12 Август, 2026, 29 Сафар, 1448
12 Август, 2026, 29 Сафар, 1448
«БАРАКА ва ОТА-ОНА» нинг 36 та СИРИ
ни
УЛУҒ УСТОЗ УЛАМОЛАРИМИЗ баён қилиб берганлар:
Инсоннинг иши юришмаслиги,
баракаси бўлмаслиги,
бири икки бўлмаслиги ва
муҳтож, қашшоқ, камбағал бўлишлиги
га
ОТА-ОНАСИ билан БОҒЛИҚ энг КАТТА 36 та САБАБ
ЎЗ ҲАЁТИ [умри, ризқи, оиласи, ишлари, даромади] да
БАРАКА БЎЛИШИНИ хоҳлаганлар ШУЛАРГА РИОЯ ҚИЛАДИЛАР
КАЛОМУЛЛОҲНИНГ ОЯТИ КАРИМАЛАРИДА
ХУДОИМ ТАОЛО МАРҲАМАТ ҚИЛАДИ:
Z «Биз инсонни ота-онасига яхшилик қилишга буюрдик!»
(Аҳқоф сураси 46/15 оят);
Z «Биз инсонга ота-онасини рози қилишни буюрдик.
Онаси уни заифлик устига заифлик билан қорнида кўтариб юрди.
Уни кўкракдан ажратиш муддати икки йилда битар.
Биз инсонга буюрдикки “Сен Менга ва ота-онангга шукр қилгин!
Қайтишлик – Менинг ҳузуримгадир!”» (Луқмон сураси 31/14 оят);
Z «Раббингиз, Унинг Ўзигагина ибодат қилишингизни ҳамда ота-онага
яхшилик қилишни амр этди.
Эй, инсон! Агар уларнинг бири ёки ҳар иккиси ҳузурингда кексалик
ёшига етсалар, уларга “уф!..” дема ва уларни жеркима!
Уларга доимо ёқимли сўз айт!
Уларга, меҳрибонлик билан, хорлик қанотини паст тут ва дуода айт:
“Эй, Раббим! Мени улар гўдаклик чоғимда тарбиялаганларидек,
Сен ҳам уларга раҳм қилгин!”» (Исро сураси 17/23-24 оятлар);
Z «Аллоҳга ибодат қилингиз ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмангиз!
Ота-оналарга эса яхшилик қилингиз!
Шунингдек, қариндошлар, етимлар, мискинлар, қариндош қўшни-ю
бегона қўшни, ёнингиздаги ҳамроҳингиз, йўловчи мусофирга ва қўл
остингиздаги қарамларга ҳам яхшилик қилинг!
Албатта, Аллоҳ кибрли ва мақтанчоқ кишиларни севмайди»
(Нисо сураси 4/36 оят);
Z «Ниманики хайр-эҳсон қилсангиз, ота-она, қариндошлар,
етимлар, мискинлар ва мусофирларга қилингиз!
Аллоҳ ҳар қандай қилган эҳсонларингизни билиб турувчидир!»
(Бақара сураси 2/215 оят).
ҲАДИСИ ҚУДСИЙЛАРИДА
АЛЛОҲ ТАОЛО АЙТАДИ:
R Эй, одам фарзанди!
Сабрли бўл ва ўзингни паст тут – ўзим сени олий даражага кўтараман!
Истиғфор айтгин – мағфират килай!
Ҳар не сўрагин – мен берай!
Менга тавба қил – қабул қилай!
Молингдан садақа қил – токи молингга барака берай!
Қариндошларингга яхшилик қилиб, қўшилиб юр – умрингни узун қилай!
ЖАНОБИ ПАЙҒАМБАРИМИЗ
РАСУЛУЛЛОҲ САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВАСАЛЛАМ
МЕҲР-МУРУВВАТ ТАРИҚАСИДА МАРҲАМАТ ҚИЛАДИЛАР:
¯ «Кимни умри узун ва ризқи кенг бўлиши хурсанд қилса, ОТА-ОНАСИГА яхшилик қилсин ва силаи раҳм қилсин!» (Имом Аҳмад ривоятлари);
¯ «Уч тоифа кишининг қўлга киритган нарсасида барака бўлмайди ва қаерда бўлса ҳам хорланади:
· Менинг номимни эшитганда салавоти шариф айтмаган;
· Рамазон ойига ҳурмат кўрсатмаган;
· ОТА-ОНАСИ тирик бўла туриб, УЛАРНИ хурсанд қилмаган»;
¯ «ОТА-ОНАга дуо қилишни тарк этиш ризқни кесади»;
¯ Абу Хурайра разияллоҳу анҳу айтадилар:
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам:
– Хор бўлсин, хор бўлсин, хор бўлсин! – деб ўн мартаба такрор қилдилар.
Шунда саҳобалар:
– Ё, Расулаллоҳ, кимни айтаяпсиз? – деб сўрашди.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам:
– ОТА-ОНАСИНИНГ ИККАЛАСИ ёхуд БИТТАЛАРИ кексайиб қолган вақтида УЛАРНИ рози қилмай, ўзини дўзахга тушишга мубтало қилган кишини, – дедилар (Имом Бухорий ривоятлари);
¯ «Маслаҳатни ақл эгаларидан сўранглар – тўғри йўл топасизлар. Уларнинг айтганидан чиқманг – пушаймон бўласизлар»;
¯ «Дуо умрнинг баракасини орттиради» (Имом Термизий ривоятлари);
¯ Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу ривоят қиладилар:
«Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи васаллам минбарга кўтарилиб, уч марта: “Омин!”– дедилар. Сўнг:
– Биласизларми, нега “Омин!” дедим? – деб сўрадилар.
Саҳобалар:
– Аллоҳ ва Расули билувчироқ... – дейишди.
Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам:
– Жаброил алайҳиссалом келиб, менга: «Албатта, Сиз кимнинг ҳузурида эслансангиз-у, у Сизга салавот айтмаса – дўзахга киради. Аллоҳ уни Ўз раҳматидан ўчириб, бахтсиз қилсин!» – дедилар, мен: “Омин!”– дедим.
