15 Август, 2026, 2 Рабиъул аввал, 1448
15 Август, 2026, 2 Рабиъул аввал, 1448
Ислом таълимотига кўра, қабр инсоннинг бу дунёдан у дунёга ўтиш остонасидир. Ҳазрати Усмон разияллоҳу анҳу қабр тепасида турганларида йиғлар эдилар ва бу ҳақда сўрашганда: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қабр охират манзилларининг аввалгисидир. Агар банда ундан қутулса, кейингилари осон бўлади», деб айтганлар”, дея жавоб берардилар.
Дарҳақиқат, Ислом динида қабристонлар нафақат марҳумларнинг сўнгги манзили, балки тириклар учун ибрат, маънавият ва охиратни эслатувчи мўътабар макон ҳисобланади. Пайғамбаримиз алайҳиссалом Мадинаи Мунавварага ҳижрат қилганларидан сўнг мусулмонлар учун алоҳида “Бақиъ” қабристонини ташкил этдилар. Бу маскан илк мусулмонлар дафн этилган муборак жой бўлиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам тез-тез у ерга бориб, марҳумлар ҳақига дуо қилардилар. Бу эса қабристонларни зиёрат қилиш суннат эканига асосдир.
Қабристонни зиёрат қилишда ҳам тирик учун, ҳам марҳум учун улкан манфаатлар бор. Зиёратчининг қалби юмшайди, дунёнинг ўткинчи эканини англайди ва охиратга тайёргарлик кўриш ҳисси уйғонади. Зиёратчининг ўқиган Қуръон тиловати, айтган истиғфори ва қилган дуолари марҳумнинг қабрини нурли қилиб, даражасини кўтаради. Ҳадиси шарифда: “Қабрларни зиёрат қилиб туринглар, чунки у охиратни эслатади” дейилган (Имом Муслим ривояти).
Қабристонлар ислом ҳуқуқида вақф ерлари ҳисобланади. Бу ерларга нисбатан ҳурматсизлик қилиш, қабр устини босиш ёки ножоиз амаллар билан шуғулланиш қатъиян ман этилади. Қабристонда ишлайдиган кишилар (гўрковлар, қаровуллар) диёнатли, тақводор ва омонатдор бўлишлари лозим. Зеро, улар инсоннинг энг сўнгги ва махфий ҳолатларига гувоҳ бўладилар. Уламолар айтадиларки, гўрков марҳумнинг айбларини яширадиган, содиқ киши бўлиши керак.
Ўтганларни ёд этиш, айниқса, ота-онанинг қабрини зиёрат қилиш фарзандлик бурчидир. Буюк уламолар ҳар доим устозлари ва яқинларининг қабрларини зиёрат қилиб, уларнинг ҳақига хайрли дуолар қилишни одат қилганлар. Бу инсоннинг ўз аждодларига бўлган ҳурматини ифодалайди. Агар биз ўтган аждодларимизнинг руҳини шод этсак, қабрларини обод сақласак, Яратганнинг юртимизга баракаси ва тинчлиги ёғилади. Аждодлар ҳақига дуо қилиш, улар ётган жойни пок тутиш — тирикларнинг маънавий даражасини кўрсатади. Қадимгилар бежизга: “Ернинг ости тинч бўлса, усти тинч бўлади”, демаганлар.
Афсуски, баъзи жойларда қабристонлар қаровсиз қолгани, атрофи ўт-ўлан билан қоплангани ёки чиқиндилар тўпланиб қолгани аччиқ ҳақиқатдир. Бугунги кунда имом-хатиблар халқ орасида тарғибот ишларини кучайтириб, қабристонларни тозалаш ва ободонлаштириш савобли иш эканини тушунтириб бормоқдалар. Яъни, Қабристонни оддий гўристон эмас, балки тарбия маскани сифатида қабул қилиш, қабрлар устига ҳашамдор ҳайкаллар қўйиш эмас, балки атрофни озода тутиш муҳимлиги, қабристонларни мунтазам зиёрат қилиб туриш савобли амал эканлигини уқтириб келмоқдалар. Агар биз марҳумларимизнинг қабрини обод қилсак, келажак авлод ҳам бизни шундай эъзозлайди. Юртимиздаги тинчлик ва омонлик аждодлар дуоси ва уларга бўлган ҳурматимиз мевасидир.
Ҳанафий мазҳабининг мўътабар фиқҳий манбаларида («Ал-Мабсут», «Бадоиъус саноиъ», «Раддул муҳтор», «Фатовои Оламгирия») қабрлар ва уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари борасида аниқ ва муфассал қоидалар белгиланган. Жумладан: Ҳанафий мазҳабига кўра, қабр ердан бир қарич ёки сал кўпроқ (туянинг ўркачидек) баланд қилиниши мустаҳаб ҳисобланади. Мазҳабимизда қабр устини тўрт бурчак эмас, балки ўркачсимон шаклда қилиш афзал кўрилган. Қабр устини гипс (алебастр) ёки оҳак билан оқлаш ва безаш макруҳ саналади, чунки қабр зийнат эмас, балки охиратни эслатувчи макондир. Аммо қабр тупроғи тўзиб кетмаслиги учун уни сув сепиб зичлаш ва тош билан белги қўйиш жоиз.
