланиб, унда давомли бўлиш руҳни қувватлайди, қалбни поклайди, нафсни тарбиялайди. Натижада банда гуноҳлардан фориғ бўлади, ризқи кенг ва ҳаётида барака бўлади. Яратганга қурбат ҳосил қилиш учун на дунё ва на охиратга фойда бермайдиган кераксиз сўз, фикр, ҳаёл ва ишлардан воз кечган ҳолда, бўш вақтимиздан унумли фойдаланиб, зикрларда бардавом бўлишимиз керак. Аллоҳнинг буйруқларини бажариш энг олий зикрлардан бири ҳисобланади.
“Тафсири ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Ҳадис ва ҳаёт”
китоби ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон Мамадалиев тайёрлади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Илм таҳсил қилишда ва илмдан ҳақиқий насибадор бўлишда олимлар бир қанча воситаларни санаб ўтганлар. Хусусан, Шайх Муҳаммад Аввома ҳазратлари ўзларининг “Маъалим иршадийя фи синаъати толиби илм” (Ҳақиқий талаба етиштиришдаги йўл-йўриқлар) асарида илм таҳсил қилиш жараёнида – “тафарруғ” яъни, буткул илм учун ажраб чиқиш, илм олишдан тўсадиган ҳар қандай ишлардан фориғ бўлишни алоҳида боб сифатида келтирадилар. Бу борада олимларнинг ақлбовар қилмас ҳикоялари бор-ки, илм ўрганаётган ҳар бир талабани жиддий ўйлантиради.
Шайх Муҳаммад Аввома ҳафизаҳуллоҳ айтади: “Илм олишдан ва илмда юксак чўққиларни забт этишдан тўсадиган омиллар шу қадар кўп-ки, уларни санаб чиқиш мушкил иш. Шу боис, толиби илм ўз-ўзини ҳамда қимматли вақтини назорат қилиб бориши, зиммасидаги мажбуриятларини адо қилишдан маън қиладиган, чалғитадиган ишлардан узоқ туриши шартдир! Ҳар қандай илмдан чалғитадиган нарсаларни нажоти йўлидаги тўсиқ ва тўғаноқ деб билиши керак. Илмга мутлақ ажраб чиқиш ва бор-будини сарф қилишнинг нақадар зарурий эканлигини Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳнинг сўзларидан англаб олсак бўлади: “Илм шундай (буюк) ишки, унга то бор-йўғингни бағшида қилмагунингча, сенга бир қисмини ҳам бермайди. Агар сен унга борингни берсанг – бир қисмини сенга бериши ҳам насия (хоҳласа беради, хоҳласа йўқ)” (Хатиб Бағдодий, “Тарих”)
Ушбу жумлалар ортидан Хатиб Бағдодий фақиҳ Абу Аҳмад Наср ибн Аҳмад Иёзийнинг гапини келтиради: “Ушбу илм (шариат илмлари)га дўконларини тарк қилган, боғу роғларини қаровсиз қолдирган, дўстларидан узоқда бўлган ҳамда яқинлари вафот этиб, жанозаларига қатнаша олмаган инсонгина ета олади”. Ибн Аҳмад Иёзий ўз гапларининг амалий исботи ўлароқ Қози Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳдан ҳеч ҳам ажрамаган, узоқ муддат ёнларида юриб илм таҳсил қилиб, ҳанафий фиқҳида машҳур фақиҳ рутбасига етган.
Илмга буткул ажраб чиққанлар орасида Имом, Ҳофиз Мунзирий роҳимаҳуллоҳнинг ҳам ҳикояси бор:
“У киши Қоҳирадаги “Комилийя” Ҳадис мактабида илм берар эди. Бир куни 30 ёшлар орасидаги Муҳаммад исмли фарзанди вафот этди. У илмда анча кўзга кўриниб қолган ёш олимлардан эди. Мунзирий фарзандининг жанозасини мадраса биносининг ҳовлисида ўқиди ва тобутини мадраса эшигигача кузатиб борди. Кўзларидан шашқатор ёшлари оққан ҳолда: “Эй, жигарпорам! Сени Аллоҳ таолога омонат топшираман”, деди-да, мадраса ҳовлисига қайтиб кирди” (Тожиддин Субкий, “Тобақот”).
Яна шунга яқин ҳикоялардан бирини раҳматли Ҳазрат отам айтиб берган эди: “Шайх, аллома Муҳаммад Роғиб Тоббах роҳимаҳуллоҳнинг катта ўғиллари Муҳаммад вафот этганидан бир кун ўтиб ўзининг нашр ишларига – “Матбаъати илмийя”га қайтган эди. У киши жанозанинг эртасига “Хусравийя” мадрасаси (Ҳалабдаги дунёвий институт)га дарсга келади. Талабалар устознинг дарров дарсга келганидан ҳайратга тушишади ва орада висир-висирлар тарқалди. Гап-сўзлар шайхнинг ҳам қулоғига етади: “Катта ўғлини яқинда кўмиб келганди-я…” Уларга қарата шайх айтди: “Боламдан-ку, айрилиб, хасрат ўтида ёнмоқдаман. Энди илмнинг баракасидан ҳам мосуво бўлиб яна хасрат чекайми?!”