Жаброил алайҳиссалом: «Кимки ОТА-ОНАСИНИ ИККИСИНИ ёки БИРИНИ топса-ю, УЛАРГА яхшилик қилмаса – дўзахга киради. Аллоҳ уни Ўз раҳматидан узоқ қилиб, бахтсиз қилсин!» – дедилар, мен: “Омин!”– дедим.
Жаброил алайҳиссалом: «Кимки Рамазон ойини топса-ю, унга мағфират этилмаса – дўзахга киради. Аллоҳ уни Ўз раҳматидан узоқ қилиб, бахтсиз қилсин!» – дедилар, мен: “Омин!”– дедим” – дедилар»;
¯ «Барака – улуғларингиздадир» (Имом Рофий ривоятлари);
¯ «Барака мўйсафидларингиз билан биргадир» (Имом Бухорий ривоятлари);
¯ Каъаб ибн Ужра разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Бир куни Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам минбарга чиқиб:
“Омин!”– дедилар.
Сўнгра яна бир поғона кўтарилиб: “Омин!”– дедилар.
Сўнгра яна бир поғона кўтарилиб: “Омин!”– дедилар.
Муоз разияллоҳу анҳу У Зотдан бунинг сабабини сўради.
У Зот айтдилар:
– Жаброил алайҳиссалом келиб:
«Эй, Муҳаммад алайҳиссалом! Ҳузурида номингиз тилга олинганда Сизга салавот айтмай ўлган ва дўзахга тушган кимсани Аллоҳ Ўз раҳматидан узоқ қилсин! “Омин!” деб айтинг!» – дедилар. Мен: “Омин!”– дедим.
«Рамазонга етиб, ундан рўзаси ва бедорлиги қабул қилинмай ўлган ва дўзахга тушган кимсани Аллоҳ Ўз раҳматидан узоқ қилсин! “Омин!” деб айтинг!» – дедилар. Мен: «Омин!”– дедим.
«ОТА-ОНАСИ ёки УЛАРДАН БИРИ ҳаёт бўлса ва УЛАРГА яхшилик қилмай ўлган ва дўзахга тушган кимсани Аллоҳ Ўз раҳматидан узоқ қилсин! “Омин!” деб айтинг!» – дедилар. Мен: “Омин!”– дедим”»;
¯ «Ҳақ бўла туриб, тортишувни тарк қилган киши учун жаннатнинг бир томонида бир қаср бино қилинишига;
ҳазил бўлса ҳам, ёлғонни тарк қилган кишига жаннатнинг ўртасида бир қаср бино қилинишига;
хулқи гўзал, одоби чиройли бўлган киши учун эса жаннатнинг энг юқорисида бир қаср бино қилинишига кафилман!» (Имом Абу Довуд ривоятлари).
ДОНО ХАЛҚИМИЗ МАҚОЛЛАРИ:
è Ота-она рози – Худо рози!
è Сендан – ҳаракат,
Мендан – баракат.
è Яхши ўғил ота молини бийлар,
Ёмон ўғил ота молини сочар.
è Бир кун жанжал бўлган уйдан қирқ кун барака қочади.
è Яхшига қилсанг яхшилик –
Ҳам айтади, ҳам қайтади.
Ёмонга қилсанг яхшилик –
На айтади, на қайтади.
è Абжир бўлса фарзандинг – чўлдан нон терар.
Ялқов бўлса фарзандинг – ердан дон термас.
è Эрта турган иш битирар,
Кеч турган кўп туртинар.
è Нима сочсанг, шуни ўрасан.
è Қўли ҳунарсиз – нон гадойи.
è Бекор ўтиргандан,
Бекор ишла!
è Сўзинг кумуш бўлсин,
Ишинг – олтин.
è Ишлаб топганинг – ош,
Ишламай топганинг – тош.
è Тома-тома кўл бўлур.
Ҳеч томмаса – чўл бўлур.
è Бекорчидан Худо безор.
è Меҳнатдан келса бойлик,
Турмуш бўлар чиройлик.
è Эрта турган йигитнинг ризқи ортиқ,
Эрта турган аёлнинг бир иши ортиқ.
УЛУҒЛАРДАН ҲИКМАТЛАР:
v Бир киши Ҳазрати Али разияллоҳу анҳунинг олдиларига келиб, ризқининг тор эканлигидан шикоят қилди...
Ҳазрати Али ундан:
– Эҳтимол сиз тўмтоқ қалам билан ёзарсиз? – деб сўрадилар.
У одам:
– Йўқ, – деб жавоб қайтарди.
– Балки эҳтимол синиқ тароқ билан соч тарарсиз?
– Йўқ, – деди яна у киши.
Ҳазрати Али:
– Унда эҳтимол ўзингиздан ёши катта одамнинг олдига тушиб юрсангиз керак? – деб сўрасалар,
– Йўқ, – деб жавоб берди яна у.
Ҳазрати Али у кишига:
– Ундай бўлса бомдод намозидан кейин кун чиқмасдан ухларсиз эҳтимол? – десалар,
– Йўқ, – деди яна у одам.
Ҳазрати Али:
– Эҳтимол ота-онангизни ҳақларига дуо қилмай қўйгандирсиз? – деб сўраган эдилар, у одам:
– Ҳа... – деди.
Шунда Ҳазрати Али разияллоҳу анҳу:
– Уларни асло унутманг! Доимо уларни эслаб туринг! Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитганман: "Ота-онага дуо қилишни тарк этиш ризқни кесади" – деганлар," – дедилар.