«Ал-Баҳрур роиқ» ва бошқа манбаларда келишича, қабр устида ўсиб турган ҳўл гиёҳ, ўт-ўланларни юлиш макруҳдир. Чунки, ҳўл ўсимликлар Аллоҳга тасбеҳ айтади ва бунинг шарофати билан марҳумга енгиллик бўлади. Шунинг учун қабрлар атрофини кўкаламзорлаштириш ва марҳумнинг бош томонига райҳон ёки шу каби кўчатлар экиш суннатга мувофиқ амал ҳисобланади.
Ҳанафий фуқаҳолари қабр устига ўтириш, ухлаш ва унинг устидан юришни макруҳ деб ҳисоблайдилар. Имом Муҳаммад раҳимаҳуллоҳ айтадилар: «Қабр устини босиб юришни кариҳ кўрамиз». Фақат қабрни зиёрат қилиш ёки маййитни дафн қилиш учун бошқа йўл бўлмаса, зарурат юзасидан рухсат берилади. Яна фиқҳий манбалар шуни уқтирадики, қабрнинг «ободлиги» унинг устига қимматбаҳо мармарлар қўйиш ёки баланд деворлар уришда эмас, балки у ерда Қуръон тиловат қилиш ва ҳақига дуо қилиш билан бўлади. Атрофини ахлат ва чиқиндилардан пок тутиш, тикан ва қуриган шох-шаббалардан тозалаш айни муддаодир.
Ҳомиджон қори Ишматбеков,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Бугуннинг гапи
“Уч хонали хонадонимни таъмирлатиш учун икки ой муддатга келишиб уста туширгандим, олти ойда зўрға чала-чулпа қилиб ишини тугатди...”
“Усталар нега бунақа-а? Уйини таъмирлатиб, усталардан розиман, деган одамни учратмадим...”
“Кўпчилиги одамга фириб беради: ишни вақтида бажармайди, таъмир ишлари тугагач, бошида келишилган нархдан икки баробар кўп маблағ сўрайди...”
Юқоридаги гаплар – уйини, хонадонини таъмирлатиб, усталардан куйган кишиларнинг дод-фарёдлари.
Бугунги кунда жамиятда айрим усталарнинг ўз ишини виждонан бажармаслиги, сифатсиз материаллар ишлатиши, вақтни чўзиши ёки турли найранглар билан буюртмачини алдаши, афсуски, кўпчиликни ташвишга солиш баробарида шу касб эгаларига нисбатан ишончнинг сусайишига ёки бутунлай йўқолишига олиб келяпти.
Яхши ниятда уйини, хонадонини таъмирлатмоқчи бўлган киши уста ишлатган танишларидан сўраб-суриштириши тайин. Яқинда мен ҳам хонадонимни таъмирлатмоқчи бўлиб уста изладим. Таниш-билишлардан, дўстларимдан сўрасам, ярмидан кўпи усталардан нолиди. Бу ҳолат нафақат молиявий зарар, айни пайтда инсонлар ўртасидаги ишончнинг йўқолишига ҳам сабаб бўлмяптими?!
Ислом таълимотида ҳалол меҳнат, омонатдорлик ва ростгўйлик юксак фазилат экани таъкидланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Дарҳақиқат, Аллоҳ омонатни ўз эгаларига топширишингиз ва одамлар ўртасида ҳукм қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизга буюрар. Албатта, Аллоҳ сизларга яхшигина насиҳат қилур. Албатта, Аллоҳ эшитувчи ва кўрувчи Зотдир” (Нисо сураси, 58-оят).
Усталик – яхши касб. Уста омонатдор бўлса, одамларнинг ҳожатини раво қилади, кўпга фойдаси тегади. Буюртмачи ўз молини, маблағини устага ишониб топширади. Уста шу ишончни оқлаши, ишни пухта ва виждонан бажариши шарт.
Уй – инсоннинг бошпанаси. Унинг ҳар бир ғишти эзгу ният билан қўйилади, ҳар бир девори умид билан кўтарилади. Аммо, афсуски, баъзан айрим усталар иморат қуриш ёки таъмирлашда найранг қиладилар. Уста ташқи томондан деворни силлиқ сувайди, аммо ичидаги ёриқларни беркитади. Бўёқнинг ялтироғи кўзни қувнатади, лекин ортидаги нуқсон вақт ўтиши билан кўзга ташланади.
Янги таъмирланган хонадондан ҳали бўёқ ҳиди кетмай туриб шифтда ёриқлар пайдо бўлади, эшиклар қийшайиб қолади, пол эса ғичирлаб иморат эгасининг асабини бузади. Буюртмачи устага берган маблағига ичи ачийди.
Баъзи усталар сифатли қурилиш материали олиш учун берилган пулга арзон маҳсулот сотиб олади. Қолган маблағни эса “меҳнат ҳақим” деб ўмаради. Цементга қумни ортиқча қўшади, темир ёки арматурани ингичкароғига алмаштиради, мис симлар ўрнига альюминини тортади.