Имом Сулайм ибн Айюб Розий раҳимаҳуллоҳ ҳақида Субкий “Тобақоти Вусто”да қуйидагича баён қиладилар: “Сулайм Рай шаҳридан илм олиш учун Бағдод сари йўл олди. Айтилишича, илм олиб юрган кезларида унга оиласидан ора-сира хат келиб турар эди. У бирорта хатни очиб ҳам кўрмасди. Фақат йиғиб, тўплаб борарди. Ўзи кўзлаган маълум бир йиллар ўтганидан кейин хатларни очиб кўрди. Уларда кимнингдир вафот этгани ва яна кўплаб илм олишдан тўсиқ бўладиган яқинларининг хабарлари ёзилган эди”.
Муҳаммад Аввома айтади: “Илм олиб юрган кезларимнинг бошларида шунга ўхшаш хабар қулоғимга чалинган эди. Шайх Аҳмад ибн Абдулкарим Турмониний Ҳалабий ҳазрат Азҳари Шарифда 13 йил илм таҳсил қилибдилар. Бу муддат оралиғида уйларидан хатлар келиб турар, бирортасини ҳам очмас, уларни хонанинг токчасига қўйиб борар экан. Таълим муддати тугаб, уйга қайтишдан олдин хатларни ўқий бошлабдилар. Уларнинг баъзисида кимдир вафот этгани, яқин қариндоши турмуш қургани ва яна қандайдир содир бўлган ўзгаришлар ёзилган экан. У киши мазкур хабарлар илм олишдан тўсиқ бўлишини, юракка яқин хабарлар эса буткул илм даргохини ташлаб кетишига сабаб бўлиб қолишини жуда яхши билар эдилар!” (Иқтибос тугади).
Энди таълим олаётган ҳар бир талаба (ўзимизга ҳам) ҳақли савол туғилади – бизнинг ҳаётимизда илм нечанчи ўринда? Унга қанча куч ва вақт сарфлаяпмиз? Қози Абу Юсуф айтганларидек илмдан бир нима олиш учун борлиғимизни бермаётганимиз аниқ! Баъзи соатимиз ёхуд баъзи дақиқаларимизни ажратар эканмиз, ана шу вақтда бирорта чалғитувчи иш, хабар ва ўй-хаёллардан фориғмизми? Айтайлик, бир кунда дарс учун 2 соат ажратсак, шунинг неча дақиқаси соф илм таҳсили учун сарф бўлмоқда?!
13 йил хатларни ўқимаслик у ёқда турсин, қўл телефонимиз 24/7 тартибида ишлайди. Интернет ҳам мунтазам ёниқ. Намоз, дарс, таом, уйқу сафар ёки учрашувлар билан бандлигимизда ҳам “жиринг” этган хабарномани албатта очиб ўқиймиз. Ҳаттоки, светафорда турганда ҳам телефон титамиз. Соатлаб reels томоша қиламиз. Зеҳнимизни банд қиладиган маълумотларни яхши кўрамиз. Қайси футболчи қайси жамоага қабул қилинган, қайси санъаткор ким билан дебат қилган, қайси фудблогер янги таомни реклама қилган, яна қайси ошпаз эркак хотинига яшил сомса қилиб берганини мароқ билан томоша қиламиз.
Аксар мавзулари бефойда бўлган “гап” ва “чойхона”лар, кети тугамайдиган ўтиришлар, бемаза телефондаги ўйинлар, акцияга тушган маҳсулотлар, қимматбаҳо машиналар, уларнинг бир-биридан фарқлари, кунлик ретцептлар, янгидан-янги брендлар ва ҳаказо! Санаса, шайҳ Аввома айтганларидек, адо қилиб бўлмайди.
На илмга қизиқамиз? На илм йўлига кирганимиз таълим учун ўзимизни буткул бағшида қила олмаймиз. Тўлиқ ажраб чиқиш қийин бўлсада, маълум бир соатларимизда ҳам битта смс, битта шарҳ ўқиймиз. Қизиқ! Айни пайтда катта “олим”, билимдон сиёсатчи, уддабурон тижоратчи, шахсий қарашларига эга мотиватор-блогер, ўтиришларда қўли ширин ошпаз, спорт залларида энг кучли штангсит, тоғ, дала ҳовлиларга ташна саёҳатчимиз! Аслида биз ҳеч киммиз. Илм машаққатига тоқати йўқ, аммо мақсади улкан “ажойиб хаёлпараст”миз.
Илм таҳсил қилинаётган вақтда толиби илм имкон қадар ўйин-кулгу, ўтириш ва турли чалғитувчи ишлардан ўзини сақлаши, бутун диққат-эътиборини матн ёдлаш, маълумотларни жамлаш, янгидан-янги билимларни ўрганиш, уларни ўзлаштиришга, талаба дўстлари билан ҳар куни устоз берган вазифаларни биргаликда такрор қилишга сарфламоғи лозим. “Семент заводига мен, ғишт заводига мен” каби яшаётган талаба билсин-ки, ундан катта олим чиқмайди. Имом Шофеъий таъкидлаганидек, “Агар бир дона пиёз сотиб олиш учун бозорларда юрганимда, менда катта олим чиқмас эди!”
Аллоҳ барчамизни фойдали илм таҳсил қилишда ва уни ҳаққини адо қилишда кўмак берсин!
Фахриддин Муҳаммадносир,
«Ҳадис ва Ислом тарихи фанлари» кафедраси катта ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 