***
Ҳар куни ҳеч бўлмаса беш марта икки дақиқани ота-онамизга дуо қилишдан қизғанмайлик!!!
v «Ота-онага ҳурмат бўлмаган хонадонда барака бўлмайди».
v Қариси бор уйнинг файзу баракаси бўлади.
v «Барака – буюкларингиздадир».
v Мавлоно Жалолиддин Румий ҳазратларидан сўрадилар:
– Нимага қўйлар доимий истеъмол ва қурбонлик мақсадида сўйилишига қарамай, насли қирилиб кетмайди? Аксинча кўпайгани кўпайган. Ваҳоланки, қўйлар йилига бир ёки икки марта биттадан, баъзан иккитадан туғади. Лекин итлар сўйилмаса ҳам, бирдан ўнта болаласа ҳам, кўпаймайди. Қўйлар каби сурув бўлиб кетмайди?
Мавлоно ҳазратлари жавоб бердилар:
– Тонгга яқин вақт – энг баракотли вақтдир. Бу вақтда қўйлар ҳеч ухламайди. Доим уйғоқ бўлади. Итлар эса кечаси билан санғиб, айни шу вақтда ухлаб қолиб, ғафлатда бўлади. Қўйлар тонг баракотидан баҳраманд бўлишади. Итлар эса бу баракотдан бебаҳра қолишади. Шунинг учун қўйлар кўпайгани кўпайган. Агар ризқингиз кенг бўлишини хоҳласангиз, саҳарлари бедор бўлинг...
v Улуғ мутафаккир, фалакиёт олими, одил маърифатпарвар, султон Мирзо Улуғбек мулозимлари билан кетаётганида, йўл ёқасида ётган бир бурда нонни кўриб қолади-да, дарров отдан тушиб, уни қўйнига солади. Мулозимлардан бири: “Ҳазратим, нега бизга буюрмай, отдан тушдингиз?” деб сўраганида: “Нонни биринчи бўлиб мен кўрдим, шундай экан, уни ердан олишни бошқа бировга буюриш нонга нисбатан ҳурматсизлигим бўлар эди. Ноннинг улуғлиги олдида менинг подшоҳлигим нима бўлибди?!” деб жавоб қайтарган экан.
v Ҳикоя қилинишича, яхши турмушни орзу қилган йигит уйланибди. Йигит уйига оғзи боғланган қоғоз халтада нарсалар олиб келибди. Хотини қоғоз халтани авайлаб очиб, бўшатибди. Қоғозни тахлаб, токчага олиб қўйибди. Ипини ҳам ташлаб юбормабди. Буни кўрган йигит сўрабди:
– Хоним! Шу бир қарич ип билан қоғоз халтани асраб қўйишнинг нима кераги бор?
– Рўзғорда ҳар хил ҳолат бўлади, шу ип бирор ҳожатимизга ярар, қоғоз ҳам керак бўлиши мумкин... Ахир керакли тошнинг оғири йўқ-ку, – деб жавоб қилибди хотини.
Эрининг дилидан: “Излаганим худди шу!” деган ўй ўтибди. Шундай қилиб, эр-хотин бахтли-тахтли ҳаёт кечиришибди...
v Бир Шайхдан сўрашибди:
– Оилада эр билан хотин жанжаллашиб, аразлашса, қай бири биринчи бўлиб узр сўраши керак? Эркакми ёки аёлми?
Шайх шундай жавоб берди:
– Қай бири Аллоҳ таолодан кўпроқ қўрқса, ўша биринчи бўлиб узр сўраши керак.
v Ота-онасидан чиройли тарбия кўрган инсонлар нон қўлдан ерга тушиб кетса, дарҳол уни олиб, уч марта ўпиб, пешоналарига сурадилар. Нон ушоғи дастурхонга тушганда, улуғ устозлар бармоқни ҳўллаб, ушоқ устига босиб олиб, оғизга солишни ўргатишган.
v Яхшилик қилувчи кишининг моли баракали бўлади.
УЛАМОЛАРИМИЗ АЙТАДИЛАР...
Ø Барвақт туришга одат – мўмин-мусулмоннинг одати ва зийнати.
Ø Пайғамбаримиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ё, Аллоҳ! Умматимнинг барвақт қилган ишларига барака бергин!» деб дуо қилганлар. Бу дуонинг мағзини чаққан ота-боболаримиз вақтли туришга одатланишган, тонгдан ишга киришишган. Натижада кўп ютуқларга эришишган. Улар фарзандларини ҳам шунга ўргатиб боришган.
Ø Инсон эрта тонгда туриб, юз-қўлини ювиб, Яратганга шукроналар айтиб, ибодатдан сўнг ишга киришса, иши баракали бўлади. Бу ҳамма соҳага тегишли. Илм олишни мисол қилиб келтирадиган бўлсак, тонг саҳарда китоб ўқилса, маълумотлар хотирада яхши сақланади. Чунки уйқу вақтида дам олган мия маълумотларни яхши қабул қилади.
Ø Динимиз таълимотларига кўра, инсон барвақт уйқудан туриб, ишларини бажариб, хуфтондан сўнг эртароқ уйқуга ётиши энг фазилати улуғ амаллардан ҳисобланади.
Иложи бўлса, шомдан кейин кўчага чиқмаган маъқул.
Ø Ҳадиси шарифларда айтилишича, «хуфтондан кейин ўзаро гаплашиб ўтириш, беҳуда ишлар билан машғул бўлиш маъқул эмас». Айрим одамлар тун ярмигача телевизор кўриб, алламаҳалда уйқуга кетади. Натижада эрталаб жуда кеч уйғонади. Бундай кишилар рўзғорида барака, ишида унум бўлмайди. Бунақа ҳаёт тарзи киши соғлиғига ҳам зарар келтиради.
Ø Баъзи одамлар ризқи торлигидан шикоят қилади, «Қанча ҳаракат қилсам ҳам бирим икки бўлмайди!» деб зорланади. Уларнинг ҳолатига қуйидаги ҳадиси шариф изоҳ беради: «Тонгги уйқу ризқ келишини тўсади» (Имом Аҳмад ривоятлари).
Ø Ривоятларда келишича, қуёш чиққунча бўлган вақт оралиғида ризқлар тақсимланади. Ризқ тақсимотида иштирок этмаган банда ундан маҳрум бўлган билан баравар.