Яна шундай усталар ҳам борки, бир ҳафтада тугатишга келишилган ишни бир ойгача чўзади. Баҳона ҳам тайёр: “Материал келмади”, “Ёрдамчим бетоб бўлиб қолди”, “Эртага тугатиб берамиз” ва ҳоказо.
Энг ёмони, устанинг қўлидан чиққан уй бир йил ўтар-ўтмас яна таъмирга муҳтож бўлиб қолади. Бу ҳунар эмас, ҳийладир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким бизни алдаса, биздан эмас”, деганлар (Имом Муслим ривояти). Бу ҳадис ҳар қандай соҳадаги фирибгарликни қамраб олади. Агар уста арзон ёки сифатсиз материални қимматбаҳо деб кўрсатса, ишни атайлаб чала бажарса ёки кейин яна таъмирга муҳтож бўладиган қилиб ишласа, бу алдамчиликдан, фирибгарликдан бошқа нарса эмас. Афсуски, бугун кўпчилик усталар ҳийла ва найрангни касб қилиб олганлар. Бунинг оқибатида на ўзлари барака топадилар, на буюртмачи уларга берган маблағига рози бўлади.
Ҳақиқий уста, ўз ишини виждонан қиладиган киши бошқача бўлади. У ҳар бир ишини бекаму кўст бажаради. Чунки у одамлардан яширган нуқсонни, албатта, Аллоҳ таоло кўриб, билиб туришини яхши англайди. Ундай усталар ўзларига Аллоҳ таолонинг: “Албатта, Аллоҳ чиройли (иш) қилувчиларни яхши кўради” (Бақара сураси, 195) оятини ҳамда Набий алайҳиссаломнинг: “Аллоҳ таоло ўз ишини чиройли, пухта қиладиган кишини яхши кўради” (Имом Табароний ривояти), деган муборак ҳадисларини ўзларига шиор қилиб олган бўладилар. Лекин, афсуски, ҳозир бундай усталарни топиш амримаҳол. Борлари ҳам “қўлма-қўл”.
Омонатдор усталар қурган уйлар, йиллар ўтса ҳам, яхшилик билан эсланади. Уларнинг ҳақларига хайрли дуолар қилинади. Биргина мисол, бизнинг Сангижумон қишлоғимиздаги кўп уйларни пачирлик уста Турдимурод бобо (Аллоҳ маконини жаннат қилсин!) қурган. Ўша пайтларда (1960–1990 йиллар) вассажуфт қилинган шифтларга устанинг иморатни қуриб битирган санасини битиш анъана бўлган. Ҳар сафар қишлоққа бориб уйга кирсам, уста бобонинг “имзоси”га кўзиб тушади ва Қуръони карим оятларидан тиловат қилиб, у кишининг руҳларига бағишлайман.
Бугун баъзи усталарнинг ишни келишилган муддатда тугатмаслиги; сифатсиз қурилиш материалларидан фойдаланиши; нархни асоссиз ошириши; камчиликларни яшириши; бир неча ой ўтиб яна таъмир қилишга мажбур бўладиган даражада иш тутиши катта гуноҳдир. Бундай хатти-ҳаракатлар оқибатида буюртмачи моддий зарар кўради, асабийлашади, вақт йўқотади ва энг ачинарлиси, одамлар ўртасидаги ишонч сусаяди.
Ҳалол ризқнинг баракаси унинг кўплигида эмас, балки поклигидадир. Алдамчилик билан, ҳийла-найранг ишлатиб топилган маблағ фойда бўлиб кўринса-да, унда барака бўлмайди. Шунинг учун ҳар бир уста ўз қўли билан топаётган ризқининг ҳалоллиги ҳақида ўйлаши, ҳар бир мих, ҳар бир ғишт, ҳар бир сим ёки ҳар бир таъмир учун қиёмат куни ҳисоб берилишини унутмаслиги керак.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳ:
Ўттиз фоиз ҳақиқий усталар бор. Улар ўз касби билан фахрланади. Гуруҳлари бор, шогирдлари, устозлари бор. Ҳаммасини қойиллатиб, асбоб-анжомларини чиройли қилиб қўйишган. Шартнопмани тузади, вақтида ишга келади, белгиланган муддатда қурилишни ёки таъмир ишларини тугатади, иш ҳақини олиб кетади. Буюртмачи ҳам рози, уста ҳам рози. Бундай кишиларнинг ишида унум, барака бўлади. Топган пуллари баракали бўлади.
Ҳақиқий уста фақат қурилиш ёки таъмирлашни эмас, балки одамларнинг ишончини ҳам қозонади. Виждон билан қилинган ҳар бир иш ибодатга айланади. Алдамчилик ва найранг билан бажарилган иш эса вақтинчалик фойда келтирса ҳам, дунёда обрўни тўкади, ризқ қийилишига сабаб бўлади, охиратда эса жавобгарликни келтиради.
Толибжон НИЗОМ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 