Ø Ота-онасини хизматларини қилиб, уларнинг дуоларини олган одамнинг умрига, ризқига, ҳаётига Аллоҳ таоло улуғ барака беради.
Ø Таомни биргаликда ейишда барака бор.
Ø "Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим" билан ейилган таомда барака бўлади.
Ø Таомдан олдин ва кейин қўлларни ювиш уйдаги баракани орттиради.
Ø Намоз ўқийдиган кишининг ризқи баракали бўлади.
Ø Муборак ояти карималарда ва муборак ҳадиси шарифларда ота-онанинг ҳатто қадрдонларини ҳам эъзозлашга буюрилган.
Ота-онамиз ёши улуғлар ичида юқорида келтирилган икром ва одобларга энг лойиқ ва энг-энг ҳақлироғидирлар. Зеро уларнинг мартабаси ва ҳурматини Аллоҳ таолонинг Ўзи белгилаб берган. Ҳатто ота-онамиз севган ва қадрдон тутган инсонларни севиш ва икром қилиш – ота-онамизни икром қилишдандир.
Бу ҳақида шундай дейилади: Ибн Умар разияллоҳу анҳудан нақл қилинади. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: «Дарҳақиқат, яхши ишларнинг энг яхшиси – киши отасининг қадрдонлари билан алоқаларни боғлашидир» (Имом Муслим ривоятлари).
Аллоҳ ҳаммамизга ота-оналаримиз, уларнинг қадрдонлари, ёши катта ва улуғларимизни мартабасини билиш, уларни икром қилиш каби яхши амалларда кўмакчи бўлсин! Улар сабаб устимизда турган баракани Парвардигори олам кўтармасин!
Ø Ёши улуғлар билан кўпроқ суҳбатда бўлганларда виқор ва босиқлик ҳамда ҳамма нарсага ақл билан ёндошиш каби хислатлар шаклланади.
Ø Уйнинг яхшилиги ва баракаси кўпайиши учун уйга кирганингизда, уй одамларига салом беринг.
Ø Эрта туриб, ҳовли-саҳнларни супуриш, кўчаларга сув сепиш, тилсиз жонивор ҳайвон-паррандаларни озуқалантириш, экин-текинларни парвариш қилиш, кундалик рўзғор юмушлари билан шуғулланган хонадонга албатта Аллоҳнинг раҳмати, файзу илоҳийси ва ўзгача баракаси ёғилади. Чунки бу ишларнинг ҳаммаси кони савобдан иборат амаллардир. Бу масала кўплаб мўътабар китобларимизда зикр этилган.
Ø «Киши кексани икром қилса, у ёш кишига Аллоҳ таоло кексанинг ёшига етганида уни икром қиладиган кишини тақдир қилади» (Имом Термизий ривоятлари). Уламоларимиз ушбу ҳадиси шарифнинг шарҳларида “кексаларни ҳурмат қилган кишининг ҳам умри узайиб, у ҳам кексалик ёшига етиш шарафига муяссар бўлади”, дейишади.
Ø Зайнул Обидин раҳматуллоҳи алайҳи ёши улуғларнинг ҳақлари ҳақида шундай дейдилар: “Дарҳақиқат, ёшлари катталарни ёшлари сабабли улуғлаш, Исломни биздан олдин билган ва таниганлари учун ҳурмат қилиш, тортишмаслик, тик қарамаслик, олдинда юрмаслик, жоҳил, яъни илмсиз деб ҳисобламаслик, баъзи ҳолларда мабодо бепарволик қилсалар ҳам, уни кўтариш ва Ислом ҳаққи-ҳурмати уларни икром қилиш – уларнинг ҳақларидандир”.
Ø Ҳар бир хатти-ҳаракатларимизни Худо кўриб турганини доим эсда тутишлик даркор!
Ø Ҳалол ризқда гап кўп экан... Агар инсон ризқида, соғлигида ва фарзандларида баракани кўришни истаса, ҳалол касб қилишга ва ҳалол луқма ейишга астойдил уринсин, ҳаром ва шубҳали нарсалардан узоқ юрсин!
Ø Кекса ва ёши улуғларни икром қилиш – Аллоҳни улуғлашдир!
Ø Муборак ҳадиси шарифларда келтирилишича, Ибн Аббос разияллоҳу анҳумодан нақл қилинади. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам шундай дедилар: “Яхшилик (бошқа ривоятларида: барака) катталарингиз билан биргадир” (Имом Ибн Ҳиббон ривоятлари). Шунинг учун ҳам ёшлари катта одамлар бор хонадон баракали, нурли ва файзли бўлади.
Ø Токи ота-она ҳаёт эканлар, ҳеч бўлмаса бир йилда бир маротаба ота-онанинг маслаҳатлари билан уларнинг ўзларига маъқул бўлган жойга бориб, ҳам дам олиб, ҳам даволаниб, ҳам саёҳат қилиб келишларини ўз зиммасига олиш ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайдиган олижаноб иш. Бунинг мукофотини Аллоҳ таоло нафақат у дунёда, балки шу дунёнинг ўзидаёқ ўзининг фарзандларидан афзали зиёдаси билан ортиқроқ қилиб қайтаради.
Ø Муборак Ҳаж-Умра сафарларига ўз ота-онасини юбораётган фарзандларни қайси ниятда бажараётган бўлсалар ҳам, ниятларига етказиб, уларга ҳам Худоим таоло нафақат у дунёда, балки шу дунёнинг ўзидаёқ ўзининг фарзандларидан афзали зиёдаси билан ортиқроқ қилиб қайтаради.
Ø Ота-онасини хизматларини қилиб, уларнинг дуоларини олган одамнинг умрига, ризқига, ҳаётига Аллоҳ Таоло улуғ барака беради.
Ø Дуо умрнинг баракасини кўпайтиради.
Ø Ота-онаси ва устозига ҳурмат кўрсатмаган кишининг топишида барака бўлмайди.
Ø Ҳурмат-эҳтиром ила ота-онаси ва устозининг хизматларини қилмаган кишининг топишида барака бўлмайди.
Ø Ота-онасига хизмат қилган фарзанднинг умри – баракали, уларга қарши чиққаннинг эса баракасиз бўлади.
«БАРАКА ва ОТА-ОНА» нинг 36 та СИРИ
ни
УЛУҒ УСТОЗ УЛАМОЛАРИМИЗ баён қилиб берганлар:
Инсоннинг иши юришмаслиги,
баракаси бўлмаслиги,
бири икки бўлмаслиги ва
муҳтож, қашшоқ, камбағал бўлишлиги
га
ОТА-ОНАСИ билан БОҒЛИҚ энг КАТТА 36 та САБАБ
1) ОТА-ОНАнинг ҳақларига ҳар доим дуо қилиш.
2) ОТА-ОНАни асло беҳурмат қилмаслик.
3) ОТА-ОНАнинг кўнгилларини умуман оғритмаслик.
4) ОТА-ОНАнинг хизматларини кечаю-кундуз оғринмасдан адо этиш.
5) ОТА-ОНАнинг хизматларини кечаю-кундуз сидқидилдан ва меҳр билан бажариш.
6) ОТА-ОНАнинг дуоларини ҳар доим олиш.
7) ОТА-ОНАнинг қадрдонларини ҳам эъзозлаш.
8) ОТА-ОНАга ҳаргиз-ҳаргиз оқ бўлмаслик.
9) ОТА-ОНАнинг исмларини айтиб чақирмаслик.
10) ОТА-ОНАга мутлақо итоатсизлик қилмаслик.
11) ОТА-ОНАни асло беписанд қилмаслик.
12) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) ни ҳурматларини жойига қўйиш.
13) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) га нисбатан беодоблик қилмаслик.
14) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) олдиларидан кесиб ўтмаслик.
15) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) га тик қарамаслик.
16) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) нинг олдиларига тушиб юрмаслик.
17) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) билан ҳатто телефон орқали ҳам, ўрнидан туриб гаплашиш.
18) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) нинг доим хизматларини қилиб, дуоларини олиб юриш.
19) АКА-УКА, ОПА-СИНГИЛЛАР билан бемеҳр бўлмаслик.
20) ҚАВМ-ҚАРИНДОШЛАР билан яхши муносабатда бўлиш.
21) ҚЎНИ-ҚЎШНИЛАР билан чиройли муомала қилиш.
22) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) ни ҳар доим эъзозлаш.
23) ЎТГАНЛАРНИНГ ҳақларига ҳар доим, ҳар куни камида беш марта дуо қилиш.
24) ОТА-ОНАнинг ҳақларига ҳар куни камида беш марта дуо қилиш.
25) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) билан ҳеч қачон ва умуман тортишмаслик.
26) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) га ёлғон гапирмаслик.
27) Уйга кирганда салом бериб кириш.
28) Оилада ширинсўз ва чиройли муомала қилиш.
29) Дастурхонга оила билан бирга ўтириш.
30) Дастурхон атрофида таомни улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) дан олдин бошламаслик.
31) Дастурхон атрофида ҳам улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) нинг хизматларини чиройли адо этиш.
32) Улуғлар (ОТА-ОНА, устоз, раҳбар, ўзидан ёши катта, улуғ инсон, табаррук одамлар) гапирганларида сукут сақлаб, жим туриш.
33) ОТА-ОНАсига бўлган ўз меҳрининг даражасига қараб, ҳар кун, ҳар ҳафта, ҳар ой, ҳар байрамда ва албатта ОТА-ОНАнинг хурсандчилик кунларида УЛАРнинг кўнгилларини кўтарадиган телефон орқали тилак, расм, видео, хабар, овозли гап-сўзлар, смс ва ҳоказоларни юбориб ҳамда телефонсиз ҳам дийдор кўришиб, турли совға-саломлар билан кўнгилларини кўтариб, бебаҳо, бетакрор табаррук дуоларини мунтазам олиш.
34) ОТА-ОНАнинг соғликларидан, кундалик оби-таомларидан, даркор бўлса дори-дармонларидан Худонинг берган куни жиддий диққат билан ҳақиқатан бохабар бўлиб, меҳрли эътибор билан ширин муносабат қилиб, барча кам-кўстларини доимий равишда, тезкор ва тўлиқ меҳрибонлик ила етказиб туриш.
35) ОТА-ОНАга, барча мўмин-мусулмонларга, ўз халқига, юртига, яқинларига, қавм-қариндошларига, қўни-қўшниларига, оила аъзоларига, ўзига ҳам барака сўраб дуо қилиш.
36) Ҳар бир ҳаракатларни ХУДО кўриб турганини доим эсда тутиб, иш тутиш.
ИЛОҲО МЕҲРИБОН ПАРВАРДИГОРИМИЗ ЎЗИ буюрган,
Жаноби ПАЙҒАМБАРИМИЗ САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВАСАЛЛАМ тавсия этган,
ўтмишда ЎТГАНЛАРИМИЗНИНГ руҳлари шод бўладиган,
ХАЛҚИМИЗ хурсанд бўладиган,
ОТА-ОНАЛАРИМИЗ рози бўладиган йўллардан юришимизни насиб этсин!
Иброҳимжон домла Иномов.
Раббининг элчиси эканини тасдиқлаш учун ҳар пайғамбарга ҳам хос китоб нозил бўлиши шарт эмас
Олимлар пайғамбарни бундай таърифлаган: «Пайғамбар – шариат ваҳий қилинган инсон». Демак, пайғамбарлик Аллоҳ таолонинг Ўзи бандалари орасидан танлаб олган зотга ваҳий нозил қилиши орқали юзага чиқади. Алоҳида китоб тушиши пайғамбарлик шартларига кирмайди. Бунга қуйидаги далиллар далолат бўлади.
1. Пайғамбарлик хабари ваҳий орқали етказилади. Аллоҳ таоло бирор бандасини пайғамбарлик ё элчиликка танлар экан, унга сайланганини билдириб қўяди. Бу билдириш нубувват ва рисолатнинг асоси бўлган ваҳийнинг бир туридир. Ундан кейин Аллоҳ таоло ўша пайғамбарга китоб нозил қилиши ҳам, қилмаслиги ҳам мумкин.
Нубувват хабари баъзан китоб тушиши билан бошланади. Масалан, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга илк ваҳий бўлиб Алақ сурасининг «Яратган Зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан ўқинг!» ояти нозил қилинган. Бироқ пайғамбарлик кўпинча китоб тушишидан бошқа йўллар билан бошланган ва аксар пайғамбарларда шундай бўлган.
2. Нубувватнинг тасдиғи пайғамбарнинг сўзлари ва у келтирадиган мўъжизаларга боғлиқ. Аллоҳ таоло танлаган бандасига пайғамбарлик берганидан кейин одамлар орасида бу нубувват ва рисолатнинг ҳақиқийлиги фақат икки ҳодиса билан собит бўлади:
Биринчиси: Пайғамбар ўз умматига: «Аллоҳ таоло мени сизларга пайғамбар ва элчи қилиб юборди», деб эълон қилади.
Иккинчиси: Аллоҳ таоло ушбу даъвони тасдиқлаш учун ўша зот орқали мўъжиза кўрсатади.
Пайғамбарнинг «Мен Аллоҳнинг элчисиман, Аллоҳ мени сизларга набий қилиб юборди» деган сўзлари тиловат қилинмайдиган ваҳий (яъни, муқаддас китобнинг бир қисми) бўлиб, пайғамбарликнинг, элчиликнинг, шариат ва динга оид барча ҳукмларнинг ҳақлигини эътироф этиш мана шу сўзнинг тасдиғига таянади.
3. Китобнинг илоҳийлиги ғайри матлув (тиловат қилинмайдиган) ваҳий билан тасдиқланади: Аллоҳ таоло бирор элчисига китоб нозил қилганида, у пайғамбарга тушиши ҳамоно «Аллоҳнинг ҳузуридан тушган китоб» бўлиб қолмайди, яъни одамлар буни бирдан била қолмайди. Бу калом Аллоҳ таолонинг ҳузуридан тушганини собит қилиш элчининг «Бу китоб Аллоҳ таолонинг ҳузуридан нозил қилингандир» деган сўзлари орқали амалга ошади.
Демак, расулларнинг бу гувоҳлиги Аллоҳ таоло уларга билдирган тиловат қилинмайдиган ваҳийдир. Китоб кўринишидаги тиловат қилинадиган ваҳийнинг ҳақлиги мана шу тиловат қилинмайдиган ваҳий устига бино бўлади.
4. Агар пайғамбарлик фақат китоб тушиши билан амалга ошади, деб ҳисобланса, унда ўзига китоб нозил қилинмаган барча ҳақ пайғамбарларнинг нубуввати ботил бўлиб қолган бўларди. Шунингдек, бундай пайғамбар минглаб мўъжизалар кўрсатиб, ростгўйлигига минглаб далиллар келтирса ҳам, ҳеч ким унга имон келтиришга мажбур бўлмас ва бу гуноҳ саналмас эди.
Ваҳоланки, Аллоҳ таоло алоҳида китоб туширмасдан минглаб пайғамбарлар юборгани барчага маълум ва ижмоъ қилинган (барча уламолар бир овоздан тасдиқлаган, ҳақ деб иттифоқ қилган) ҳақиқатдир. Аллоҳ у зотларга ё тиловат қилинмайдиган ваҳий орқали билдирилган ҳукмларга амал қилишни, ё ўзидан олдинги пайғамбарларнинг китобига мувофиқ иш тутишни буюрган. Масалан, Мусо алайҳиссаломдан кейин Бани Исроилга юборилган пайғамбарлар Тавротга амал қилинишига масъул эди. Аллоҳ таоло Исо алайҳиссалом ҳақида бундай дейди: «Исо ибн Марям: «Эй Бани Исроил, албатта, мен ўзимдан олдин келган Тавротни тасдиқловчи ва мендан кейин келувчи Аҳмад исмли Расулнинг башоратини берувчи, Аллоҳ сизларга юборган Пайғамбарман», деганини эсланг. (Аҳмад) уларга ҳақ билан келган вақтда эса, “бу очиқ-ойдин сеҳрдир” дедилар» [Соф сураси, 6-оят].
Исо алайҳиссаломга ҳам Бани Исроилнинг бошқа пайғамбарлари каби Таврот ҳукмларига амал қилиш буюрилган эди. Пайғамбарларга китоб тушмаган бўлса-да, уларни ёлғончига чиқарган қавмларни Аллоҳ таоло турли азобларга мубтало қилди ва бу жазоларнинг бир қисмини Қуръони каримда баён этиб ҳам ўтди.
5. Китоблар ва саҳифалар фақатгина баъзи пайғамбарлар ва набийларга нозил қилингани, уларнинг аксариятига эса ҳеч қандай китоб ҳам, саҳифа ҳам тушмагани ижмоъ қилинган ҳақиқатдир. Уларга фақат ваҳийнинг ўзи – китобсиз, саҳифасиз – нозил қилинган. Шу билан пайғамбарлиги мукаммал, нубуввати собит бўлгач, улар юборилган қавмлар учун ҳужжат-далил тайёр ҳолатга келган ва энди одамлар имон келтириш ва эргашишга мажбур бўлган.
6. Мана Бу қисса Шуаро, Намл, Қасас, Тоҳа ва Нозиот сураларида баён қилинган бўлиб, воқеалар Мусо алайҳиссаломга Таврот нозил қилинишидан олдин юз берган. Аллоҳ таоло ушбу қиссада Мусонинг бир қибтийни (қибтийлар – қадимги Мирс халқи) ўлдириб қўйгани сабабли Фиръавн ва унинг қавмидан қочиб, Мисрдан чиқиб кетганини, Мадян томон йўл олганини ва у ердаги солиҳ кишининг қизига уйланганини зикр қилади. Кейин у аҳли аёли билан Мисрга қайтаётганда Тур тоғи томонида бир оловни кўриб қолади. Аллоҳ таоло айтади: «Бас, у(олов)га келганида, нидо қилинди: «Эй Мусо! Албатта, Мен Ўзим сенинг Раббингдирман. Кавушларингни еч. Чунки сен муқаддас Туво водийсидасан. Мен сени ихтиёр қилиб олдим. Ваҳий қилинадиган нарсага қулоқ ос. Албатта, Мен, Ўзим, Аллоҳдирман. Мендан ўзга илоҳ йўқ. Бас, Менга ибодат қил ва мени зикр этиш учун намозни тўкис адо эт» [Тоҳа сураси, 11-14-оятлар].
Аллоҳ азза ва жалла унга пайғамбар эканини хабар қилди ва унга ваҳий қилинаётган нарсага қулоқ тутишни, ибодат қилиш ва намозни адо этишни буюрди. Сўнг Ҳақ таоло икки мўъжиза бўлиши учун унга қўлидаги асони ташлашни, кейин эса қўлини қўйнига қўйишни буюрди. Шундан кейин буюк Зот унга Фиръавн ҳузурига боришни амр этди: «Биз сенга буюк мўъжизаларимизни кўрсатиш учун (шундай қилдик). Фиръавнга бор, албатта у туғёнга кетди», деди». [Тоҳа сураси, 23-24-оятлар].
Сўнгра Аллоҳ таоло Мусо алайҳиссалом билан Фиръавн ўртасида нималар бўлганини зикр қилади.
Демак, Фиръавнга Мусо алайҳиссаломнинг даъвати етиб бориши ва бу даъватга улкан мўъжизалар ҳамроҳ бўлиши билан ҳукмдор учун ҳужжат қойим бўлган эди. Ваҳоланки, у пайтда Мусо алайҳиссаломга ҳали Таврот нозил қилинмаганди. Чунки, Таврот у зот Бани Исроил билан бирга Мисрдан чиқиб кетгани ва Фиръавн ғарқ қилинганидан кейин нозил бўлган. Бу Қасас сурасидаги оятларда баён этилган.
Шундай қилиб, ҳужжат ваҳий нозил бўлганидан кейин даъватнинг етиб бориши ва унга мўъжизалар ҳамроҳлик қилиши билан қойим бўлади. Фақат китоб билангина қойим бўлганида эди, Фиръавн учун ҳужжат кучга кирмаган ва Аллоҳ таоло томонидан унга ва қавмига далилсиз азоб берилган бўлар эди. бу эса, Ал-Адл бўлган Аллоҳнинг сифатига умуман тўғри келмайди.
Юқорида зикр қилганлардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, ваҳийларнинг ҳаммаси ҳам тиловат қилинадиган эмас, балки баъзида китобсиз ва саҳифасиз ҳам бўлиши мумкин. Пайғамбарликнинг юзага чиқиши ва собит бўлишида асосий мезон – ваҳийнинг нозил бўлиши. Китоб эса Аллоҳ таоло элчилари орасидан саралаб олган зотларга хослаб берилган ваҳийдир.
7. Пайғамбарлик китоб тушиши билан эмас, балки ваҳий нозил бўлиши билан амалга ошишига ва ваҳийларнинг ҳаммаси ҳам тиловат қилинадиган эмаслигига далолат бўладиган жиҳатлардан яна бири – Аллоҳ таолонинг бирор китоби борлиги маълум бўлмаган ва Аллоҳ таоло китоб ато этмаган пайғамбарлари билан сўзлашганидир. Биз бу сўзлашувларни Ҳақ таоло сўнгги Китобида зикр қилгани туфайли билганмиз. Қуйида Қуръони Каримда Аллоҳ таолонинг китоб нозил қилинмаган пайғамбарлари билан сўзлашгани ҳақида ҳикоя қилинган воқеалардан намуналар келтирамиз.
1. Одам алайҳиссалом билан. Аллоҳ таоло айтади: “Ва: “Эй Одам, сен ўз жуфтинг ила жаннатда маскан топ. Унда нимани хоҳласаларингиз, енглар, ош бўлсин, фақат мана бу дарахтга яқин келманглар, бас, у ҳолда золимлардан бўласизлар”, дедик” [Бақара сураси, 35-оят].
Ҳақ таоло деди: “Рабби уларга нидо қилиб: «Сизларни ана ўша дарахтдан қайтарган эмасмидим ва, албатта, шайтон икковингизга очиқ-ойдин душмандир, демаганмидим?!» деди» [Аъроф сураси, 22-оят].
Бу воқеалар улар Ерга туширилишидан олдин, жаннатда бўлганида юз берган.
Улар Ерга туширилганидан кейин Аллоҳ таоло бундай деган: “Одам ўз Раббидан сўзларни қабул қилиб олди, кейин У Зот унинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У тавбани қабул қилувчи ва раҳмли Зотдир” [Бақара сураси, 37-оят].
Бу ҳам Одам алайҳиссаломга бирор китоб нозил қилинмасдан олдин бўлган ишлар сирасидандир.
2. Нуҳ алайҳиссалом билан. Ҳақ таоло Нуҳ алайҳиссалом билан унинг қавми ўртасида кечган воқеаларни зикр қилганидан кейин бундай дейди: “Ва Нуҳга: «Қавминг орасидан аввал имон келтирганлардан бошқа ҳеч ким имон келтирмас ва уларнинг қилмишларидан қайғуга тушмагин. Бизнинг риоятимиз ва ваҳийимиз ила кема ясагин ҳамда зулм қилганлар тўғрисида Менга гап очмагин, албатта, улар ғарқ бўлгувчилардир», деб ваҳий қилинди. У кема ясамоқда. Ўз қавмидан бўлган зодагонлар қачон олдидан ўтсалар, уни масхара қилдилар. У: «Агар бизни масхара қилсангиз, биз ҳам худди сиз бизни масхара қилганингиздек сизларни масхара қиламиз. Бас, яқинда кимга шарманда қилувчи азоб келишини ва кимнинг устига муқим азоб тушишини билиб олурсиз», деди. Токи Бизнинг амримиз келиб, таннур фаввора отганда: «У (кема)га ҳар нарсадан бир жуфтдан ва аҳлингдан аввал сўз кетмаганини ва имон келтирганларни ол», дедик. У билан бирга имон келтирганлар жуда оз эди. У: «Кемага мининглар, унинг юриши ҳам, туриши ҳам Аллоҳнинг исми ила бўлур. Албатта, Рaббим мағфиратли ва раҳмлидир», деди. У (кема) уларни тоғлардек тўлқинда олиб кетаётганида, Нуҳ бир четда турган ўғлига: «Эй ўғлим, биз билан бирга (кемага) мингин, кофирлар билан бирга бўлмагин», деди. У (ўғил): «Тоққа жойлашиб олсам, мени сувдан сақлайди», деди. У эса: «Бугун Аллоҳнинг амридан сақловчи йўқдир. Кимга раҳм қилсагина (сақлар)», деди. Шунда улар орасини тўлқин тўсди ва у (ўғил) ғарқ бўлганлардан бўлди. «Эй Ер, сувингни ютгин, эй осмон, ўзингни тутгин», дейилди. Сув қуриди. Фармон бажарилди ва (кема) Жудий (тоғи)га жойлашди. «Золим қавмлар йўқолсин!» дейилди. Нуҳ Раббига нидо қилиб: «Рaббим, албатта, ўғлим аҳлимдандир, албатта, ваъданг ҳақдир ва Сен ҳукм қилгувчиларнинг энг ҳикматлисисан», деди. У Зот: «Эй Нуҳ, албатта у (ўғил) аҳлингдан эмас. Албатта, у яхши амал эмасдир. Ўзинг билмаган нарсани зинҳор сўрамагин. Мен сенга жоҳиллардан бўлмаслигингни насиҳат қиламан», деди. У: «Рaббим, мен ўзим билмаган нарсани Сендан сўрамоқдан паноҳ тилайман. Агар мени мағфират қилмасанг ва менга раҳм кўрсатмасанг, зиён кўргувчилардан бўламан», деди. «Эй Нуҳ, Биздан сенга ва сен билан бирга бўлган умматларга тинчлик ва баракотлар ила (кемадан) тушгин. Яна бир умматлар бўлур, уларни бироз ҳузурлантирурмиз, сўнгра уларни биздан бўладиган аламли азоб тутар», дейилди” [Ҳуд сураси, 36-48-оятлар].
Сўнг Аллоҳ таоло Пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга деди: “Ана шу ғайб хабарларини сизга ваҳий қилмоқдамиз. Бундан олдин уларни сиз ҳам билмас эдингиз ва қавмингиз ҳам. Бас, сабр қилинг, албатта, оқибат тақводорларникидир” [Ҳуд сураси, 49-оят].
Хўш, Аллоҳ таолонинг Нуҳ алаҳиссаломга бу ваҳийси ва унга қаратилган хитоби бирор китобда келганмиди?! Ёки бу Аллоҳ таоло унга тўғридан-тўғри сўзлаган хитоб бўлиб, у ерда ўқиладиган ҳеч қандай китоб бўлмаганмиди?!
Ушбу оятларнинг услуби ва ундаги нидонинг йўсини Аллоҳ таолонинг Нуҳ алайҳиссаломга тўғридан-тўғри хитоб қилганини, ўқийдиган бирор китобни нозил этиш орқали амр этмаганини кўрсатади.
3. Юсуф алайҳиссалом билан. У қудуқ тубида ётганда Аллоҳ таоло ваҳий қилиб, ҳали акаларига уларнинг қилмишлари ҳақида хабар беражагини айтди: “Бас, уни олиб кетишгач ва уни қудуқнинг қаърига ташлашга келишиб олишгач (уни амалга оширдилар), (Биз) унга: «Бу ишлари тўғрисида уларга (кези келганда), албатта, хабар берурсан, ваҳоланки, улар (Юсуф эканингни) сезмайдилар», деб ваҳий қилдик.” [Юсуф сураси, 15-оят]. Кейинчалик у Миср азизи (Бош вазири) бўлганидан кейин уларга бу ҳақда хабар берди.
Хўш, у қудуқда бўлганида келган бу ваҳий ҳақиқий ваҳий бўла туриб, тиловат қилинадиган ваҳиймиди (муқаддас китобнинг бир қисми эдими)? Йўқ, у ғайри матлув ваҳий эди.
Аллоҳ таоло пайғамбарларига хитобни тиловат қилинадиган ваҳий кўринишида (китоб ҳолида) туширмагани борасидаги оятлар булар билан чекланмайди. Қуръони каримда бундай оятлар жуда кўп бўлиб, эслатиб ўтиш мақсадида озгинасини келтириш билан кифояландик, холос.
Демак, пайғамбарликнинг асоси алоҳида бир китоб нозил бўлишига эмас, балки бевосита Аллоҳ таолонинг танланган бандасига ваҳий юборишига боғлиқдир. Қуръоний қиссалар ва тарихий далиллар кўрсатганидек, ваҳийлар фақатгина китоб шаклидаги (тиловат қилинадиган) матнлардан иборат бўлмай, кўп ҳолларда пайғамбарларга тўғридан-тўғри билдирилган (тиловат қилинмайдиган) илоҳий хитоблар кўринишида келган. Шу сабабли инсониятга ҳақиқатни етказиш ва уларга қарши илоҳий ҳужжатни қойим қилиш учун фақатгина ваҳийнинг ўзи етарли бўлган, китоб эса Аллоҳ таоло Ўзи хоҳлаган элчиларигагина ато этган махсус ваҳийдир.
Нурмуҳаммад Маткаримов,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Ҳадис илми мактаби ўқитувчиси,
Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқот
маркази илмий ходими
Мазкур мақолага
.Дин ишлари бўйича қўмитанинг 2026 йил 7 июлдаги 02/2 -сонли хулосаси олинган
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 